III CZP 20/79

Skład orzekającyPrzewodniczący : Sędzia SN J. Pietrzykowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: H. Dąbrowski, A. Gola.SentencjaSąd Najwyższy, w sprawie z powództwa Marii C. przeciwko Czesławowi O. o eksmisję i odszkodowanie, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Lublinie postanowieniem z dnia 16 marca 1979 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c. "Czy powódka jako spadkobierca członka Spółdzielni Budowlano-Mieszkaniowej ma legitymację czynną do domagania się eksmisji z mieszkania spółdzielczego osoby, która zajmuje ten lokal na prawach podnajemcy w wyniku uprzednio zawartej umowy z tymże członkiem Spółdzielni, której lokal ten był przyznany wówczas, gdy stwierdzone zostały już na jej rzeczy prawa spadkowe, a powódka nie uzyskała jeszcze członkostwa w tej Spółdzielni, lecz jedynie zgłosiła w terminie rocznym (art. 150 ustawy o spółdzielniach i ich związkach) wniosek o przyjęcie jej w poczet członków tejże Spółdzielni, w sytuacji gdy nie jest ona jedynym spadkobiercą, lecz pozostali spadkobiercy nie roszczą pretensji do tegoż lokalu, a jednocześnie mąż powódki jest również członkiem tej samej Spółdzielni mając w niej własne mieszkanie, w którym zamieszkuje wraz ze swą żoną - powódką w sprawie niniejszej?"uchwalił:Spadkobiercy, który dopełnił przewidzianych w art. 150 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. z 1961 r. Nr 12, poz. 61 z późn. zm.) czynności, wymaganych do zachowania należącego do spadku spółdzielczego prawa do lokalu takiego jak w spółdzielni budowlano-mieszkaniowej, przysługuje - jeszcze przed rozstrzygnięciem jego wniosku o przyjęcie w poczet członków spółdzielni - roszczenie przeciwko osobie, zajmującej lokal bez tytułu prawnego, o jego opróżnienie.Uzasadnienie faktycznePowódka żądała orzeczenia eksmisji pozwanego z lokalu, stanowiącego przedmiot spółdzielczego prawa do lokalu typu własnościowego oraz zasądzenia od niego odszkodowania za zajmowanie tego lokalu bez tytułu prawnego. Powołała się na stanowiące podstawę faktyczną żądania następujące okoliczności. Spółdzielcze prawo do tego lokalu przysługiwało Juliannie R., zmarłej w dniu 16.X.1976 r., z którą pozwany mieszkał początkowo jako podnajemca, później zaś jako jej konkubent. Po śmierci Julianny R. zajmuje ten lokal, zdaniem powódki, bez tytułu prawnego pozwany Czesław O., który prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego w Lublinie z dnia 25.II.1977 r. został uznany za winnego znęcania się fizycznie i moralnie nad Julianną R., z wyłączeniem jednak zarzutu, że w następstwie znęcania się doprowadził ją do targnięcia się na własne życie. Swoją legitymacją czynną powódka wyprowadza z tego, że prawa do spadku po Juliannie R. zostały stwierdzone na rzecz jej męża Mariana R., siostry Władysławy M. i bratanka Henryka Kazimierza K., a po śmierci Mariana R. spadek po nim nabyła w całości powódka.Początkowo Sąd Rejonowy w Lublinie wyrokiem zaocznym z dnia 12.IX.1977 r. uwzględnił powództwo, jednakże po rozpoznaniu sprawy na skutek sprzeciwu pozwanego wyrokiem z dnia 18.XI.1978 r. uchylił wyrok zaoczny i oddalił powództwo. Sąd Rejonowy uznał wprawdzie, że na powódkę przeszły prawa do spadku, w tym również do przedmiotowego lokalu spółdzielczego, jednakże powódka nie ma legitymacji czynnej, gdyż nie uzyskała jeszcze członkostwa w spółdzielni i prawdopodobnie go nie uzyska, skoro mąż powódki jest członkiem tej spółdzielni i zajmuje wraz z powódką inny lokal spółdzielczy.Sąd Wojewódzki po rozpoznaniu sprawy na skutek rewizji powódki przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne, przytoczone w sentencji niniejszej uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy rozważył, co następuje:Istota zagadnienia prawnego, pomijając przytoczone przez Sąd Wojewódzki szczegóły, nie mające decydującego znaczenia dla oceny legitymacji czynnej powódki, sprowadza się do tego, czy spadkobiercy, który dopełnił czynności przewidzianych w art. 150 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach dla zachowania należącego do spadku spółdzielczego prawa do lokalu takiego jak w spółdzielni budowlano-mieszkaniowej, tj. spółdzielczego prawa do lokalu typu własnościowego, przysługuje - jeszcze przed rozstrzygnięciem jego wniosku o przyjęcie w poczet członków spółdzielni - przeciwko osobie, która, jego zdaniem zajmuje ten lokal bez tytułu prawnego, roszczenie o opróżnienie lokalu. Na tak ujęte pytanie należy udzielić odpowiedzi twierdzącej, podstawy zaś prawnej do udzielenia takiej odpowiedzi należy upatrywać w wykładni art. 150 § 1 ustawy o spółdzielniach (...), który normuje szczególną sytuację, powstałą wskutek śmierci członka spółdzielni, któremu przysługiwało spółdzielcze prawo do lokalu typu własnościowego. Otóż w przeciwieństwie do spółdzielczego prawa do lokalu typu lokatorskiego, które wygasa z chwilą ustania członkostwa z jakichkolwiek przyczyn, a więc również wskutek śmierci członka (art. 144 § 2 ustawy o spółdzielniach i ich związkach), spółdzielcze prawo do lokalu typu własnościowego w razie śmierci członka wygasa dopiero wtedy, gdy jego spadkobierca nie dopełni w przewidzianym terminie czynności określonych w art. 150 § 1 ustawy o spółdzielniach (...) albo gdy odmowna decyzja co do przyjęcia zgłaszającego się spadkobiercy w poczet członków spółdzielni jest ostateczna. Z takiego unormowania wynika jedynie logiczny wniosek, że spółdzielcze prawo do lokalu typu własnościowego, jako składnik majątku spadkowego, spadkobierca nabywa - zgodnie z regułą przewidzianą w art. 922 § 1 i art. 925 k.c. - już z chwilą otwarcia spadku. Dlatego też dopełnienie czynności przewidzianych w art. 150 § 1 ustawy o spółdzielniach (...) oraz uzyskanie członkostwa w spółdzielni niezbędne jest do zachowania przez spadkobiercę należącego do spadku lokalu spółdzielczego typu własnościowego, a nie do nabycia tego prawa. Odmienna od przedstawionej tu wykładnia prowadziłaby do trudnego do przyjęcia wniosku, że w okresie od chwili otwarcia spadku do chwili uzyskania członkostwa przez spadkobiercę, który dopełnił wymaganych czynności, lokal spółdzielczy spadkodawcy nie należy do nikogo, tj. ani do spółdzielni, ani do spadkobiercy, oraz że spadkobierca nabywa spółdzielcze prawo do tego lokalu ex nunc, tj. dopiero z chwilą uzyskania, po dopełnieniu wymaganych czynności, członkostwa w spółdzielni.Z powyższych względów należy uznać, że przyjęta w art. 150 § 1 ustawy o spółdzielniach (...) konstrukcja "zachowania" nabytego lokalu w drodze dziedziczenia spółdzielczego prawa do określonego lokalu typu własnościowego oraz "wygaśnięcia" tego prawa dopiero w razie upływu przewidzianego terminu dla czynności zachowawczych albo ostatecznej decyzji odmownej pozwala na dokonywanie przez spadkobiercę czynności rozporządzających odziedziczonym spółdzielczym prawem do lokalu w okresie przed uzyskaniem członkostwa. Uprawnienie to ustaje dopiero z wygaśnięciem prawa spadkobiercy do lokalu, który był przedmiotem spółdzielczego prawa spadkobiercy. W szczególności spadkobierca może w tym okresie zbyć spadek wraz z należącym do niego spółdzielczym prawem do lokalu w myśl art. 1051 k.c. (por. orzeczenie SN z dnia 4.II.1972 r. I CR 557/71 (OSNCP 1973, z. 1, poz. 6). Spadkobierca (bądź wszyscy spadkobiercy, jeżeli jest ich kilku) może, jak słusznie przyjmuje się w doktrynie, także przenieść na inną osobę tylko spółdzielcze prawo do lokalu bez potrzeby zbycia spadku. Jeżeli zaś uprawnienie spadkobiercy idzie tak daleko, że umożliwia mu w omawianym okresie dokonywanie czynności prawnych o najdalej idącym skutku, tj. czynności rozporządzających, trudno byłoby mu odmówić możliwości dokonywania w tym okresie czynności o znacznie mniej intensywnym skutku, jakimi są czynności zmierzające do zachowania odziedziczonego prawa do lokalu. Do takich zaś czynności należy żądanie opróżnienia lokalu spółdzielczego przez osobę, która - zdaniem spadkobiercy - zajmuje lokal bez tytułu prawnego. Uprawnienie takie przysługuje także wtedy, gdy spadkobierców jest kilku, wynika ono bowiem z dyspozycji art. 209 k.c. w związku z art. 1035 k.c. Za takim stanowiskiem przemawiają nie tylko przedstawione wyżej argumenty jurydyczne, lecz również poważne względy praktyczne. Okres potrzebny do ostatecznego wyjaśnienia, czy spadkobierca jedyny - lub jeden z kilku powołanych do spadku spadkobierców - zachowa prawo do lokalu spółdzielczego, może trwać nieraz bardzo długo, pozbawienie więc spadkobiercy możności podejmowania w tym okresie koniecznych czynności dla zachowania prawa do lokalu spółdzielczego mogłoby nieraz pociągnąć za sobą trudne do odwrócenia skutki. W zakresie tego rodzaju czynności sytuacja spadkobiercy nie różni się zresztą w sposób istotny od sytuacji np. spadkobiercy innego lokalu mieszkalnego stanowiącego odrębną nieruchomość (art. 135 k.c.), któremu niewątpliwie przed działem spadku przysługują uprawnienia przewidziane w art. 209 k.c., choć nie jest jeszcze wiadome, czy w wyniku działu spadku właśnie jemu przypadnie ten lokal.W związku z oświadczeniem powódki z dnia 7.III.1979 r. o przelewie przez nią przysługujących jej praw do przedmiotowego lokalu spółdzielczego na jej córkę Mirosławę Anielę S. oraz w związku z oświadczeniem powódki na rozprawie przed Sądem Najwyższym, iż jej córka została już przyjęta w poczet członków spółdzielni, Sąd Najwyższy doszedł do przekonania, że przedstawione zagadnienie nie stało się przez to bezprzedmiotowym. Powódka bowiem jest nadal stroną w niniejszej sprawie, skoro nie nastąpiło przekształcenie przewidziane w art. 192 pkt 3 k.p.c., nadal więc pozostaje aktualnym wyjaśnienie, czy była ona legitymowana czynnie do wytyczenia powództwa.Z powyższych względów Sąd Najwyższy, na podstawie art. 391 § 1 k.p.c., udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.