III CRN 182/82

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN H. Dąbrowski.Sędziowie SN: T. Bukowski (spr.), M. Sychowicz.SentencjaSąd Najwyższy - Izba Cywilna i Administracyjna po rozpoznaniu w dniu 25 sierpnia 1982 r. sprawy z powództwa R. F. przeciwko Z. F. o rozwód na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Wojewódzkiego w W. z dnia 23 lutego 1982 r. sygn. akt (...):oddala rewizję nadzwyczajną i nie obciąża pozwanej obowiązkiem uiszczenia wpisu od rewizji nadzwyczajnej.Uzasadnienie faktyczneR. F. wystąpił w dniu 8 kwietnia 1980 r. przeciwko Z. F. z powództwem o rozwiązanie przez rozwód małżeństwa zawartego w dniu 15 marca 1952 r.Pozwana wnosiła o oddalenie powództwa, podnosząc w odpowiedzi na pozew, że powoda kocha i że "pragnie zachowania rodziny m.in. ze względu na stosunek uczuciowy do męża". Jednocześnie wnosiła o zobowiązanie go do łożenia na zaspokojenie rodziny po 13.000 zł miesięcznie oraz do spłacania kredytu mieszkaniowego w ratach kwartalnych po 7.280 zł.Na rozprawie z dnia 9 października 1980 r. powód oświadczył w obecności pozwanej, że w porozumieniu z nią "przyjmuje na siebie winę za rozkład pożycia". Pozwana bowiem od tego uwarunkowała wyrażenie zgody na rozwód. Na tej też rozprawie strony zawarły ugodę o podziale ich majątku wspólnego. Jednocześnie powód zobowiązał się łożyć na utrzymanie córki po 13.000 zł miesięcznie aż do ukończenia przez nią studiów. Tak zmodyfikowane powództwo pozwana uznała.Wyrokiem z dnia 9 października 1980 r., sygn. akt (...), Sąd Rejonowy orzekł rozwód z winy powoda, zaznaczając w uzasadnieniu, że powód uznał swą winę, gdyż pozwana od tego uzależniała wyrażenie zgody na rozwód, ale "zachowanie pozwanej - jeśli chodzi o pomawianie powoda o stosunki homoseksualne - zasługuje na ocenę negatywną, świadczy o chęci skompromitowania powoda i nie jest dowodem więzi uczuciowej deklarowanej przez pozwaną".Na skutek rewizji pozwanej, w której cofnęła ona wyrażoną po ugodzie sądowej o podziale majątku zgodę na rozwód, Sąd Wojewódzki orzeczeniem z dnia 10 marca 1981 r., sygn. akt (...), uchylił ten wyrok i przekazał sprawę do po ponownego rozpoznania.Wyrokiem z dnia 13 listopada 1981 r., sygn. akt (...), Sąd Rejonowy orzekł rozwód i stwierdził winę obojga małżonków. W związku z zawartą przez strony ugodą sądową nie orzekł o sposobie korzystania z mieszkania o powierzchni 261 m2 przy ul. (...), zajmowanego przez pozwaną i pełnoletniego syna stron. Sąd ten ustalił m.in., że pierwszy konflikt ujawnił się między małż. F. w 1967 r. Potem z błahych powodów konflikty się pogłębiały. Pozwana od około 1976 r. nabrała podejrzeń co do charakteru kontaktów powoda z Z. R. Do pogłębienia rozkładu pożycia pozwana przyczyniła się przez to, że pomawiała powoda o utrzymywanie stosunków homoseksualnych, nazywała go chamem i używała pod jego adresem obraźliwych określeń. W czasie toczących się przeciwko powodowi postępowań pozasądowych odmówiła mimo jego próśb zwrócenia organom państwowym mieszkania o powierzchni 261 m2 zajmowanego przez nią i syna stron.Sąd Wojewódzki orzeczeniem z dnia 23 lutego 1982 r., sygn. akt (...), oddalił rewizję pozwanej od tego wyroku uznawszy za słuszne stanowisko Sądu I instancji, że z przyczyn wskazanych przez ten Sąd pozwana zachowaniem swoim przyczyniła się do pogłębienia rozkładu pożycia stron.Na skutek drugiego podania pozwanej - poprzednie zostało załatwione odmownie - rewizję nadzwyczajną złożył w terminie Minister Sprawiedliwości.Zarzucając rażące naruszenie art. 57 § 1 k.r.o. oraz art. 316 § 1 k.p.c., wnosił na podstawie art. 417 § 1 k.p.c. o uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 23 lutego 1982 r., sygn. akt (...), jak również wyroku Sądu Rejonowego (...) w części orzekającej o winie stron i o przekazanie sprawy w tym zakresie Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneRozpoznając rewizję nadzwyczajną, Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Nie zasługuje na uwzględnienie podniesiony w rewizji nadzwyczajnej zarzut rażącego naruszenia przepisu art. 316 § 1 k.p.c. Nie zostały w niej wskazane okoliczności, które by przemawiały za tym, że zachodzi rażące niewystarczające wyjaśnienie sprawy w kwestii, czy pozwana również ponosi winę rozkładu pożycia w rozumieniu art. 57 § 1 k.r.o. Nie można zarzucić Sądowi Rejonowemu, że nie zebrał istotnego materiału, że w związku z tym nie poczynił ustaleń faktycznych potrzebnych do rozstrzygnięcia o winie stron zgodnego ze stanem rzeczywistym, a więc rozstrzygnięcia odpowiadającego naczelnej zasadzie prawdy materialnej (art. 3 k.p.c.). Jeżeliby zaś zarzut niewyjaśnienia sprawy dotyczył podniesionej już w rewizji pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 13 listopada 1981 r., sygn. akt (...), kwestii ujemnych dla powoda skutków odmowy wydania mieszkania przy ul. N., to - co słusznie podkreślił Sąd Wojewódzki - kwestia ta nie ma w niniejszej sprawie istotnego znaczenia. Istotne jest nie to, czy z powodu odmowy udzielona została powodowi nagana, ale istotny jest sam fakt narażania powoda przez pozwaną na tak dotkliwe dla niego konsekwencje życiowe w szerokim tego słowa znaczeniu. Takie postępowanie pozwanej i to właśnie w okresie ciężkich przeżyć fizycznych i psychicznych powoda, z którego osiągnięć przez szereg lat wraz z dziećmi korzystała, nie mogło nie wpłynąć na pogłębienie czy ostateczne dopełnienie się rozkładu pożycia. Pozwana nie podejmowała działań świadczących o opartej na uczuciu trosce o udzielenie pomocy powodowi we wspólnym przezwyciężeniu trudności i o wstrzymanie toczącego się procesu rozkładu małżeństwa. Do takich sytuacji, a nie tylko do sytuacji wolnych od trudności, odnosi się przewidziana w art. 23 k.r.o. zasada wzajemnej pomocy i współdziałania małżonków. Nie można podzielać sugestii, jakoby działania wzmagające niechęć powoda do pozwanej, i tym samym pogłębiające rozkład pożycia, miały miejsce wyłącznie już po dojściu do rozkładu. Ale i wypowiedzi pozwanej w jej pismach, jak również ostrzeżenie, że zajmowanego przez nią i syna mieszkania o pow. 261 m2 przy ul. N., które bezpodstawnie uznaje za swój, a nie za wspólny dorobek - "nie da sobie wydrzeć".Zdaniem rewizji nadzwyczajnej ocena reakcji pozwanej na częste przebywanie powoda z kierowcą dokonane została przez Sądy w sposób dowolny i że nie odpowiada ona wymaganiom art. 233 § 1 k.p.c. Przepis art. 233 § 1 k.p.c. nie dotyczy oceny trafności czy prawidłowości reagowania na cudze postępowanie, lecz ma zastosowanie przy ocenie "wiarygodności i mocy dowodów".Zachowanie powoda, stwarzające pozory zdrady małżeńskiej, nie upoważniało powódki do stosowania w stosunku do niego sankcji - pogłębiających proces rozkładu - m.in. w postaci pomawiania nawet w gronie rodziny, co jest dotkliwsze, o homoseksualizm ani też do nękania powoda obraźliwymi określeniami.W rewizji nadzwyczajnej nie wskazano dowodów, które sądy uznały za wiarygodne z rażącym naruszeniem przepisu art. 233 § 1 k.p.c. Tak więc Sąd Rejonowy, oceniając współprzyczynienie się pozwanej do rozkładu pożycia, miał podstawę do wzięcia pod uwagę następujących jej działań:- powodowi zarzucała stosunki homoseksualne z kierowcą jego samochodu służbowego (zeznania powoda - (...)),- kilka razy, a więc nie pod wpływem nagłego impulsu, mówiła do męża siostry powoda o jego "kontaktach z mężczyznami", a do siostry powoda mówiła, że powód "jest chamem", używała pod jego adresem obraźliwych określeń niezwykle przykrych, posądziła go o homoseksualizm, całą rodzinę powoda uważała "za ludzi niskiego pochodzenia", a zarzucając mu homoseksualizm mówiła o tym, jak o autentycznym zjawisku" (...);- nie licząc się z podeszłym wiekiem matki powoda i ich serdecznymi więzami, pozwana oświadczyła jej, że "plackiem w kościele, a łajdaków chowa" (zeznania S. F. - (...)).W złożonych do akt przez powódkę pismach również występują określenia i oceny, które nie przekonują o tym, że w pożyciu małżeńskim była osobą spokojną i wolną od konfliktowych reakcji, za jaką się w tych pismach uważa. W początkach choroby krążeniowej powoda siostrze jego "zrobiła awanturę" (...). Eksponowanie kwestii majątkowych w kontaktach ustnych i pisemnych w czasie pobytów powoda w szpitalach (sprawa kolejnej zmiany mieszkania, sprawa talonów) również nie da się pogodzić z tezą wykluczającą jakiekolwiek przyczynienie się pozwanej do rozkładu pożycia. Istniały zatem podstawy do uznania, że zupełny rozkład pożycia stron jest wypadkową nie tylko kontaktów powoda z Z. R., ale również elementów negatywnych w postępowaniu pozwanej. W tych warunkach nie sposób uznać za rażące w rozumieniu art. 417 § 1 k.p.c. naruszenie przepisu art. 57 § 1 k.r.o. orzeczenia stwierdzającego, że obie strony ponoszą winę rozkładu ich pożycia. Stopień tej winy u każdej z nich jest w świetle tego przepisu nieistotny, co trafnie podkreślono w zaskarżonym wyroku Sądu Wojewódzkiego. Natomiast zasady współżycia społecznego (art. 5 k.c.) stawiają zachowaniu małżonków wobec siebie nawzajem i wobec rodziny drugiego małżonka większe wymagania niż postępowaniu ludzi względem siebie obcych. Dopóki małżeństwo trwa obowiązuje małżonków wzajemny szacunek i wzajemna pomoc (art. 23 k.r.o.). Zachowanie, które w stosunkach między obcymi ludźmi nie byłoby uznawane za naganne, może być między małżonkami uznane za szkodliwe z punktu widzenia trwałości małżeństwa.Nie znajduje oparcia w treści zebranego w sprawie materiału twierdzenie, że pozwana z uwagi na wiek i inwalidztwo III grupy ma bardzo ograniczone możliwości zapewnienia sobie dostatecznych warunków bytowych. Różnica wieku jest między stronami niewielka, jeżeli chodzi o aktywność życiową. Stan zdrowia powoda, po przebytych zawałach i zabiegu reanimacyjnym, jest niewątpliwie gorszy. Oboje rozwiedzieni małżonkowie pobierają stosunkowo wysoką rentę i nie mają małoletnich dzieci na swoim utrzymaniu. Gdyby do rozwodu nie doszło, warunki bytowe pozwanej nie byłyby znacznie lepsze. Tak więc również z punktu widzenia przytoczonego w rewizji nadzwyczajnej przepisu art. 60 § 2 k.r.o. brak jest podstaw do przyjęcia łagodniejszej oceny postępowania pozwanej w czasie toczącego się procesu rozkładu pożycia stron.Z przyczyn wyżej wskazanych, Sąd Najwyższy orzekł na podstawie art. 421 § 1 k.p.c., jak w sentencji.