III CZP 81/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Majorowicz. Sędziowie SN: J. Niejadlik (sprawozdawca), F. Wesely.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zakładów Przemysłu Odzieżowego "Fabia" w P. przeciwko Socjalistycznemu Związkowi Studentów Polskich - Zarząd w K. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 28 lipca 1981 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Krakowie postanowieniem z dnia 25 października 1979 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy rodzaj i zakres działalności gospodarczej Socjalistycznego Związku Studentów Polskich określony w załączniku nr 1 do zezwolenia Ministra Finansów z dnia 30 września 1963 r. nr BO 700/3/63 stanowi - z uwagi na cele i zadania Socjalistycznego Związku Studentów Polskich określone w statucie uchwalonym w dniach 18-19 kwietnia 1977 r. - działalność gospodarczą w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 4 ustawy z 23 października 1975 r. o Państwowym Arbitrażu Gospodarczym (Dz. U. Nr 34, poz. 183)?"uchwalił:Socjalistyczny Związek Studentów Polskich jest organizacją społeczną podlegającą właściwości Państwowego Arbitrażu Gospodarczego (art. 3 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 23 października 1975 r. o Państwowym Arbitrażu Gospodarczym - Dz. U. Nr 34, poz. 183).Uzasadnienie faktycznePrzepis art. 3 ust. 1 pkt 5 powołanej w sentencji ustawy wyłącza z drogi sądowej i przekazuje do właściwości państwowego arbitrażu gospodarczego spory o prawa majątkowe, których stronami są "inne organizacje społeczne prowadzące działalność gospodarczą, którym przepisy przyznają osobowość prawną". Przeciwstawienie tych zrzeszeń organizacjom społecznym z przeznaczenia rozwijającym działalność gospodarczą (pkt 2-4 ust. 1 tegoż art. 3) wskazuje, że i pod rządem obowiązującej ustawy "inne" organizacje społeczne to w zasadzie te, które ubocznie prowadzą działalność gospodarczą w celu zasilenia funduszów na realizację statutowych zadań politycznych, społecznych lub kulturalnych wynikających z ich statutów (art. 84 Konstytucji PRL).Fundusz Socjalistycznego Związku Studentów Polskich, umożliwiający mu spełnianie statutowego zadania rozwijania działalności ideowo-politycznej, kulturalnej, wypoczynkowo-turystycznej i socjalno-bytowej (§ 1, § 30 statutu), mogą tworzyć takie efekty działalności gospodarczej tego związku, posiadającego osobowość prawną. Nie jest kwestionowany pogląd, iż nie każda działalność gospodarcza podporządkowana zasadniczej działalności o charakterze niezarobkowym (art. 1, 21, 48 prawa o stowarzyszeniach z 1932 r., - Dz. U. Nr 94, poz. 808 z późn. zm.), nadaje "innej" organizacji społecznej podmiotowość arbitrażową. Mogło tym samym powstać zagadnienie, czy spór o odszkodowanie za nie zwrócony sprzęt turystyczny, spór wytoczony Związkowi przez państwową jednostkę organizacyjną, rzeczywiście podlega - jak to przyjął Sąd Rejonowy i zaskarżonym orzeczeniem odrzucił pozew - kompetencji państwowego arbitrażu gospodarczego.Dotychczasowe prawo wyłączało z drogi sądowej i podporządkowywało arbitrażowi tylko taką działalność, na którą opiewało zezwolenie Ministra Finansów. Zezwolenie Ministra więc wytyczało granicę między drogą sądową i arbitrażową w sporach organizacji społecznych o prawa majątkowe z innymi podmiotami arbitrażowymi (§ 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 17 lutego 1960 r. - Dz. U. Nr 9, poz. 60).Nie w tym jednak tkwią obecne trudności w odszukaniu możliwie ostrego kryterium rozgraniczenia w takich sprawach właściwości tych organów, że skreślając zastrzeżenie dawnego prawa "posiadające zezwolenie Ministra Finansów" oraz "w zakresie tej działalności", nie zdefiniował ustawodawca utrzymanego w art. 3 ust. 1 pkt 5 ustawy zwrotu "prowadzące działalność gospodarczą". Wyrażenie "prowadzące" implikuje ciągłość podejmowanych czynności, w tym przepisie więc jest mowa nie o dorywczej lecz o stale rozwijanej działalności. "Gospodarczą" zaś jest tzw. bezpośrednia działalność (przemysłowa, handlowa, usługi przemysłowe i nieprzemysłowe), tylko bowiem działalność podejmowana w celu zaspokojenia cudzych potrzeb (uchwała SN z dnia 11.VIII.1978 r. III CZP 47/78, OSNCP z 1979 r. z. 2, poz. 27) może mieć istotne znaczenie z punktu widzenia dyscypliny realizowania planów społeczno-gospodarczych rozwoju kraju, powierzonego do wykonania państwowemu arbitrażowi gospodarczemu (art. 1 i 2 pkt 1 ustawy).Jednakże, gdy odrzuci się - jako niemożliwą do pogodzenia z zobrazowaną na wstępie istotą "innych" organizacji społecznych - sugestię, iż zamiarem ustawodawcy było podporządkować arbitrażowi tylko te z nich, które gospodarczą działalność rozwijają jako podstawowe zadania (orz. SN z dnia 12.X.1977 r. I CZ 108/77, OSNCP z 1978 r. z. 10, poz. 182) albo gdy ta działalność przeważa nad działalnością społeczną wynikającą z ich statutów (orz. SN z dnia 7.XII.1977 r. II CZ 106/77, nie opubl.), to samo stwierdzenie, że Socjalistyczny Związek Studentów Polskich prowadzi stale działalność gospodarczą, nie daje możliwości udzielenia jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy z tej racji ma on podmiotowość arbitrażową.W nauce i w orzecznictwie przeważa pogląd, że faktycznie prowadzona działalność nie stanowi działalności gospodarczej w rozumieniu art. 3 ust. 1 pkt 5 ustawy. Pogląd ten nie nasuwa żadnych zastrzeżeń. Racja ich podporządkowania arbitrażowi tkwi w tym, że przez efekty swej działalności gospodarczej także tego typu organizacji społeczne aktywnie współdziałają w realizowaniu planów społeczno-gospodarczego rozwoju kraju, a zadania planowe można nakładać (i rozliczać z nich) tylko na takie jednostki organizacyjne, które legalnie rozwijają tak pojmowaną działalność gospodarczą. To wskazuje, iż "inne" organizacje społeczne podlegają arbitrażowi tylko wówczas, gdy taka ich działalność wynika z zezwolenia właściwego organu.Z faktu, że w powołanym przepisie ustawodawca przeszedł z bardziej szczegółowej regulacji na sformułowanie raczej kierunkowe, wypływa wniosek, że pozostawił normom niższego rzędu wskazanie właściwego organu do udzielenia organizacjom społecznym zezwoleń na prowadzenie działalności gospodarczej. Taką normę zawiera dotąd nadal obowiązująca i w tym przedmiocie mająca charakter źródła prawa (art. IX i LVI przep. wprow. k.c.) jedynie uchwała nr 446/58 Rady Ministrów z dnia 17 listopada 1958 r. w sprawie działalności gospodarczej organizacji społecznych (nie opublikowana). Paragraf 4 tej uchwały stanowi, że "innym" organizacjom społecznym "zezwolenia na prowadzenie działalności gospodarczej udziela Minister Finansów (...)".Treść tej normy stoi - w konsekwencji - na przeszkodzie w przyjęciu przeciwstawnego poglądu, że przez zaniechanie przeniesienia do ustawy zwrotu dotychczasowego prawa "za zezwoleniem Ministra Finansów" ustawodawca wyraził wolę ograniczenia wyłączonych dotąd uprawnień Ministra Finansów w tym przedmiocie i podporządkowania arbitrażowi także takiej organizacji, która prowadzenie działalności gospodarczej usprawiedliwia np. regulacją statutową (derogacja dorozumienia). Postanowienie statutu, że fundusz stowarzyszenia mogą zasilać efekty działalności gospodarczej, stwarza tylko podstawę do ubiegania się we właściwym organie administracji państwowej o zezwolenie na prowadzenie tej działalności. Zajęte stanowisko umacnia praktyka udzielania organizacjom społecznym zezwoleń na prowadzenie działalności gospodarczej przez Ministra Finansów również po wejściu w życie obowiązującej ustawy (np. dnia 24,IX.1977 r. nr BS 3-4533 18/77 na rzecz Polskiego Związku Niewidomych), a nie bez znaczenia pozostaje i to, że tytułem wpisu do rejestru organizacji społecznych prowadzących działalność gospodarczą jest tylko zezwolenie Ministra Finansów (uchwała nr 508 Rady Ministrów z dnia 25 listopada 1961 r. - M.P. Nr 91, poz. 384). Socjalistyczny Związek Studentów Polskich uzyskał dnia 30.IX.1963 r. zezwolenie tego Ministra na wykonywanie działalności gospodarczej w dziedzinie usług i obrotu towarowego. Oznacza to, że w sporach z innymi podmiotami arbitrażowymi wniosek ten podlega właściwości państwowego arbitrażu gospodarczego.Otwarty więc pozostaje tylko problem zakresu tej podległości. Podporządkowanie arbitrażowi działalności gospodarczej, a sądowi statutowej działalności organizacji społecznych wywoływało dotychczas pewne trudności w rozgraniczeniu drogi sądowej od arbitrażowej. Obowiązuje zaś zasada, że jeśli treść danego przepisu jest różnie tłumaczona przez organy stosujące go w swym orzecznictwie lub przez naukę, ustawodawca powinien zająć wyraźne stanowisko w tym przedmiocie przy okazji wydawania nowej ustawy.Zniesienie w obowiązującej ustawie uwarunkowania, że organizacje społeczne podlegają arbitrażowi tylko w zakresie działalności wynikającej z zezwolenia Ministra Finansów, wskazuje zatem - wobec braku uregulowania tej kwestii przez normy niższego rzędu - na wyraźną intencję zlikwidowania dotychczasowej dwutorowości rozstrzygania sporów majątkowych i poszerzenia w ten sposób kompetencji państwowego arbitrażu gospodarczego na spory majątkowe wynikające z ich społecznej działalności statutowej. Przy takim unormowaniu odwoływanie się do tego, że tego rodzaju spory i obecnie nie pozostają w żadnym związku z zadaniami powierzonymi do wykonania państwowemu arbitrażowi gospodarczemu, nie może usprawiedliwiać wypowiedzianego zresztą i w orzecznictwie sądowym (uchwała SN z dnia 30.IV.1979 r. III CZP 19/79, nie opubl.) poglądu, że i w tej kwestii stan prawny nie uległ zmianie. Tam bowiem, gdzie sens stosowanego przepisu jest jednoznaczny, nie można sięgać do dyrektywy wykładni funkcjonalnej tylko po to, aby nadać mu inną treść. Jednoznaczna treść art. 3 ust. 1 pkt 5 ustawy zaś wskazuje, że pod rządem obowiązującego prawa nie ma już dla kompetencji arbitrażu istotnego znaczenia, jakiej sfery działalności dany spór dotyczy, jeśli tylko organizacja społeczna udowodni (art. 1 i 2 k.p.c.), że posiada zezwolenie Ministra Finansów na stałe prowadzenie działalności gospodarczej, a drugą stroną w sprawie jest jednostka organizacyjna podlegająca państwowemu arbitrażowi gospodarczemu. Do kompetencji arbitrażu bowiem należą wówczas i te jej sprawy majątkowe, które normalnie nie wiążą się z tą działalnością i mają charakter operacji na cele wewnętrzne.Na przedstawione pytanie więc udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały (art. 391 k.p.c.).