III CR 75/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia F. Błahuta (sprawozdawca). Sędziowie: W. Bryl, Z. Trybulski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Wandy Ż. o stwierdzenie praw do spadku po Wawrzyńcu W., na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od postanowienia Sądu Wojewódzkiego w Lublinie z dnia 13 września 1962 r.,uchylił zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu Powiatowego w Kraśniku z dn. 1 lutego 1962 r. sygn. NS 516/61 i przekazał sprawę wymienionemu Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktyczneSąd Powiatowy w Kraśniku postanowieniem z dnia 1 lutego 1962 r. stwierdził prawa - z mocy ustawy - do spadku po zmarłym w dniu 29 września 1959 r. Wawrzyńcu W. na rzecz czworga dzieci: Stanisława, Dominika i Ludwika W. oraz Wandy Z. po jednej czwartej części dla każdego z nich.Sąd Wojewódzki w Lublinie zaskarżonym postanowieniem oddalił rewizję żony spadkodawcy Karoliny W.Sąd Wojewódzki wywiódł, że zasadnie Sąd Powiatowy pominął w swym orzeczeniu skarżącą, ponieważ spadkodawca w testamencie wyłączył ją od dziedziczenia. Sąd Wojewódzki uznał zarzut naruszenia art. 31 pr. spadk. za nietrafny, albowiem oprócz przewidzianego w nim testamentu negatywnego istnieje możliwość wyłączenia od dziedziczenia w sposób pośredni, mianowicie wtedy, gdy to, co spadkodawca wyznaczył wymienionej osobie na całkowity jej udział, ma formę zapisu.Sąd Wojewódzki podzielił trafność poglądu Sądu Powiatowego, według którego o wyłączeniu żony spadkodawcy od dziedziczenia ustawowego świadczy ustalony przez Sąd Powiatowy fakt, że zamiarem spadkodawcy było, by Karolina W. otrzymała tylko to, co zostało jej przeznaczone w testamencie. Spadkodawca miał bowiem zamiar pozostały swój majątek przeznaczyć w całości dzieciom.Ponieważ w sporządzonym przez spadkodawcę testamencie został ustanowiony na rzecz Karoliny W. zapis, który zgodnie z wolą spadkodawcy miał w całości wyczerpać jej udział w spadku, przeto skarżąca może dochodzić praw do ustanowionego na jej rzecz zapisu od spadkobierców, sama jednak dziedziczyć z mocy ustawy nie może, albowiem od dziedziczenia tego przez ustanowienie zapisu została wyłączona.Powyższe postanowienie Sądu Wojewódzkiego zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, zarzucając naruszenie art. 31, 117 i 22 pr. spadk. Rewizja zmierza do uchylenia zaskarżonego orzeczenia i przekazania sprawy Sądowi Powiatowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Przepisy prawa spadkowego pozwalają spadkodawcy na wyłączenie swego krewnego lub małżonka od dziedziczenia ustawowego. Wyłączenie może nastąpić tylko w testamencie. Nie jest jednak trafny pogląd, do którego zdaje się przychylać rewizja nadzwyczajna, że wyłączenie jest dopuszczalne jedynie w takim testamencie, w którym w ogóle nie ustanowiono spadkobierców. Jest to - zdaniem Sądu Najwyższego - błędna wykładnia art. 31 pr. spadk. W przepisie tym chodziło ustawodawcy o wyjaśnienie, jak należy traktować wyłączonego krewnego lub małżonka w tych wypadkach, w których wchodzi w rachubę dziedziczenie ustawowe. Takie zaś dziedziczenie istnieje zarówno wówczas, gdy spadkodawca w ogóle nie ustanowił spadkobierców, jak i wówczas, gdy ustanowił ich tylko co do części spadku, a nawet wówczas, gdy powołał spadkobierców do całego spadku, ale spadkobiercy ci lub niektórzy z nich nie chcą lub nie mogą być spadkobiercami. Jeżeli dziedziczenie ustawowe odpada w ogóle, to wyłączenie jest bezprzedmiotowe i dla tych sytuacji kwestia, jak uważać wyłączonego, unormowana w art. 31 pr. spadk., jest nieaktualna.Nie wynika jednak z tego, że wyłączenie od dziedziczenia dopuszczalne jest tylko w testamencie negatywnym. Takiego ograniczenia przepis art. 31 pr. spadk. nie zawiera, a potwierdza to również treść art. 109.Nie można natomiast odmówić słuszności poglądowi skarżącego, że norma z art. 31 pr. spadk. nie zabrania wprawdzie testatorowi ustanowienia zapisu na rzecz osoby wyłączonej od dziedziczenia, ale zapis taki nie świadczy jeszcze o wyłączeniu.Pogląd rewizji nadzwyczajnej w tym względzie jest w pełni uzasadniony.Wyłączenie od dziedziczenia, jakkolwiek nie musi być wypowiedziane w testamencie expressis verbis, w każdym razie musi wynikać niewątpliwie z treści testamentu. W szczególności treść testamentu nie może zawierać żadnej wątpliwości co do tego, że testator bezwarunkowo wyłączył krewnego lub małżonka od dziedziczenia ustawowego.W niniejszej sprawie, jak trafnie zarzuca skarżący, treść testamentu nie uprawnia do takiego wniosku. Nie ma w testamencie ani wyraźnego postanowienia o wyłączeniu, ani nie można go wydedukować z całokształtu rozporządzeń. Przewidziane w testamencie korzyści na rzecz żony spadkodawcy, choćby nawet niewadliwe było ustalenie oparte na zeznaniach świadków, że intencją spadkobiercy było, aby jego żona ze spadku otrzymała tylko to, co wymieniono testamentem, nie jest równoznaczne z wyłączeniem od dziedziczenia. Intencja ta nie świadczy jeszcze o woli spadkodawcy wyłączenia żony od dziedziczenia w każdym wypadku, tj. nawet w razie nieważności powyższego rozporządzenia testamentowego lub niemożliwości jego zrealizowania ze względu na przepisy o dziale spadku. Materiał sprawy, a przede wszystkim treść testamentu wskazuje na to, że dla spadkodawcy nie miała znaczenia kwestia wyłączenia żony od dziedziczenia, lecz chodziło mu raczej o to, aby przy dziale spadku przedmioty wymienione w testamencie przypadły żonie z zaliczeniem na poczet jej udziału w dziedziczeniu.W tym stanie rzeczy, wobec braku przesłanek wskazujących na wyłączenie żony spadkodawcy od dziedziczenia ustawowego, stwierdzenie praw spadkowych powinno objąć krąg wszystkich spadkobierców ustawowych, w tym także żonę Karolinę W. Wnioski rewizji nadzwyczajnej są zasadne i zgodnie z nimi orzekł Sąd Najwyższy (art. 384 k.p.c.).