V PRN 4/81

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN E. Brzeziński. Sędziowie SN: W. Dębicka, T. Kasiński, M. Rafacz-Krzyżanowska (sprawozdawca), J. Wasilewski, Z. Zaziemski, K. Zieliński.SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, po rozpoznaniu sprawy z powództwa Czesława N. przeciwko Zespołowi Generalnego Realizatora Inwestycji - Zjednoczenia Budownictwa w G. o wynagrodzenie za projekt racjonalizatorski na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Sądu Najwyższego z dnia 28 maja 1981 r.uchylił zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 30 grudnia 1980 r. i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu w Gdańsku do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie faktycznePowód domagał się zasądzenia od pozwanego Zespołu kwoty 42.998 zł tytułem wynagrodzenia za projekt racjonalizatorski pt. "Zamienne uzbrojenie linii potokowej wytwórni WUF-T w Gdyni-Chylonii", zgłoszonego w Zespole dnia 18.IX.1977 r. nr ew. (...).Sąd Wojewódzki powództwo oddalił, a rozstrzygnięcie swe oparł na następujących ustaleniach oraz wynikających z nich wnioskach:Powód w dniu 18.IX.1977 r. zgłosił pracowniczy projekt wynalazczy który otrzymał nr ew. (...) i decyzją z dnia 25.X.1977 r. został przyjęty do stosowania. Istota projektu polegała na zmniejszeniu oprzyrządowania linii produkcyjnej elementów wielowarstwowych, tj. niezbędnej ilości obrzeży, czego efektem jest zaoszczędzenie 31.191,7 kg stali w stosunku do ilości stali przewidzianej w pierwotnej dokumentacji projektowo-kosztorysowej wykonanej przez Biuro Projektów "Miastoprojekt".Według wstępnych obliczeń przeprowadzonych przez powoda, a potwierdzonych przez Gdański Międzyzakładowy Klub Techniki Racjonalizacji Budownictwa, przewidywane efekty ekonomiczne miały przekraczać kwotę 2 mln zł. W związku z tym strona pozwana przyjęła, że wynagrodzenie twórcy kształtuje się w wysokości 50.000 zł i na podstawie § 26 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych wypłaciła powodowi pierwszą część wynagrodzenia w wysokości 25.000 zł.Na podstawie faktury Stoczni im. Komuny Paryskiej, która na zlecenie strony pozwanej wyprodukowała obrzeża, ustalono, że efekt ekonomiczny projektu wynosi 3.399.895 zł i że ta kwota stanowi podstawę do obliczenia wynagrodzenia powoda na kwotę 67.997 zł 90 gr. Ponieważ powód otrzymał już 25.000 zł, przeto pozostaje do wypłacenia jeszcze kwota 42.998 zł.Na tle tak ustalonego stanu faktycznego Sąd Wojewódzki przyjął, że skoro Stocznia im. Komuny Paryskiej wyprodukowała obrzeża według projektu powoda, natomiast projekt ten nie został jeszcze zastosowany w produkcji, to te okoliczności w świetle wymienionego przepisu § 26 ust. 2 pkt 2 uniemożliwiają obliczenie efektu netto za okres 12 kolejnych miesięcy stosowania projektu. W związku z tym Sąd Wojewódzki oddalił powództwo jako przedwczesne.Wyrok ten został zaskarżony przez powoda, a Sąd Najwyższy orzeczeniem z dnia 28.V.1981 r. IV PR 144/81 rewizję oddalił.Podzielając stanowisko zajęte przez Sąd Wojewódzki, Sąd Najwyższy podkreślił w uzasadnieniu wyroku, że zastosowanie pracowniczego projektu wynalazczego polega na przemysłowej realizacji istoty rozwiązania technicznego stanowiącego przedmiot projektu i że realizacja tylko niektórych czynności technicznych przewidzianych w projekcie nie stanowi zastosowania projektu. Zdaniem Sądu Najwyższego projekt wprowadzał zmiany do dokumentacji określonego zadania inwestycyjnego, a zadanie to dotychczas nie zostało wykonane, wobec czego efekty ekonomiczne mogą być obliczone dopiero po zakończeniu zadania inwestycyjnego (§ 20 w związku z § 9 ust. 7 zarządzenia Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 20 marca 1973 r.). Wytwarzanie przez stronę pozwaną niektórych środków technicznych przewidzianych w projekcie powoda (w postaci obrzeży) nie stanowiło realizacji istoty rozwiązania technicznego projektu i samo przez się nie przyniosło efektów oszczędnościowych.Wyrok ten zaskarżył rewizją nadzwyczajną Minister Sprawiedliwości, który zarzuca naruszenie art. 316 § 1 i art. 387 k.p.c. Skarżący wnosi o uchylenie wyroku Sądu Najwyższego, jak również poprzedzającego go wyroku Sądu Wojewódzkiego i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.Rewizja nadzwyczajna zarzuca wyrokowi Sądów obu instancji brak wyjaśnienia w sposób jednoznaczny charakteru projektu racjonalizatorskiego, powołując się przy tym na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7.I.1976 r. IV PR 357/75 (OSNCP z 1976 r. poz. 182).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Według twierdzeń pozwu przedmiotem racjonalizatorskiego projektu powoda było wprowadzenie zmian do dokumentacji techniczno-roboczej zadania inwestycyjnego pt. "Rozbudowa i modernizacja Wytwórni WUF-T w Gdyni-Chylonii". Zmiany te polegały na wprowadzeniu do zadania inwestycyjnego odmiennego wyposażenia linii potokowej, co w ostatecznym wyniku doprowadziło do zmniejszenia w obiekcie inwestycyjnym zużycia niezbędnego uzbrojenia. Projekt powoda zarejestrowany pod nr ewidencyjnym (...) otrzymał nazwę "Zamienne uzbrojenie linii potokowej wytwórni WUF-T w Gdyni-Chylonii".W sprawie jest niesporne, że na zlecenie strony pozwanej Stocznia Gdańska im. Komuny Paryskiej wyprodukowała według projektu powoda obrzeża, zaoszczędzając - w porównaniu z pierwotnym projektem inwestycyjnym - określoną ilość stali zbrojeniowej. Zdaniem powoda sam fakt wyprodukowania obrzeży jest równoznaczny z zastosowaniem projektu, w związku z czym należy się powodowi wynagrodzenie za efekt ekonomiczny polegający na oszczędności nakładów inwestycyjnych związanych ze zmniejszeniem ilości stali do produkcji obrzeży (§ 20 załącznika do zarządzenia Ministra Nauki, Szkolnictwa Wyższego i Techniki z dnia 20 marca 1973 r. w sprawie zasad obliczania efektów stanowiących podstawę do ustalania wysokości wynagrodzeń za pracownicze projekty wynalazcze).Według stanowiska reprezentowanego przez stronę pozwaną, podzielonego przez Sądy obu instancji, w obecnym stanie nie da się ustalić efektów ekonomicznych projektu powoda, ponieważ projekt nie został zastosowany w produkcji.W związku z powyższym trafnie podniesiono w rewizji nadzwyczajnej, że dla oceny roszczeń powoda decydujące znaczenie należy przypisać wyjaśnieniu charakteru projektu racjonalizatorskiego powoda. W szczególności wymagało wyczerpującego zbadania, czy obiekt (wyprodukowane obrzeża według projektu powoda) ma charakter zamkniętej całości, niezależnej od pozostałych elementów całego zadania inwestycyjnego, czy też takiego charakteru nie ma. Powyższa okoliczność nie została w sposób dostateczny wyjaśniona w postępowaniu sądowym, co w niemałym stopniu zaważyło na rozstrzygnięciu Sądów obu instancji.Zgodzić się trzeba z poglądem Sądu Najwyższego wyrażonym w zaskarżonym wyroku, że zastosowanie pracowniczego projektu wynalazczego polega na przemysłowej realizacji rozwiązania technicznego stanowiącego przedmiot projektu i że realizacja tylko niektórych czynności technicznych przewidzianych w projekcie nie stanowi realizacji projektu. W świetle jednak tego trafnego z punktu widzenia teoretycznego poglądu zachodziła konieczność ustalenia w sposób jednoznaczny, co było przedmiotem projektu powoda, a zwłaszcza czy projekt miał charakter obiektu zamkniętego, niezależnego od pozostałych elementów całego zadania inwestycyjnego, i czy istota tego projektu polegała na zaoszczędzeniu przy produkcji obrzeży ilości stali zbrojeniowej.Jeśliby przy ponownym rozpoznaniu sprawy okazało się, że projekt powoda miał samodzielny charakter i że przedmiotem jego było wyłącznie zaoszczędzenie stali zbrojeniowej przez wprowadzenie zmian do pierwotnej dokumentacji zadania inwestycyjnego, to już sam fakt wyprodukowania obrzeży oraz wynikającą stąd oszczędność w zużyciu stali zbrojeniowej trzeba by potraktować jako zastosowanie projektu w sposób przemysłowy. Przy takim założeniu nie chodziłoby o realizację tylko niektórych czynności technicznych przewidzianych w projekcie, co - jak podniósł Sąd Najwyższy w zaskarżonym wyroku - nie stanowi zastosowania projektu, lecz o realizację w sposób przemysłowy całego projektu powoda, którym w konkretnej sytuacji byłoby wyprodukowanie obrzeży przy zaoszczędzeniu ilości stali zbrojeniowej. W takiej sytuacji uzyskany efekt ekonomiczny polegałby na oszczędności nakładów inwestycyjnych na produkcję obrzeży, przy czym zgodnie z ust. 2 § 20 załącznika do wymienionego zarządzenia z dnia 20 marca 1973 r. oszczędność tę oblicza się jako różnicę pomiędzy kosztorysową kwotą nakładów inwestycyjnych, nie uwzględniając realizacji projektu, a kwotą tych nakładów przy stosowaniu projektu.Z omawianego punktu widzenia i przy założeniu, iż projekt powoda miał charakter zamkniętej całości, niezależnej od pozostałych elementów zadania inwestycyjnego, nie należałoby przypisywać decydującego znaczenia faktowi, że obrzeża zaprojektowane przez powoda nie zostały wprowadzone do eksploatacji z powodu późniejszego wstrzymania całej inwestycji. Jeśliby bowiem powód nie wprowadził zmian w dokumentacji, polegających na zaoszczędzeniu stali zbrojeniowej, to strona pozwana zleciłaby Stoczni im. Komuny Paryskiej wykonanie obrzeży przy większym zużyciu stali, a zatem byłaby zmuszona wydatkować na ten obiekt (obrzeża) wyższą kwotę, niż tę, jaką wydatkowała, stosując projekt powoda. Niezależnie więc od faktu wprowadzenia obrzeży do eksploatacji czy też niewprowadzenia ich w związku z późniejszym wstrzymaniem całej inwestycji, efekt ekonomiczny strony pozwanej polegał na oszczędności w produkcji obrzeży.Nie można też zgodzić się ze stanowiskiem Sądu Wojewódzkiego przesądzającym o tym, że na wypłacenie powodowi całej należności nie zezwalał przepis § 26 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 11 grudnia 1972 r. w sprawie projektów wynalazczych, który nakazuje wypłacić twórcy drugą część wynagrodzenia za stosowanie projektu wynalazczego w ciągu 2 miesięcy od dnia zakończenia pierwszego roku stosowania projektu, skoro w konkretnej sytuacji zakończenie pierwszego roku stosowania projektu w ogóle nie nastąpiło. Brak dokładnego ustalenia charakteru projektu wynalazczego powoda uniemożliwiał - wbrew przekonaniu Sądu - dokonanie oceny roszczeń powoda w świetle powołanego § 26. Przy założeniu bowiem, że przedmiotem projektu powoda było uzyskanie określonych oszczędności i że projekt ma charakter zamkniętej całości, niezależnej od pozostałych elementów całego zadania inwestycyjnego, trzeba by przyjąć, iż § 26 nie miałby zastosowania, ponieważ ocena roszczeń powoda powinna wówczas nastąpić na podstawie ust. 2 § 20 wspomnianego zarządzenia z dnia 20 marca 1973 r., który jako lex specialis wyłącza przepis § 26. Szczególny charakter powołanego § 20 polega na tym, że - w sposób odmienny od zasad przewidzianych w § 26 - nakazuje obliczać efekty ekonomiczne polegające na oszczędności nakładów inwestycyjnych, stanowiąc, iż takie efekty oblicza się jako pewną zamkniętą całość, stanowiącą różnicę pomiędzy kosztorysową kwotą nakładów inwestycyjnych a kwotą tych nakładów przy stosowaniu projektu. Podobnie nie miałby wówczas zastosowania § 9 ust. 7 załącznika do zarządzenia z dnia 20 marca 1973 r., który odnosi się wprawdzie do zmian w dokumentacji projektowej obiektu inwestycyjnego, ale nie dotyczących oszczędności w nakładach inwestycyjnych, gdyż to ostatnie zagadnienie normuje powołany uprzednio § 20. Tym samym więc i wbrew poglądowi reprezentowanemu w rewizji nadzwyczajnej powołany w niej wyrok Sądu Najwyższego z dnia 7.I.1976 r. IV PR 357/75 (OSNCP 1976 r. z. 7-8, poz. 182) nie może być o tyle pomocny przy rozstrzygnięciu niniejszej sprawy, że wydany on został na tle § 9 ust. 7 powołanego załącznika do zarządzenia z dnia 20 marca 1973 r., tymczasem dla oceny roszczeń powoda przydatny może okazać się § 20 tego zarządzenia.W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.