III PR 54/65

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: J. Krzyżanowski, J. Tyszka (sprawozdawca), J. Szczerski, Z. Stypułkowska, K. Piasecki, J. Knap.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Kazimierza R. przeciwko Spółdzielni Pracy Lekarzy Specjalistów w B. o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia o odszkodowanie, na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 1965 r.,uchylił zaskarżony wyrok, wyrok Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 21 stycznia 1965 r., wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 1964 r. oraz wyrok Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 31 maja 1963 r. w części oddalającej powództwo i sprawę w tym zakresie przekazał temu Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowód dochodził uchylenia uchwały walnego zgromadzenia pozwanej Spółdzielni z dnia 5.I.1963 r., mocą której został z niej wykluczony, zobowiązania pozwanej do nawiązania z nim stosunku pracy oraz zasądzenia odszkodowania w kwocie 29.029 zł.Sąd Wojewódzki w Katowicach wyrokiem z dnia 31.V.1963 r. uchylił wymienioną uchwałę walnego zgromadzenia i zasądził na rzecz powoda 12.198 zł, a w pozostałej części powództwo oddalił, przy czym ustalił następujący stan faktyczny.Powód był członkiem pozwanej Spółdzielni, w której pracował jako technik dentystyczny. Rada nadzorcza decyzją z dnia 4.IX.1962 r. wykluczyła powoda ze Spółdzielni. Przyczyną wykluczenia było wykonywanie przez powoda na terenie Spółdzielni prywatnych prac protetycznych, picie napojów alkoholowych w godzinach pracy, niewykonywanie w terminie prac zleconych przez Spółdzielnię oraz wytwarzanie atmosfery nieufności wobec kierownictwa. Na skutek odwołania się powoda walne zgromadzenie uchwałą z dnia 13.X.1962 r. uchyliło wymienioną decyzję.Zarząd Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy nie uwzględnił wniosku pozwanej o uchylenie uchwała walnego zgromadzenia z dnia 13.X.1962 r., zalecając jednocześnie zwołanie nowego walnego zgromadzenia w celu ponownego zbadania sprawy wykluczenia powoda.W związku z tym dnia 5.I.1963 r. walne zgromadzenie uchyliło poprzednią swą uchwałę z dnia 13.X.1962 r., zatwierdzając decyzję rady nadzorczej z dnia 4.IX.1962 r. wykluczającą powoda ze Spółdzielni.Sąd Wojewódzki uznał za niedopuszczalną ponowną uchwałę walnego zgromadzenia z dnia 5.I.1963 r., skoro zgromadzenie to decydowało w sprawie już poprzednio przez siebie rozstrzygniętej, chociaż nie zaszły nowe fakty, które uzasadniałyby wykluczenie powoda ze Spółdzielni.Zdaniem Sądu Wojewódzkiego powstały przy końcu października 1962 r. nowy fakt, a mianowicie wykonanie przez powoda na jego rachunek protezy dla klientki, nie uzasadniał wykluczenia go ze Spółdzielni w dniu 5.I.1963 r., albowiem zarząd pozwanej o tym nowym fakcie wiedział już przy końcu października 1962 r., a z inicjatywą zwołania walnego zgromadzenia wystąpił dopiero 6.XII.1962 r., a więc po upływie jednomiesięcznego terminu przewidzianego w art. 2 ust. 2 dekretu z dnia 18.I.1956 r., który ma zastosowanie również w spółdzielczym stosunku pracy.Wyrok ten na skutek rewizji obu stron został uchylony przez Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 8.II.1964 r.Sąd Najwyższy wyraził w tym wyroku pogląd, że uchwała walnego zgromadzenia spółdzielni nabiera cech prawomocności i wiąże również walne zgromadzenie tylko w tych wypadkach, w których członek spółdzielni na podstawie takiej uchwały nabył indywidualnie określone prawa, których ogół członków nie posiada. Do takich praw nie mogą być zaliczone wspólne z natury rzeczy wszystkim członkom prawa wynikające z samego członkostwa. Z tego względu uchwała walnego zgromadzenia co do przywrócenia członkowi spółdzielni praw członkowskich nie wiąże tego organu i może być w zasadzie zmieniona przez następne walne zgromadzenie.Co do zastosowania art. 2 ust. 2 dekretu z dnia 18.I.1956 r. do spółdzielczego stosunku pracy, Sąd Najwyższy przyjął, że przewidziany w tym przepisie termin nie stosuje się do zarzutów spółdzielni wysuniętych przeciwko członkowi "w zakresie przekraczającym spółdzielczy stosunek pracy", a dotyczących naruszenia przez członka obowiązków w postaci działania na szkodę spółdzielni.Sąd Wojewódzki w Katowicach, będąc związany powyższą wykładnią prawa przyjętą przez Sąd Najwyższy, po ponownym rozpoznaniu sprawy, wyrokiem z dnia 21.I.65 r. powództwo w zasadzie oddalił, zasądził bowiem na rzecz powoda tylko kwotę 1.216 zł 55 gr z tytułu reszty ekwiwalentu za nie wykorzystany urlop w 1962 r.Rewizja powoda wniesiona od tego wyroku została oddalona przez Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 2.VI.1965 r., w którym wyrażony został konsekwentnie ten sam pogląd co w poprzednim wyroku.Minister Sprawiedliwości w rewizji nadzwyczajnej, wniesionej w terminie przewidzianym w art. 421 § 2 k.p.c. na skutek podania powoda, domagał się uchylenia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 2.VI.1965 r. oraz wyroku Sądu Wojewódzkiego w Katowicach z dnia 21.I.1965 r. w części oddalającej powództwo oraz orzekającej o kosztach procesu i przekazania sprawy w tym zakresie temuż Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Skarżący zarzuca zaskarżonemu wyrokowi naruszenie art. 21 § 1 i art. 128 ustawy z dnia 17.II.1961 r. o spółdzielniach i ich związkach.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy w powiększonym składzie uznał rewizję nadzwyczajną za uzasadnioną, przy czym zważył, co następuje:Pogląd prawny wyrażony w sprawie niniejszej przez Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 8 lutego 1964 r. i powtórzony następnie w zaskarżonym wyroku wskutek związania przewidzianego w art. 389 k.p.c. sprowadza się do stwierdzenia, że walne zgromadzenie spółdzielni władne jest uchylić - nawet na niekorzyść członka - swoją "prawomocną" uchwałę, jeśli nie wynikają z niej dla członka "prawa indywidualnie nabyte", których ogół członków nie posiada. Do praw takich, jakby to wynikało pośrednio z uzasadnienia tego poglądu i sposobu rozstrzygnięcia sprawy, nie należy prawo członkostwa w spółdzielni pracy, które członek wykluczony ze spółdzielni odzyskał z mocy uchwały walnego zgromadzenia następnie uchylonej. Dlatego też uchwała taka, jako nie mająca cech prawomocności, nie wiąże tego organu i może być przez niego uchylona.Pogląd ten jest nietrafny i słusznie został w rewizji nadzwyczajnej zakwestionowany.O prawomocności uchwał walnego zgromadzenia spółdzielni można mówić tylko w tym znaczeniu, że po upływie określonego czasu lub z innych przyczyn przewidzianych w ustawie uchwały te nie podlegają zaskarżeniu, które mogłoby je pozbawić mocy prawnej na drodze sądowej bądź związkowej (38 i 39 ustawy z dnia 17.II.61 r. o spółdzielniach i ich związkach). Stąd też każda uchwała walnego zgromadzenia podlegająca zaskarżeniu, a nie zaskarżona we właściwym czasie staje się w tym znaczeniu prawomocna, że obowiązuje zarówno wszystkich członków spółdzielni, jak i jej organy. Nie oznacza to jednak, aby uchwała taka nie mogła być zmieniona lub uchylona przez następne walne zgromadzenie, jeżeli tylko taka jest wola wymaganej większości członków, jednakże pod warunkiem, że nowa uchwała nie narusza niczyich praw podmiotowych nabytych na podstawie uchwały uchylonej. Słuszny jest bowiem pogląd wyrażony w tymże wyroku Sądu Najwyższego z dnia 8.II.1964 r., że uchwały walnego zgromadzenia spółdzielni nie mogą mieć prawomocności materialnej, a tym samym korzystać z powagi rzeczy osądzonej, pojęcia te bowiem mogą w świetle prawa odnosić się tylko do orzeczeń sądowych.Przepisy prawa spółdzielczego oraz przepisy statutowe nie przewidują wprawdzie ograniczeń co do podejmowania przez walne zgromadzenie spółdzielni uchwał w tym samym przedmiocie, co do którego zapadła już uchwała tego organu, jednakże nie można przyjąć, żeby walne zgromadzenie mogło podejmować uchwały zupełnie dowolnej treści naruszać przez to prawa członków nabyte czy to z mocy postanowień statutu, czy to z mocy porzedniej uchwały tego organu. Walne zgromadzenie nie może jednostronnie i dowolnie odbierać członkom takich praw ani też ich uszczuplać, pozostają one bowiem pod ochroną ustawy (art. 38 § 2 ustawy o spółdzielniach i ich związkach). Wykluczenie członka ze spółdzielni staje się skuteczne już z chwilą zawiadomienia go o wykluczeniu, osiąga zatem skutek natychmiastowy (art. 21 § 3 ustawy). W spółdzielniach pracy skutek ten ma dla członka wykluczonego znaczenie szczególnie doniosłe, powoduje bowiem jednoczesne wygaśnięcie stosunku pracy (art. 126 § 1 ustawy). Uchwała walnego zgromadzenia takiej spółdzielni, która uchyla decyzję rady nadzorczej o wykluczeniu członka, przywraca wykluczonemu prawa członkowskie wraz ze wszystkimi wynikającymi stąd konsekwencjami, a w szczególności przywraca mu przede wszystkim prawo do pracy w spółdzielni (art. 123 § 1 ustawy).Członkowi bezzasadnie wykluczonemu, któremu na skutek jego odwołania się przywrócono prawa członkowskie już w postępowaniu wewnątrzspółdzielczym, przysługuje roszczenie o niezwłoczne nawiązanie stosunku pracy wygasłego wskutek wykluczenia oraz roszczenie o odszkodowanie za pozostawanie bez pracy - analogicznie jak w sytuacji przewidzianej w art. 128 § 3 wymienionej ustawy. Za stanowiskiem tym przemawiają te same względy społeczne, które stanowią ratio legis wymienionego przepisu, tj. ponowne niezwłoczne zatrudnienie bezzasadnie wykluczonego członka oraz naprawienie wyrządzonej mu szkody przez pozbawienie zatrudnienia.Trudno byłoby bowiem potraktować gorzej w tym względzie takiego członka tylko dlatego, że prawa członkowskie zostały mu przywrócone nie na drodze sądowej, lecz z mocy uchwały najwyższego organu samej spółdzielni. Organ ten, znając dobrze wewnętrzne stosunki spółdzielni, może łatwiej ocenić zasadność decyzji rady nadzorczej o wykluczeniu członka. Nie ulega wątpliwości, że wymienione prawa członka spółdzielni pracy nabyte na podstawie uchwały przywracającej mu członkostwo, a w szczególności wspomniane wyżej roszczenia do spółdzielni - są prawami "nabytymi indywidualnie", których ogół członków nie posiada. W świetle więc nawet własnych założeń zwalczanego tu poglądu nie może się on ostać. Należy jednak podkreślić przede wszystkim, że pogląd ten nie znajduje oparcia w ustawie o spółdzielniach i ich związkach, ustawa ta bowiem nie daje z omawianego punktu widzenia podstaw do jakiegokolwiek różnicowania praw podmiotowych członka nabytych z mocy uchwały walnego zgromadzenia.Za odrzuceniem zwalczanego tu poglądu przemawiają także dalsze względy. Zgodnie więc z przepisami statutu pozwanej Spółdzielni, organem powołanym do wykluczenia członka jest rada nadzorcza (§ 20 ust. 2); walne zgromadzenie jest w tych sprawach tylko organem odwoławczym (§ 35 lit. h). Uchwała walnego zgromadzenia o wykluczeniu członka ze spółdzielni może być uchylona jedynie w trybie sądowym przewidzianym w art. 38 § 3 powołanej wyżej ustawy o spółdzielniach. Wyłączony jest jakikolwiek inny tryb uchylenia takiej uchwały, a tym samym i także uchylenia jej w drodze nowej uchwały wydanej przez następne walne zgromadzenie, jeżeli przez to miałoby nastąpić pogorszenie sytuacji prawnej zainteresowanego członka. Pogorszenie takie nie nastąpi np. wówczas, gdy ponowna uchwała walnego zgromadzenia uchyla poprzednią uchwałę tego organu wykluczającą członka ze spółdzielni, w takim bowiem wypadku uchwała uchylająca nie narusza niczyich praw nabytych, przeciwnie - może ona przyznać prawo członkowskie osobie, która tych praw została pozbawiona.Rozważania powyższe usprawiedliwiają wniosek, że uchwała walnego zgromadzenia spółdzielni pracy, z mocy której członek nabył określone prawa podmiotowe związane z przywróceniem mu członkostwa, nie może być uchylona ani też zmieniona na niekorzyść członka przez następne walne zgromadzenie.W świetle tego, co wyżej powiedziano, nie zachodzi potrzeba omówienia drugiego zagadnienia prawnego poruszanego w zaskarżonym wyroku oraz w rewizji nadzwyczajnej, dotyczącego możności zastosowania w danym wypadku prekluzji z art. 2 ust. 2 dekretu z dnia 18.I.1956 r. Gdyby bowiem nawet przyjąć, że powód po przywróceniu mu praw członkowskich uchwałą walnego zgromadzenia z dnia 13.X.1962 r. dopuścił się rzeczywiście nowego uchybienia w postaci umyślnego działania na szkodę Spółdzielni, które uzasadniałoby wykluczenie go ze spółdzielni, to również w takim wypadku wykluczenie mogłoby nastąpić tylko z mocy decyzji rady nadzorczej, jako organu do tego uprawnionego. Rada nadzorcza pozwanej Spółdzielni po uchyleniu jej decyzji z dn. 4.IX.62 r. nie powzięła ponownej uchwały w tym przedmiocie w związku z ujawnieniem tego nowego uchylenia powoda. Walne zgromadzenie zaś, jako organ odwoławczy, nie było uprawnione do wydania "w pierwszej instancji" uchwały wykluczającej, jaką jest w istocie jego uchwała z dnia 5.I.1963 r. Uchwała ta zatem, jako wydana przez organ niewłaściwy, pozbawiona jest skutków prawnych nawet przy uwzględnieniu wspomnianego wyżej nowego uchybienia powoda.W tych warunkach podlegały uchyleniu w całości oba wymienione wyżej wyroki Sądu Najwyższego oraz wyrok Sądu Wojewódzkiego z dnia 21.I.1965 r., a częściowo także wyrok Sądu Wojewódzkiego z dnia 31.V.1963 r. Ten ostatni wyrok podlegał mianowicie uchyleniu w części oddalającej powództwo o nawiązanie stosunku pracy i o dalsze roszczenie majątkowe (odszkodowanie) oraz w części orzekającej o kosztach procesu.Należy przy tym zauważyć, że roszczenie powoda o nawiązanie stosunku pracy nie mogło być oddalone jako przedwczesne, albowiem mógł on dochodzić jednocześnie wszystkich roszczeń przewidzianych w art. 128 § 3 ustawy z 17.II.1961 r. o spółdzielniach i ich związkach.Przy ponownej ocenie roszczenia powoda o odszkodowanie, jakie mu przysługuje w myśl art. 127 § 3 w związku z art. 128 § 3 tejże ustawy, wyjaśnienia wymagać będzie sporna dotychczas kwestia wysokości jego przeciętnego wynagrodzenia osiąganego w pozwanej Spółdzielni przed wykluczeniem. Mając więc to na uwadze, Sąd Wojewódzki ustosunkuje się do pisma procesowego powoda z dnia 4.XII.64 r., którym powództwo zostało rozszerzone, i w związku z tym poczyni odpowiednie ustalenia.Z wymienionych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 422 § 2 k.p.c).