III KK 247/20

Sygn. akt III KK 247/20 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 18 maja 2022 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Marek Motuk (przewodniczący) SSN Igor Zgoliński (sprawozdawca) SSN Antoni Bojańczyk Protokolant Katarzyna Gajewska w sprawie M. K. skazanego z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 12 § 1 k.k. i inne po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 18 maja 2022 r., kasacji, wniesionej przez obrońcę od wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 19 marca 2020 r., sygn. akt II Ka (…) zmieniającego wyrok Sądu Rejonowego w G. z dnia 22 lipca 2019 r., sygn. akt II K (…), 1. uchyla zaskarżony wyrok w pkt. I.4 oraz II w odniesieniu do utrzymania w mocy pkt 1 wyroku Sądu Rejonowego w G. z dnia 22 lipca 2019r. II K (…), w zakresie skazującym za czyn z art. 301 § 1 k.k. i na podstawie art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k. w tej części umarza postępowanie karne wobec M. K., a kosztami sądowymi obciąża Skarb Państwa, 2 2. w pozostałym zakresie kasację oddala jako oczywiście bezzasadną, 3. zasądza od Skarbu Państwa na rzecz adw. A. K. kwotę 1180,80 zł (tysiąc sto osiemdziesiąt 80/100) w tym VAT, tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym, 4. zwalnia skazanego M. K. od kosztów sądowych za postępowanie kasacyjne w części na niego przypadającej. UZASADNIENIE Wyrokiem Sądu Rejonowego w G. z dnia 22 lipca 2019r. o sygn. akt II K (…) M. K. został uznany za winnego popełnienia zarzucanych mu jedenastu czynów, popełnionych w ramach ciągu przestępstw, kwalifikowanych z art. 286 § 1 k.k. oraz z art. 286 § 1 k.k. w zw. z art. 12 k.k., za które wymierzono mu karę trzech lat pozbawienia wolności oraz, na podstawie art. 33 § 2 k.k., karę grzywny w wysokości czterystu stawek dziennych, przy ustaleniu wysokość stawki dziennej na kwotę stu pięćdziesięciu złotych, a nadto za winnego popełnienia czynu kwalifikowanego z art. 301 § 1 k.k., za który wymierzono mu karę roku pozbawienia wolności; na podstawie art. 85 § 1 i 2 k.k. oraz art. 86 § 1 k.k. w zw. z art. 91 § 2 k.k. orzeczone jednostkowe kary pozbawienia wolności połączono i w ich miejsce wymierzono karę łączną trzech lat i sześciu miesięcy pozbawienia wydolności; zasądzono od M. K. na rzecz każdego z oskarżycieli posiłkowych - „F." spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w M., „K." spółki z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W. oraz „T." spółka z ograniczoną odpowiedzialnością z siedzibą w W. kwoty po dwa tysiące szesnaście złotych, tytułem kosztów ustanowienia pełnomocnika; zasądzono od M. K. na rzecz Skarbu Państwa kwotę trzynaście tysięcy czterysta pięć złotych i dziewięćdziesiąt cztery grosze tytułem kosztów sądowych, w tym kwotę dwanaście tysięcy czterysta złotych tytułem opłaty. Apelację od przedmiotowego orzeczenia wniósł obrońca oskarżonego. Na skutek jej rozpoznania Sąd Okręgowy w S. wyrokiem z dnia 19 marca 2020r. sygn. 3 akt II Ka (...) zaskarżony wyrok Sądu I instancji zmienił w ten sposób, że rozwiązał orzeczoną w pkt II wyroku Sądu Rejonowego w G. wobec oskarżonego M. K. karę łączną pozbawienia wolności; jako podstawę skazania czynów przypisanych oskarżonemu w pkt I tegoż wyroku, popełnionych w ramach ciągu przestępstw, przyjął art. 286 § 1 kk z zw. z art. 12 §1 kk oraz art. 286 §1 kk; obniżył orzeczoną w pkt I wyroku wobec oskarżonego M. K. karę pozbawienia wolności do dwóch lat; na podstawie art. 91 § 2 kk wymierzył karę łączną dwóch lat i sześciu miesięcy pozbawienia wolności; a w pozostałej części wyrok utrzymał w mocy. Orzeczenie Sądu Okręgowego w S. zawierało również stosowne rozstrzygnięcia w zakresie kosztów procesu. Od wyroku Sądu odwoławczego kasację wywiódł obrońca, który zaskarżył wyrok w całości na korzyść oskarżonego M. K. Na podstawie art. 523 § 1 w zw. z art. 526 § 1 k.p.k. wyrokowi temu zarzucił: 1. uchybienie wymienione w art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., a tym samym mające istotny wpływ na treść zaskarżonego wyroku, a polegające na braku uchylenia przez sąd odwoławczy zaskarżonego wyroku i skierowania sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji w sytuacji, w której sprawa była rozpoznawana (i wyrok kończący postępowanie został wydany) przez asesora sądowego, a nie przez sąd w składzie jednego sędziego, co stanowi rażące naruszenie art. 28 § 1 k.p.k. ergo przy wydawaniu wyroku w pierwszej instancji sąd był nienależycie obsadzony, co stanowi bezwzględną przesłankę odwoławczą, którą Sąd drugiej instancji winien uwzględnić niezależnie od granic zaskarżenia i podniesionych w apelacji zarzutów oraz ich wpływu na treść orzeczenia, 2. rażące i mające istotny wpływ na treść wyroku naruszenie przepisów prawa karnego procesowego, tj. art. 433 § 2 w zw. z art. 457 § 3 k.p.k. poprzez rozpoznanie w sposób nierzetelny i ogólnikowy zarzutów wskazanych w punktach 3, 7, 8, i 9 apelacji, kwestionujących sprawstwo i winę skazanego w zakresie wszystkich przypisanych mu czynów, z naprowadzeniem rozważań na brak istnienia u M. K. kierunkowego zamiaru popełnienia zarzucanych mu czynów, co skutkowało uznaniem przez Sąd drugiej instancji, pomimo braku jednoznacznych i bezpośrednich dowodów winy i sprawstwa skazanego, za udowodnione, naruszając tym samym jedną z naczelnych zasad postępowania karnego, wyartykułowaną w 4 art. 5 k.p.k., czego skutkiem było utrzymanie przez Sąd pierwszej instancji w mocy wyroku skazującego, zmieniając jedynie wymiar zasądzonej kary. W konsekwencji postawionych zarzutów obrońca na podstawie art. 537 § 1 i 2 k.p.k. wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w S. do ponownego rozpoznania. Prokurator w pisemnej odpowiedzi na złożoną kasację, w oparciu o treść art. 518 k.p.k. w zw. z art. 428 § 2 k.p.k. wniósł o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej. Analogiczne stanowisko zajął pełnomocnik oskarżyciela posiłkowego "F." sp. z o.o. z siedzibą w M.. Obrońca skazanego M. K., przydzielony z urzędu na etapie postępowania kasacyjnego, w piśmie z dnia 1 grudnia 2021r. zatytułowanym „uzupełnienie kasacji” podniósł kolejne zarzuty w postaci rażącego naruszenia przepisów postępowania oraz prawa materialnego, które miały istotny wpływ na treść wyroku, tj. art. 301 § 1 k.p.k. poprzez jego błędną wykładnię i niezastosowanie w realiach sprawy, przejawiające się zasadniczo w uznaniu, że M. K. swoim zachowaniem wypełnił ustawowe znamiona czynu stypizowanego w tym artykule, art. 167 i 366 k.p.k. w zw. z art. 2 § 2, 4, 9 oraz 5 § 2 k.p.k. polegające na ich niezastosowaniu przez Sąd II instancji w toku postępowania apelacyjnego i niepodjęcie inicjatywy dowodowej z urzędu, art. 7 w zw. z 433 § 1 i 2 w zw. z 457 § 3 k.p.k. poprzez ocenę w toku kontroli odwoławczej zgromadzonego w trakcie postępowania przed Sądem I instancji materiału dowodowego z pominięciem zasad prawidłowego rozumowania oraz wskazań wiedzy i i doświadczenia życiowego i przyjęcie, że oskarżonemu można przypisać sprawstwo w zarzucanych mu czynach, art., 440 w zw. z art. 433 k.p.k. poprzez utrzymanie w mocy orzeczenia Sadu rejonowego w G. mimo, że prima facie jest rażąco niesprawiedliwe dla skazanego marka K. albowiem doprowadziło do błędnego albo co najmniej przedwczesnego przypisania mu winy we wszystkich czynach zabronionych i wymierzenia kary, mimo braku wszechstronnego rozważenia wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności. W piśmie z dnia 17 lutego 2022r. zatytułowanym „uzupełnienie kasacji” obrońca z urzędu podniósł, że w sprawie zaistniała bezwzględna przyczyna odwoławcza, wyrażająca się naruszeniem naczelnej zasady postępowania karnego tj. zasady powagi rzeczy osądzonej, albowiem postępowanie karne co do tego samego czynu 5 przeciwko M. K. było już przedmiotem osądu Sądu Rejonowego w G., który kilka lat wcześniej, tj. 21 września 2017r. w sprawie o sygn. akt II K (…) wydał wyrok skazujący dokonując prawnokarnej oceny zdarzenia historycznego objętego zarzutem nr 12, dotyczącego czynu z art. 301 § 1 k.k., za który skazanemu wymierzono karę roku pozbawienia wolności. Sąd Najwyższy zważył co następuje: Kasacja okazała się częściowo zasadna. Trafne okazało się stanowisko obrońcy skazanego, który dopatrywał się zaistnienia w sprawie częściowego stanu rzeczy osądzonej. Istotnie, lektura orzeczeń Sądu Rejonowego w G. z dnia 22 lipca 2019r. II K (…) oraz z dnia 21 września 2017r. II K (…) prowadzi do wniosku, iż w niniejszej sprawie, w części dotyczącej czynu zarzucanego skazanemu M. K. w pkt 12, kwalifikowanego z art. 301 § 1 k.k., a przypisanemu mu w pkt. 1 wyroku Sądu Rejonowego w G. II K (…) zachodził stan rzeczy osądzonej, gdyż to samo zachowanie było uprzednio przedmiotem rozpoznania tegoż Sądu w sprawie o sygn. akt II K (…). Dla bliższego zobrazowania tego zagadnienia należy wskazać, że M. K. został skazany przez Sąd Rejonowy w G. wyrokiem z dnia 21 września 2017r. II K (…) za czyn polegający na tym, że w dniu 8 lipca 2015r. w G., woj. (…), prowadząc działalność gospodarczą pod firmą C., będąc zobowiązanym na podstawie orzeczenia Sądu Rejonowego w L. z siedzibą w Ś. Wydział VII Gospodarczy – Rejestru Zastawów z dnia 12 listopada 2014r. sygn. (…) Za (...) o wpisaniu do rejestru zastawów zastawy na towarach handlowych do wysokości 1 550 253,89 zł z zastrzeżeniem dotyczącym zbycia przedmiotu zastawu, wydanego w wykonaniu umowy z dnia 25 września 2014r. o ustanowienie zastawu rejestrowego na towarach znajdujących się w magazynie C. a P., w celu udaremnienia wykonania przedmiotowego orzeczenia, uszczuplił zaspokojenie F. sp. z o.o. z/s w J. ponad kwotę 48.724,37 zł poprzez usunięcie zajętych składników swojego majątku w postaci towarów handlowych zabezpieczonych w/w zastawem, w ten sposób, że umową przeniesienia własności przedsiębiorstwa z dnia 8 lipca 2015r. zawarta pomiędzy M. K. a E. sp. z o.o. z siedzibą w W., przeniósł na w/w spółkę własność przedsiębiorstwa prowadzonego pod firmą C., w skład którego wchodziły m. in. 6 towary handlowe, a następnie w okresie po 8 lipca 2015r. do 16 października 2015r. wywiózł z magazynu położonego w G. przy ul. L. przedmiotowe towary handlowe w nieustalone miejsce; czyn ten został zakwalifikowany z art. 300 § 2 k.k. W niniejszym postępowaniu (wyrok Sądu Rejonowego w G. z dnia 22 lipca 2019r. II K (…), zmieniony wyrokiem Sądu Okręgowego w S. z dnia 19 marca 2020r., II Ka (…)) M. K. skazano natomiast m. in. za czyn polegający na tym, że w okresie od 8 lipca 2015r. do co najmniej 23 września 2015r. w G. w woj. (…), prowadząc działalność gospodarczą C. i z tytułu tej działalności będąc dłużnikiem wielu wierzycieli, w tym: S. sp. z o.o. w C., K. sp. z o.o. w W., P. w Ł., PPH M. w S., E. sp. z o.o. w S., L. sp. z o.o. w Ł., E. sp. z o.o. w W., E. sp. j. w W., T. sp. z o.o. w W., L. sp. z o.o. w B. i P. sp. z o.o. w M. udaremnił zaspokojenie ich należności przez to, że przeniósł na nową jednostkę gospodarczą o nazwie E. sp. z o.o., utworzoną w dniu 25 listopada 2014r. w oparciu o przepisy prawa, która do dnia 8 lipca 2015r. w rzeczywistości nie funkcjonowała gospodarczo, wszystkie składniki swego majątku w postaci przedsiębiorstwa C., a następnie sprzedał w/w spółkę w dniu 7 sierpnia 2015r. czyn ten został zakwalifikowany z art. 301 § 1 k.k., a za jego popełnienie M. K. wymierzono karę roku pozbawienia wolności. Uchybienie określone w art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k., odnoszące się do powagi rzeczy osądzonej (res iudicata), dotyczy sytuacji, w której mimo ujemnej przesłanki procesowej, sąd wydał orzeczenie, chociaż zapadło już prawomocne orzeczenie dotyczące tej samej sprawy w innym postępowaniu. Taka sytuacja miała miejsce w przedmiotowej sprawie. Zagadnienie granic tożsamości czynu, nierozerwalnie związane z powagą rzeczy osądzonej oraz wynikającym z niej zakazem ne bis in idem (zob. art. 17 § 1 pkt 7 k.p.k., art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k.), stanowi niewątpliwie jeden z bardziej spornych problemów, zarówno w judykaturze, jak i w doktrynie. Do minimalnych kryteriów tożsamości czynu, pomagających w dokonaniu ustaleń co do tego samego zdarzenia w ujęciu historycznym, należą tożsamość sprawcy i pokrzywdzonego oraz tożsamość przedmiotu ochrony (por. np. K. Dudka, H. Paluszkiewicz, Postępowanie karne, Warszawa 2021, s. 38). Uzupełniająco zbadać jeszcze należy zamiar sprawcy oraz czas popełnienia przestępstwa. Kryteria te, w łącznej konstelacji, przemawiają za stanowiskiem, że w niniejszej sprawie w tej 7 części zachodził stan rzeczy osądzonej. Stanowiska tego nie zmienia fakt, że uprzednio zachowanie M. K. zakwalifikowane zostało jako czyn z art. 300 § 2 k.k. Bez wątpienia in casu osią zdarzenia była sprzedaż przez skazanego majątku C., w tym towarów handlowych, spółce E. sp. z o.o., na szkodę wierzycieli. W postępowaniu pierwotnym doszło do osądzenia fragmentarycznego tego zdarzenia, związanego z jednym wierzycielem (P. sp. o.o.), co jednak nie stanowi przesłanki, aby dopuszczalne tym samym stało się ponowne orzekanie w przedmiocie tego zdarzenia, niejako uzupełniające, bo w szerszym kontekście. Odpowiedzialność karna za ten czyn M. K. została wszakże już rozstrzygnięta. W tym właśnie, pierwszym, postępowaniu winno dojść do objęcia aktem oskarżenia pełnego zachowania skazanego, a więc także działania na szkodę wierzycieli w związku z wyprowadzeniem pozostałych składników majątkowych, na których nie był ustanowiony zastaw rejestrowy. W całokształcie sprawy należało uznać, że zachodziła tu tożsamość przedmiotowa, a tym samym stan rzeczy osądzonej, na co nota bene bezpośrednio wskazywało kilka komponentów zbieżnych w opisie strony przedmiotowej obu tych czynów. Z jednej strony było to użycie w opisie stwierdzenia: „przeniósł na spółkę E. sp. z o.o. własność przedsiębiorstwa prowadzonego pod formą C., w skład którego wchodziły m. in. towary handlowe” (Sąd Rejonowy w G. w wyroku z dnia 21 września 2017r. II K (…)), a z drugiej „udaremnił zaspokojenie przez to, że przeniósł na nową jednostkę gospodarczą o nazwie E. sp. z o.o. (…) wszystkie składniki swojego majątku w postaci przedsiębiorstwa C., a następnie sprzedał spółkę 7 sierpnia 2015r.” (Sąd Rejonowy w G. w wyroku z dnia 22 lipca 2019r. II K (…)). Co istotne, w obu przypadkach przedmiot ochrony pozostawał ten sam. Był nim zasadniczo interes wierzycieli, który w sprawie egzystował ab initio. Jeśli chodzi o czyn z art. 300 § 2 k.k. to przedmiotem ochrony są wszakże roszczenia uprawnionych wierzycieli i ich zabezpieczenie przed nieuczciwymi zachowaniami dłużników, zmierzającymi do uniemożliwienia im zaspokojenia tych roszczeń. Jedynie ubocznym przedmiotem ochrony jest dobro wymiaru sprawiedliwości (zob. np. M. Kulik, Komentarz do art. 300 k.k. [w:] M. Mozgawa (red.), Kodeks karny. Komentarz, LEX/el. 2022, T. Oczkowski, Komentarz do art. 300 k.k. [w:] V. Konarska – Wrzosek, Kodeks karny. Komentarz, LEX/el. 2021). W przypadku 8 czynu z art. 300 § 1 k.k. przedmiotem ochrony jest gospodarczy interes wierzyciela, narażony w wyniku postępowania sprawcy tego przestępstwa. (zob. np. M. Bojarski, Komentarz do art. 300 k.k. [w:] M. Filar (red.), Kodeks karny. Komentarz, LEX/el. 2016) Istota mechanizmu działania M. K. była jedna – sprowadzała się do nieuprawnionego transferu majątku z C. do E. sp. z o.o., z pokrzywdzeniem wszystkich wierzycieli. Przestępnemu zachowaniu towarzyszył bez wątpienia ten sam zamiar. In concreto było to działanie w celu udaremnienia wykonania orzeczenia powodujące uszczuplenie zaspokojenia poprzez usunięcie zajętych składników majątkowych (SR w G. 21.09.2017r., II K (...)) oraz udaremnienie zaspokojenia należności wierzycieli poprzez przeniesienie wszystkich składników swego majątku w postaci przedsiębiorstwa C., a następnie sprzedaż spółki (SR w G. 22 lipca 2019r. II K (…)) Nie sposób w realiach sprawy czynić dystynkcji między tymi zachowaniami. Zbieżny pozostawał wreszcie czas popełnienia przestępstwa: 8 lipca 2015, a następnie wywiezienie towarów handlowych w nieustalone miejsce w okresie po 8 lipca 2015r. do 16 października 2015r. (SR w G. 21.09.2017r., II K (…)) oraz 8 lipca 2015r. do co najmniej 23 września 2015r. (SR w G. 22 lipca 2019r. II K (…)) Bezwzględna przyczyna uchylenia orzeczenia, o jakiej mowa w art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k., zachodzi w sytuacji, gdy w innym lub kontynuowanym postępowaniu prawomocnym orzeczeniem rozstrzygnięta została kwestia odpowiedzialności karnej za ten sam czyn zarzucony oskarżonemu (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 5 sierpnia 2009 r., III KK 159/09; uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 29 października 2002 r., I KZP 27/02, OSNKW 2002, z. 11-12, poz. 96). Okoliczności tej nie zmienia fakt, że w orzeczeniach tych przyjęto odmienne kwalifikacje prawne. Zastosowanie nieco odmiennych kwalifikacji prawnych nie stanowi bowiem powodu wykluczającego tożsamość czynu, skoro dotyczy on tej samej osoby i tego samego zdarzenia faktycznego (por. wyrok SN z dnia 20 grudnia 2018r., IV KK 684/18, LEX nr 2602680) Stwierdzony mankament dotyczył jednakże tylko jednego pośród czynów będących przedmiotem rozpoznania w niniejszym postępowaniu. Nie było żadnych podstaw do kwestionowania przyjętego przez sądy obu instancji rozstrzygnięć co do ciągu 9 przestępstw z art. 286 § 1 k.k. z zw. z art. 12 § 1 k.k. oraz art. 286 §1 k.k. W konsekwencji Sąd Najwyższy uchylił zaskarżony kasacją wyrok Sądu Okręgowego w S. z dnia 19 marca 2020r. II Ka (…) w pkt I.4 (dotyczącym orzeczenia kary łącznej) oraz w punkcie II – w części odnoszącej się do utrzymania w mocy wyroku Sądu Rejonowego w G. II K (…) w zakresie skazania M. K. za czyn z art. 301 § 1 k.k. i w tym fragmencie, na podstawie art. 439 § 1 pkt 8 k.p.k. umorzył postępowanie karne, zaś na podstawie art. 634 k.p.k. w zw. z art. 637a k.p.k. w zw. z art. 632 pkt 2 k.p.k. kosztami sądowymi obciążył Skarb Państwa. W pozostałym zakresie kasację uznano za oczywiście bezzasadną. Zasądzono nadto od Skarbu Państwa na rzecz obrońcy z urzędu adw. A. K. koszty reprezentacji skazanego w postępowaniu kasacyjnym w kwocie 1180,80 złotych w tym podatek od towarów i usług oraz, na podstawie art. 637a i 634 w zw. z art. 624 § 1 k.p.k., zwolniono skazanego z obowiązku uiszczenia kosztów postępowania kasacyjnego w części na niego przypadającej.