V CSK 553/13

Sygn. akt V CSK 553/13 POSTANOWIENIE Dnia 18 września 2014 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (przewodniczący) SSN Marta Romańska SSN Maria Szulc (sprawozdawca) w sprawie z wniosku P. S. E. S.A. z siedzibą w K. przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Starosty Powiatu B., E. D., I. D. i A. M. o stwierdzenie zasiedzenia służebności gruntowej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 18 września 2014 r., skargi kasacyjnej wnioskodawcy od postanowienia Sądu Okręgowego w K. z dnia 12 września 2012 r., uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE 2 Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 24 maja 2011 r. uchylił postanowienie Sądu Rejonowego w M. stwierdzające nabycie przez P. S. E. O. S.A. w K. przez zasiedzenie z dniem 1 października 2001 r. służebności gruntowej obciążającej nieruchomość położoną w M., polegającej na korzystaniu z posadowionych na niej urządzeń energetycznych wraz z prawem nieograniczonego dostępu do tych urządzeń w celu bieżącej konserwacji oraz napraw i sprawę przekazał temu Sądowi do ponownego rozpoznania zalecając ustalenie, czy przedsiębiorstwo energetyczne, które władało prawem o treści odpowiadającej służebności przesyłu w dacie upływu terminu zasiedzenia, było następcą prawnym Skarbu Państwa. Po ponownym rozpoznaniu sprawy postanowieniem z dnia 17 października 2011 r. Sąd Rejonowy w M. stwierdził, że wnioskodawca nabył z dniem 1 października 2001 r. przez zasiedzenie wyżej opisaną służebność gruntową. Zaskarżonym postanowieniem Sąd Okręgowy w K. zmienił powyższe postanowienie w ten sposób, że oddalił wniosek. Ustalił, że przez nieruchomość stanowiącą własność uczestniczek postępowania przebiega na długości około 800 m napowietrzna linia energetyczna wysokiego napięcia wykonana w 1971 r., której prawo własności należało do Skarbu Państwa. Zarząd sprawowały Zakłady Energetyczne O. P., następnie Zakład Energetyczny B. i przedsiębiorstwo państwowe Zakład Energetyczny B., które z dniem 5 grudnia 1990 r. stało się właścicielem linii i którego wykazanym następcą prawnym jest wnioskodawca. W ramach eksploatacji sieci zwracano się do właścicieli o udostępnienie terenu celem jego uprzątnięcia oraz konserwacji linii i przeprowadzenia prac modernizacyjnych, jak również wykonywano prace bez takiej zgody. Przytaczając art. 292 w zw. z art. 3051 § 2 i art. 172 k.c. jako podstawę prawną żądania wnioskodawcy Sąd drugiej instancji wskazał, że służebność gruntowa, jako związana z nieruchomością władnącą stanowi jej część składową i do jej wykonywania oraz nabycia zawsze jest uprawniony właściciel nieruchomości władnącej (art. 50 k.c. i art. 295 § 1 k.c.). Nie podzielił tej linii 3 orzecznictwa Sądu Najwyższego, która przyjęła możliwość nabycia w drodze zasiedzenia służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorstwa przesyłowego i wyraził pogląd, że przed dniem 3 sierpnia 2008 r. dopuszczalne było wyłącznie nabycie w drodze zasiedzenia takiej służebności związanej z nieruchomością władnącą (art. 292 k.c.). W konsekwencji Sąd drugiej instancji uznał, że nie zostały spełnione przesłanki nabycia w drodze zasiedzenia służebności wobec nie wykazania przez wnioskodawcę dokumentem z księgi wieczystej miejsca położenia nieruchomości władnącej oraz nie wykazania przeniesienia posiadania nieruchomości przez Skarb Państwa na przedsiębiorstwo energetyczne decyzją wydaną na podstawie art. 2 ust. 3 ustawy z dnia 29 września 1990 r. (Dz. U. Nr 79, poz. 464). W skardze kasacyjnej od powyższego postanowienia wnioskodawca wniósł o jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania. Zarzucił naruszenie art. 285 § 2 k.c. przez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że przesłanką nabycia przez zasiedzenie służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu jest zwiększenie użyteczności nieruchomości władnącej, co wymaga oznaczenia nieruchomości władnącej oraz art. 292 w zw. z art. 171 § 1 k.c. przez niezastosowanie i nie stwierdzenie nabycia służebności gruntowej w drodze zasiedzenia przez Skarb Państwa. Naruszenie przepisów postępowania wywiódł z naruszenia art. 677 k.p.c. w zw. z art. 670, 610 § 1 i 669 k.p.c. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: U podstaw zaskarżonego postanowienia legł pogląd Sądu Okręgowego o konieczności wykazania dokumentem przez wnioskodawcę oznaczenia i położenia nieruchomości władnącej oraz wykazania decyzją właściwego wojewody przejścia posiadania tej nieruchomości ze Skarbu Państwa na przedsiębiorstwo energetyczne. Pogląd ten pozostaje w związku z rozbieżnymi stanowiskami przedstawicieli doktryny i wcześniejszych poglądów judykatury co tego, czy przed dniem 3 sierpnia 2008 r. nabycie służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu mogło nastąpić na rzecz przedsiębiorstwa, czy wyłącznie na rzecz właściciela nieruchomości władnącej. Pierwsze, wskazujące na 4 konstrukcję służebności gruntowej wymagającej istnienia zarówno nieruchomości obciążonej, jak i władnącej, zasadę numerus clausus praw rzeczowych ograniczonych, związanie służebności z nieruchomością jako jej części składowej (art. 50 k.c.), uznawało za niezbędne wskazanie i oznaczenie nieruchomości władnącej (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16 września 2009 r., II CSK 103/09, nie publ.). Stanowisko przeciwne istotne znaczenie nadaje celowi istnienia takiej służebności, zwiększeniu użyteczności przedsiębiorstwa, specyfice sieci przesyłowych, oczywistości dysponowania przez przedsiębiorstwo nieruchomościami wchodzącymi w jego skład oraz pojęciu przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym, a w konsekwencji przyjmuje, że nie jest konieczne oznaczenie nieruchomości władnącej, której nie należy w ogóle identyfikować, a zasiedzenie służebności następuje na rzecz Skarbu Państwa (do dnia 1 lutego 1989 r.) albo na rzecz przedsiębiorcy przesyłowego (od dnia 1 lutego 1989 r.). Takie stanowisko ukształtowało się i utrwaliło w orzecznictwie Sądu Najwyższego i obecnie jest stanowiskiem dominującym – uchwały Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2008 r., III CZP 89/08, BSN z 2008 r., nr 10, s. 7, z dnia 22 maja 2013 r., III CZP 18/13, OSNC z 2013 r., nr 12, poz. 139, z dnia 27 czerwca 2013 r., III CZP 31/13, OSNC z 2014 r., nr 2, poz. 11, z dnia 6 czerwca 2014 r., III CZP 107/13, BSN z 2014 r., nr 7-8, s. 3, wyroki z dnia 8 września 2006 r., II CSK 112/06, M. Prawn. z 2006 r., nr 19, z dnia12 grudnia 2008 r., II CSK 389/08, nie publ., postanowienia z dnia 5 czerwca 2009 r., I CSK 392/08, nie publ., z dnia 22 lipca 2010 r., I CSK 606/09, z dnia 14 listopada 2012, II CSK 120/12, z dnia 6 lutego 2013 r., V CSK 129/12, z dnia 14 czerwca 2013 r., V CSK 321/12, z dnia 26 czerwca 2013 r., II CSK 626/12, z dnia 30 października 2013,V CSK 497/12, z dnia 19 lutego 2014 r., V CSK 190/13, z dnia 4 lipca 2014 r., III CSK 551/13 - nie publ. Sąd Najwyższy w składzie orzekającym w obecnie rozpoznawanej sprawie podziela argumenty stanowiące podstawę poglądu zaprezentowanego w powyższych orzeczeniach. W skład przedsiębiorstwa przesyłowego wchodzą nieruchomości, oraz stanowiące jego własność, urządzenia przesyłowe naziemne lub podziemne, w zależności od rodzaju przedsiębiorstwa. W wypadku przedsiębiorstwa energetycznego linie energetyczne stanowią składnik 5 przedsiębiorstwa, słupy i linie stanowią bowiem element sieci pozostający z nią w związku funkcjonalnym, niezależnie od tego, czy są posadowione na nieruchomości obciążonej. Zasadnicze znaczenie należy przyznać więc temu trwałemu funkcjonalnemu związkowi sieci przesyłowej ze składnikami przedsiębiorstwa w znaczeniu przedmiotowym oraz celowi ustanowienia służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu, którym jest zwiększenie użyteczności nie konkretnie oznaczonej nieruchomości a zwiększenie użyteczności przedsiębiorstwa; w tym wypadku chodzi o ułatwienie przesyłania i dystrybucji energii elektrycznej, które odbywa się za pomocą linii napowietrznych połączonych ze stacjami elektroenergetycznymi. Z tych względów, w stanie prawnym obowiązującym przed dniem wejścia w życie art. 3051 k.c. tj. 3 sierpnia 2008 r., na podstawie art. 285 i 292 k.c. stosowanych przez analogię, możliwe było nabycie przez zasiedzenie służebności o treści odpowiadającej służebności przesyłu na rzecz przedsiębiorstwa przesyłowego bez potrzeby wskazania i wykazania przez wnioskodawcę danych identyfikujących nieruchomość władnącą. Odmienny pogląd Sądu Okręgowego leżący u podstaw zaskarżonego rozstrzygnięcia nie pozwala na odparcie zarówno zarzutów naruszenia art. 285 § 2 i art. 292 w zw. z art. 171 § 1 k.c. jak i zarzutów naruszenia przepisów postępowania - art. 677 k.p.c. w zw. z art. 670, 610 § 1 i 669 k.p.c. Na marginesie jedynie należy wskazać, że artykuł 3051 k.c. wskazany przez Sąd Okręgowy - w powiązaniu z art. 292 i 172 k.c. - jako podstawa prawna żądania wnioskodawcy nie może stanowić podstawy prawnej nabycia przez zasiedzenie służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu, a jedynie od dnia 3 sierpnia 2008 r. służebności przesyłu. Z tych względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 39815 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.