I KR 142/72

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia J. Polony. Sędziowie: L. Jax (sprawozdawca), S. Mirski.Prokurator Prokuratury Generalnej: S. Flasiński.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy: 1) Sławomira O., 2) Mieczysława S., 3) Andrzeja D., 4) Zdzisława Z., 5) Tadeusza A., oskarżonych z art. 168 § 2 k.k. oraz z art. 256 § 1 k.k. (oskarżony Mieczysław S.) albo z art. 18 § 1 i 2 k.k. w związku z art. 168 § 2 k.k. (oskarżony Tadeusz A.), z powodu rewizji wniesionych przez prokuratora (co do oskarżonych ad 1-4) oraz przez oskarżonych (ad 1-3 i 5) od wyroku Sądu Wojewódzkiego dla m. st. Warszawy z dnia 8 marca 1972 r.1) zmienił zaskarżony wyrok co do oskarżonych Mieczysława S. i Zdzisława Z. w ten sposób, że uchylił orzeczenie o karze łącznej w stosunku do oskarżonego Mieczysława S. i na podstawie art. 9 § 2 oraz art. 168 § 2 k.k. skazał:a) oskarżonego Mieczysława S. za czyn opisany w pkt I aktu oskarżenia na karę 7 lat pozbawienia wolności, zaliczając mu na poczet tej kary okres tymczasowego zatrzymania od dnia 19 maja 1971 r. do dnia 2 czerwca 1971 r. oraz od dnia 6 grudnia 1971 r.,b) oskarżonego Zdzisława Z. na karę 5 lat pozbawienia wolności, zaliczając mu na poczet tej kary okres tymczasowego aresztowania od dnia 28 grudnia 1971 r.;2) utrzymał zaskarżony wyrok w mocy w stosunku do oskarżonych Sławomira O., Andrzeja D. i Tadeusza A. oraz w pozostałej zaskarżonej części w stosunku do oskarżonego Mieczysława S., przy czym co do oskarżonego Tadeusza A. przyjął, że oskarżony ten przypisanym mu czynem dopuścił się podżegania do przestępstwa określonego w art. 168 § 2 k.k. i że podstawę jego skazania stanowi art. 18 § 1 k.k. w związku z art. 168 § 2 k.k. oraz art. 70 k.k. z 1932 r. (...).Uzasadnienie faktyczneCo do rewizji prokuratoraZa trafne należy uznać twierdzenie rewizji, że Sąd Wojewódzki niesłusznie nie zastosował do oskarżonych Mieczysława S. i Zdzisława Z. przepisu art. 9 § 2 k.k., skazując tychże nieletnich za przypisane im przestępstwo określone w art. 168 § 2 k.k. na umieszczenie w zakładzie poprawczym.Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika zresztą, aby Sąd Wojewódzki w ogóle kwestię zastosowania art. 9 § 2 k.k. do wyżej wymienionych nieletnich rozważał, jakkolwiek potrzeba ustosunkowania się do tego zagadnienia niewątpliwie zachodziła chociażby w związku z wnioskiem prokuratora, który w końcowym przemówieniu domagał się wymierzenia tym oskarżonym kary 10 albo 9 lat pozbawienia wolności.Za zastosowaniem zaś art. 9 § 2 k.k. w stosunku do oskarżonych Mieczysława S. oraz Zdzisława Z. przemawiały - jak słusznie podnosi rewizja prokuratora - zarówno okoliczności sprawy, jak i właściwości oraz warunki osobiste tych nieletnich.Oskarżeni ci bowiem dopuścili się zbiorowego gwałtu na dwóch dziewczynkach w wieku 14 i 15 lat, współdziałając z większą grupą chłopców, z których część nie została ujawniona. Wykazali oni przy tym brak wszelkich uczuć humanitarnych, skoro nie wzruszyły ich groźby oraz błagania dziewcząt, które posunęły się nawet do klękania przed napastnikami i chwytania ich za nogi z prośbą o litość.Poza tym obaj oskarżeni wykazują znaczny stopień zdemoralizowania. Dotyczy to w szczególności oskarżonego Mieczysława S., o czym świadczy jego zachowanie się po zatrzymaniu, i to zarówno w domu dziecka (w którym zdemolował pomieszczenie), jak i w zakładzie karnym, gdzie jego zachowanie spowodowało konieczność stosowania wobec niego wielu kar dyscyplinarnych, a nawet skierowania wniosku do prokuratury o wszczęcie przeciwko niemu postępowania przygotowawczego o popełnienie przestępstw określonych w art. 156 § 1, 167 § 1, art. 166 i 168 k.k. Również oskarżony Zdzisław Z. już po popełnieniu przestępstwa określonego w art. 168 § 2 k.k. został tymczasowo aresztowany w związku z toczącym się przeciwko niemu postępowaniem o przestępstwo określone w art. 208 k.k., a poprzednio w szkole zawodowej wykazywał postawę lekceważenia i negacji, czym demoralizująco wpływał na innych kolegów, przy czym wysiłki rodziców usiłujących wpłynąć na niego wychowawczo nie odniosły pozytywnego skutku (wywiad środowiskowy ujawniony na rozprawie rewizyjnej). Zresztą oskarżony ten przestępstwa określonego w art. 168 § 2 k.k. dopuścił się będąc już bliski ukończenia 17 lat (miał już skończone 16 lat i 9 miesięcy).Tak więc z przyczyn wyżej podanych należało w tej części rewizję prokuratora uznać za słuszną i obu wyżej wymienionym oskarżonym wymierzyć na podstawie art. 9 § 2 k.k. w związku z art. 168 § 2 k.k. odpowiednie kary pozbawienia wolności.Jednocześnie należało uchylić wydane przez Sąd Wojewódzki - z powołaniem się na art. 66 k.k. - orzeczenie o wymierzeniu oskarżonemu Mieczysławowi S. kary łącznej umieszczenia w zakładzie poprawczym. Orzeczenie to bowiem jest oczywiście bezpodstawne, gdyż przepis art. 66 k.k. przewiduje wymierzenie kary łącznej, jeżeli sprawca - w określonych w tym przepisie warunkach - popełnił dwa albo więcej przestępstw, za które wymierzono mu "kary zasadnicze tego samego rodzaju". Umieszczenie w zakładzie poprawczym na podstawie art. 70 k.k. z 1932 r. stanowi środek karny o charakterze wychowawczo-poprawczym, a więc nie jest karą zasadniczą w rozumieniu art. 30 § 1 k.k., i wobec tego brak podstaw do orzekania "kary łącznej umieszczenia w zakładzie poprawczym" na podstawie przepisu art. 66 k.k. Zresztą według przyjętej praktyki w orzecznictwie sądowym, uzasadnionej wychowawczo- zabezpieczającym charakterem umieszczenia w zakładzie poprawczym, a także przepisem art. 478 § 3 k.p.k. z 1928 r. (in fine), sądy - stosując art. 70 k.k. z 1932 r. - orzekają o umieszczeniu nieletniego w zakładzie poprawczym tylko jednorazowo, chociażby nieletni popełnił kilka czynów zabronionych pod groźbą kary.Dodatkowo należy podnieść, że również bezpodstawnie Sąd Wojewódzki skazując nieletnich Mieczysława S. i Zdzisława Z na umieszczenie w zakładzie poprawczym zaliczył im - powołując się na art. 83 k.k. - "na poczet kary" okres tymczasowego aresztowania czy zatrzymania. Skoro sąd, zarządzając umieszczenie w zakładzie poprawczym, nie określa terminu pobytu nieletniego w tym zakładzie (art. 72 i 75 k.k. z 1932 r.), to zbędne jest zaliczenie na poczet tego pobytu okresu zatrzymania czy aresztowania; przepis art. 83 k.k. zaś zezwala na zaliczenie okresu tymczasowego aresztowania jedynie na poczet kary pozbawienia wolności (art. 83 § 1 k.k.), kary ograniczenia wolności (art. 83 § 2 k.k.) lub na poczet grzywny (art. 83 § 3 k.k.).Wymierzając karę pozbawienia wolności oskarżonym Mieczysławowi S. i Zdzisławowi Z., Sąd Najwyższy miał na względzie wyżej już przytoczone okoliczności przypisanego im przestępstwa (udział w zgwałceniu dwóch młodych dziewczynek przez większą grupę mężczyzn) oraz potrzebę stosowania surowych kar w związku z szerzeniem się tego rodzaju przestępstw na terenie W. Ponadto w stosunku do oskarżonego Mieczysława S. wzięto pod uwagę, że oskarżony ten wykazał stosunkowo największą (po oskarżonym Sławomirze O.) aktywność i brutalność (trzymanie deski z gwoździem nad głową dziewczynki gwałconej przez Sławomira O.), przy czym oskarżony Mieczysław S. odbył także stosunek płciowy w sposób perwersyjny. Lekkomyślne zachowanie się pokrzywdzonych bezpośrednio przed zgwałceniem wynika z ich bardzo młodego wieku oraz z niedoświadczenia życiowego i nie może być traktowane jako okoliczność łagodząca.Nie uwzględnił natomiast Sąd Najwyższy rewizji prokuratora w pozostałej części, tj. w zakresie, w jakim rewizja ta domagała się orzeczenia wobec oskarżonych Sławomira O., Andrzeja D., Mirosława S. i Zdzisława Z. kary dodatkowej pozbawienia praw publicznych. Należy podkreślić, że bezpodstawnie rewizja podniosła w tym zakresie zarzut obrazy przez Sąd Wojewódzki prawa materialnego, a mianowicie art. 40 § 2 k.k. Skoro orzeczenie kary dodatkowej na podstawie wyżej powołanego przepisu nie jest obligatoryjne, to - nawet przyjmując, że zachodzą wymienione w tym przepisie przesłanki - nieskorzystanie przez sąd z możliwości orzeczenia kary dodatkowej nie może być uważane za obrazę prawa materialnego.Oceniając zaś powyższy wniosek rewizji prokuratora co do słuszności orzeczenia o karze, należy stwierdzić, że - zdaniem Sądu Najwyższego - sąd pierwszej instancji słusznie nie orzekł dodatkowej kary pozbawienia praw publicznych w stosunku do oskarżonych Sławomira O. i Andrzeja D., jak również nie zachodzi potrzeba orzekania takiej kary w stosunku do nieletnich Mieczysława S. i Zdzisława Z. Wobec wymierzenia oskarżonym tym - młodocianym czy nawet nieletnim - długoterminowych kar pozbawienia wolności orzekanie w stosunku do nich ponadto kary dodatkowej pozbawienia praw publicznych uznać należy za niecelowe i mogące jedynie utrudnić ich szybki powrót - po wykonaniu kar zasadniczych - do społeczeństwa.Co do rewizji oskarżonego Sławomira O.Rewizja nie jest zasadna.Wbrew twierdzeniu rewizji Sąd Wojewódzki prawidłowo ocenił materiał dowodowy i dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych. Niesłusznie rewizja twierdzi, że zeznania pokrzywdzonych nie zasługują na wiarę ze względu na zawarte w nich sprzeczności. Rewizja nie uwzględnia przy tym, że pokrzywdzone są młodymi, niedoświadczonymi dziewczętami, u których występuje zrozumiała niechęć do opisywania szczegółów dokonanego na nich gwałtu zbiorowego.Jeżeli więc pierwsze ich przesłuchania w śledztwie zawierają mniej szczegółów niż zeznania na rozprawie, to spowodowane to było niewątpliwie tym, że pokrzywdzone te nie zostały w czasie pierwszych przesłuchań odpowiednio szczegółowo pytane. Poza tym na treść ich zeznań, jak również na możliwość dokładnej obserwacji szczegółów oraz zapamiętania ich niewątpliwy wpływ musiały mieć doznane przeżycia, spowodowane zgwałceniem przez większą grupę młodych ludzi. Drobne rozbieżności występujące więc w zeznaniach pokrzywdzonych nie mogą osłabić wiarygodności tych zeznań, a szczególnie w zakresie dotyczącym udziału oskarżonego Sławomira O. w zbiorowym gwałcie oraz jego szczególnie aktywnej roli w tym czynie.Oczywiście, nie można odmówić słuszności twierdzeniom rewizji, że za niezgodne z przepisami postępowania karnego należy uznać pokazanie pokrzywdzonym oskarżonego Sławomira O. za pośrednictwem lustra jeszcze przed przeprowadzeniem zaprotokołowanej czynności śledczej, polegającej na rozpoznaniu oskarżonego wśród przedstawionych osób. Nieprawidłowość ta jednak nie może mieć wpływu ani na treść wyroku, ani na ocenę wiarygodności zeznań pokrzywdzonych. Nie może bowiem wchodzić w rachubę pomyłka (w rozpoznaniu) co do osoby oskarżonego Sławomira O., skoro on sam przyznał, że był na miejscu przestępstwa. Poza tym w wyżej opisany sposób (za pośrednictwem lustra) pokazano pokrzywdzonym także innych zatrzymanych. Skoro więc obie pokrzywdzone nie tylko rozpoznały oskarżonego, lecz także zgodnie określiły go jako szczególnie agresywnego i brutalnego spośród napastników, to widocznie zachowanie tego oskarżonego specjalnie zapisało się w ich pamięci. Zresztą zeznania pokrzywdzonych znajdują potwierdzenie w zeznaniach świadka Kazimierza M., a pośrednio także w zeznaniach świadka Zdzisława D. oraz świadka Piotra K.Wprawdzie rewizja zasadnie podnosi, że rozpoznanie w śledztwie przez pokrzywdzone świadków Henryka S. i Jana P. okazało się nietrafne, lecz te pomyłki nie mogą podważyć wiarygodności stanowczego rozpoznania oskarżonego Sławomira O., zwłaszcza że pomyłka co do Henryka S. mogła być usprawiedliwiona tym, iż pokrzywdzone widziały go poprzednio tego samego dnia w P., a Jana P. określiły jedynie jako podobnego do jednego z uczestników gwałtu.Z wyżej podanych przyczyn Sąd Najwyższy utrzymał zaskarżony wyrok co do oskarżonego Sławomira O. w mocy, mając na względzie to, że szczególnie aktywna rola tego oskarżonego w popełnionym gwałcie zbiorowym na dwóch bardzo młodych dziewczynkach, uczestniczenie w gwałcie będąc chorym wenerycznie oraz poprzednia karalność w postępowaniu karno-administracyjnym oraz przez sąd dla nieletnich nie pozwalają na uznanie wymierzonej mu kary za rażąco surową.Co do rewizji oskarżonego Mirosława S.Rewizja oskarżonego Mieczysława S. wnioskująca o warunkowe zawieszenie umieszczenia tegoż oskarżonego w zakładzie poprawczym nie tylko nie może być uznana za zasadną, lecz co więcej zawarty w niej wniosek stał się właściwie nieaktualny, skoro z przyczyn, które zostały podane przy omawianiu rewizji prokuratorskiej, oskarżonemu temu należało wymierzyć na podstawie art. 9 § 2 k.k. i art. 168 § 2 k.k. karę 7 lat pozbawienia wolności. Orzeczenie o umieszczeniu w zakładzie poprawczym za przestępstwo określone w art. 256 § 1 k.k. w związku z art. 70 k.k. z 1932 r. należało w tej sytuacji utrzymać w mocy.Co do rewizji oskarżonego Andrzeja D.Rewizja nie jest zasadna.W szczególności wbrew twierdzeniu rewizji nie można dopatrzyć się żadnego błędu w ocenie dowodów przeprowadzonych przez Sąd Wojewódzki, a szczególnie w tym, że Sąd ten - ustalając stan faktyczny - oparł się głównie na wyjaśnieniach pokrzywdzonych. Kwestia ta została zresztą omówiona już uprzednio. W każdym razie za zupełnie bezzasadne należy uznać twierdzenie rewizji, że pokrzywdzone dziewczynki obciążając oskarżonego Andrzeja D. mogły się kierować chęcią uzyskania zadośćuczynienia materialnego, skoro powództwo cywilne na ich rzecz zostało wniesione przez prokuratora.Słusznie też Sąd Wojewódzki uznał za niewiarygodne wyjaśnienie oskarżonego Andrzeja D., że pozostawał on w błędzie co do tego, iż dziewczęta dobrowolnie odbyły te stosunki. Nawet na rozprawie oskarżony Andrzej D. przyznał, że stosunek z jedną z dziewczyn odbył, bo "chłopcy zaproponowali" mu to. W śledztwie zaś szczegółowo opisywał okoliczności zgwałcenia, a także to, że dziewczęta "płakały i prosiły, żeby je puścić".Mimo dobrej opinii i pewnej ociężałości umysłowej oskarżonego nie można uznać wymierzonej oskarżonemu kary za rażąco surową ze względu na uprzednio już omówione drastyczne okoliczności zbiorowego gwałtu. Także brak podstaw do obniżenia wysokości zasądzonego odszkodowania, skoro krzywda, jaką doznały dwie bardzo młode dziewczynki (przyrodnie siostry) przez zbiorowy gwałt, w którym brał udział oskarżony, i to jako jeden ze starszych wiekiem uczestników, była bardzo znaczna.Co do rewizji oskarżonego Tadeusza A.Rewizje wniesione przez obu obrońców oskarżonego nie są zasadne.Według ustaleń Sądu Wojewódzkiego oskarżony Tadeusz A. zaproponował spotkanym chłopcom zgwałcenie pokrzywdzonych dziewcząt, wyjaśniając im, że pokrzywdzone uciekły z domu.Ustalenie to oparte jest na wyjaśnieniu oskarżonego złożonym w toku śledztwa oraz na zeznaniu świadka Kazimierza M. ze śledztwa, przy czym charakterystyczna jest wypowiedź oskarżonego: "U nas jest taki zwyczaj, że jeżeli dziewczyny są na ucieczce, to należy je zgwałcić".Oceniając powyższe dowody oraz odmienne wyjaśnienia czy zeznania złożone na rozprawie, Sąd Wojewódzki nie popełnił błędu, przy czym - wbrew twierdzeniu rewizji - nie można dopatrzeć się sprzeczności w tym, że oskarżony uprzednio udzielił pomocy pokrzywdzonym przez wynalezienie im noclegu, a następnie zaproponował ich zgwałcenie, skoro oskarżony sam tłumaczył to istniejącym "zwyczajem".Bezpodstawnie też rewizja podnosi, że mogą istnieć wątpliwości co do tego, czy oskarżony Tadeusz A. działał z rozeznaniem. Skoro bowiem wyjaśnił, że nie brał udziału w gwałcie, "ponieważ dziewczyny mnie znały i bałem się konsekwencji", to widocznie w pełni rozumiał, że chodzi o czyn karalny.W związku z drugą z rewizji wniesionych przez obrońców oskarżonego, a wnioskującej o warunkowe zawieszenie umieszczenia oskarżonego w zakładzie poprawczym, to nie można wniosku tego uznać za słuszny, skoro nieletni już po raz trzeci odpowiada przed sądem, przy czym był już raz skazany na zakład poprawczy z warunkowym zawieszeniem tytułem próby umieszczenia w tym zakładzie, a z opinii ze szkoły wynika, "że sygnały kierowane do jego rodziców nie dawały rezultatów".Z wyżej podanych przyczyn Sąd Najwyższy wyrok co do tego oskarżonego utrzymał w mocy, przyjmując jednak, że brak podstaw do przypisania oskarżonemu - obok podżegania (art. 18 § 1 k.k.) - także pomocnictwa (art. 18 § 2 k.k.) do przestępstwa określonego w art. 168 § 2 k.k. Nie można bowiem odmówić słuszności argumentom podniesionym przez obrońcę oskarżonego na rozprawie, a mianowicie że:a) oskarżonemu zarzucono w akcie oskarżenia tylko przestępstwo określone w art. 18 § 1 k.k. w związku z art. 168 § 2 k.k., a sąd nie uprzedził stron o możliwości zmiany kwalifikacji przez jej rozszerzenie także na art. 18 § 2 k.k. (art. 346 k.p.k.);b) pokrzywdzone przyznały, iż z własnej inicjatywy udały się na nasypy, gdzie zawsze chodziły, wobec czego sąd niesłusznie dopatrzył się znamion udzielenia pomocy do gwałtu w wyprowadzeniu Jolanty D. i Barbary M. w odludne miejsce.