III KO 21/54

SentencjaSąd Najwyższy na posiedzeniu niejawnym w składzie siedmiu sędziów w sprawie Michała S. i Kazimierza A., oskarżonych z art. 1 § 2 lit. a dekretu z dn. 4.III.1953 r. o wzmożeniu ochrony własności społecznej (Dz. U. Nr 17, poz. 68), po wysłuchaniu wniosku Prokuratora, postanowił przedstawioną przez Sąd Wojewódzki w Poznaniu w trybie art. 390 k.p.k. kwestię prawną wymagającą zasadniczej wykładni ustawy:1."Czy niezgłoszenie przez osobę, prowadzącą młyn do Zakładów Zbożowych PZZ, zboża odstąpionego na rzecz Państwa tytułem miar i odsypów, określonych w rozporządzeniu Ministra Handlu Wewnętrznego z dn. 29.XII.1949 r. (Dz. U. z 1950 r. Nr 2, poz. 8) w terminach określonych w tym rozporządzeniu, daje samo przez się podstawę do przyjęcia, że dopuściła się ona przestępstwa z art. 1 § 1, względnie § 3 dekretu z dn. 4.III.1953 r. o wzmożeniu ochrony własności społecznej (Dz. U. Nr 17, poz. 68)?"2."Czy i w jakim czasie przechodzi własność odsypów i miar zboża pobranych przez osobę prowadzącą młyn na rzecz Państwa, a w szczególności, czy następuje to z chwilą oddania zboża przez producenta do przemiału czy też z chwilą zgłoszenia odstąpionego na rzecz Państwa zboża w terminach, określonych w § 6 omawianego rozporządzenia, skoro punkty odbioru zboża obowiązane są wrócić dostarczającemu zboże zapłaconą przez niego należność za zboże oraz koszty transportu?"3."Czy osoba prowadząca młyn i zobowiązana do przyjmowania na rzecz Państwa określonych w wymienionym pod a) rozporządzeniu ilości zboża odpowiada jak urzędnik za należytą ochronę przyjętego na rzecz Państwa zboża, czy też należy do rzędu osób określonych w art. 1 § 3 lit. a dekretu z dn. 4.III.1953 r. o wzmożeniu ochrony własności społecznej (Dz. U. Nr 17, poz. 68) lub, czy nie ponosi odpowiedzialności za właściwy i staranny zarząd tego rodzaju mieniem społecznym w postępowaniu karnym?"- rozstrzygnąć jak wyżej.Uzasadnienie faktyczneI.1.Rozporządzeniem Przewodniczącego Państwowej Komisji Planowania Gospodarczego z dn. 26.X.1949 r. (Dz. U. Nr 56, poz. 444) zboże zostało uznane za artykuł reglamentowany i tym samym poddane przepisom dekretu z dn. 5.VIII.1949 r. o reglamentacji surowców, półfabrykatów i wyrobów gotowych (Dz. U. Nr 46, poz. 341) zmienionego dekretem z dn. 26.X.1950 r. (Dz. U. Nr 49, poz. 447). Osoby naruszające przepisy tego dekretu albo rozporządzeń i ogłoszonych w "Monitorze Polskim" zarządzeń na jego podstawie wydanych, ulegały karom zagrożonym w art. 9, 10, 11 i 11a tegoż dekretu.Wspomniany dekret został uchylony i zastąpiony dekretem z dn. 29.X.1952 r. o gospodarowaniu artykułami obrotu towarowego i zaopatrzenia (Dz. U. Nr 44, poz. 301), utrzymano jednak w mocy do czasu wydania odpowiednich przepisów na podstawie art. 1 dekretu z dn. 29.X.1952 r. przepisy o gospodarowaniu wydane na podstawie dekretu o reglamentacji z dn. 5.VIII.1949 r. (p. art. 13 ustęp 1 i 2 dekretu z dn. 29.X.1952 r. - Dz. U. Nr 44, poz. 301).W ten sposób osoby naruszające przepisy wspomnianego dekretu o gospodarowaniu albo przepisy rozporządzeń wydanych na podstawie dekretu o reglamentacji podlegają obecnie karom przewidzianym w przytoczonym wyżej dekrecie o gospodarowaniu artykułami obrotu towarowego i zaopatrzenia z dn. 29.X.1952 r. (Dz. U. Nr 44, poz. 301).Przepisy te brzmią, jak następuje:Art. 7. Kto wbrew przepisom o gospodarowaniu nie zgłosi do rejestracji w przepisanym terminie posiadania artykułu, podlega karze aresztu do roku lub grzywny albo obu tym karom łącznie.Art. 8. 1. Kto artykuły, co do których wprowadzono obowiązek rejestracji, niszczy, uszkadza lub w inny sposób czyni niezdatnymi do użytku albo też ukrywa, podlega karze więzienia do lat 5 i grzywny.2. Jeżeli sprawca działa nieumyślnie, podlega karze aresztu do roku lub grzywny.Art. 9.1. Kto wbrew przepisom o gospodarowaniu artykuły nabywa, wprowadza do obrotu albo w celu wprowadzenia do obrotu przerabia, przewozi lub przenosi, podlega karze więzienia do lat 3 i grzywny.2. Tej samej karze podlega, kto wbrew przepisom o gospodarowaniu używa artykuł bez wymaganego zezwolenia lub niezgodnie z warunkami zezwolenia, przydziału lub sprzedaży.Art. 10.1. Kto w inny sposób, aniżeli przewidziany w art. 7-9 narusza przepisy dekretu albo przepisy wydane na jego podstawie, podlega karze pracy poprawczej do 3 miesięcy lub grzywny do 3.000 złotych.2. Orzekanie następuje w trybie postępowania karno-administracyjnego.2.Rozporządzenie Ministra Handlu Wewnętrznego z dn. 30.XI.1951 r. (Dz. U. Nr 2, poz. 16) w sprawie przemiału zbóż rozróżnia dwa rodzaje młynów, a mianowicie:1.młyny handlowe, tj. młyny i kaszarnie, stanowiące własność przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Zakłady Zbożowe" lub pozostające pod zarządem tego przedsiębiorstwa,2.młyny gospodarcze, do których należą wszystkie inne młyny i kaszarnie nie wymienione w pkt 1 oraz samodzielne śrutowniki (§ 1).W młynach handlowych przemiela się zboże nabyte na własny rachunek (przemiał handlowy).W młynach gospodarczych przemiela się zboże na zlecenie producentów rolnych, członków rolniczych spółdzielni produkcyjnych i osób, które otrzymały zboże z tytułu wynagrodzenia za pracę lub nabyły je zgodnie z układem o pracę (przemiał gospodarczy).Osoby prowadzące młyny gospodarcze obowiązane są przemielać zboże na zlecenie przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Zakłady Zbożowe" za wynagrodzeniem w gotówce (przemiał zlecony).3.Według rozporządzenia Ministra Handlu Wewnętrznego z dn. 29.XII.1949 r. (Dz. U. z 1950 r. Nr 2, poz. 8), zmienionego rozporządzeniem tegoż Ministra z dn. 21.VI.1950 r. (Dz. U. Nr 28, poz. 263), oddający zboże do przemiału gospodarczego odstępują na rzecz Państwa:1.pszenica - 20%2.jęczmień - 15%3.owies - 10%4.mieszanki kłosowe i kłosowo-strączkowe - 10% ogólnej ilości oddanej do przemiału. Są to tzw. odsypy (§ 2).Nie narusza to przepisów o opłatach przemiałowych w naturze (§ 8).Osoby prowadzące młyn zobowiązane są przyjąć zboże odstąpione stosownie do § 2 ust. 1, należycie je zmagazynować i zapłacić za nie według cen obowiązujących (§ 3).W każdym młynie powinna być prowadzona szczegółowa ewidencja odstąpionego na rzecz Państwa zboża z uwzględnieniem następujących danych:1.numer kolejny,2.data przyjęcia zboża,3.imię i nazwisko oraz miejsce zamieszkania osoby, odstępującej zboże,4.rodzaj, gatunek i ilość odstąpionego zboża,5.suma zapłaty za odstąpione zboże,6.numer pozycji księgi przemiału.Osoby prowadzące młyny powinny odstąpione na rzecz Państwa zboże zgłaszać 11, 21 i ostatniego dnia każdego miesiąca powiatowej ekspozyturze przedsiębiorstwa państwowo-spółdzielczego "Polskie Zakłady Zbożowe", podając rodzaj, gatunek i ilość zboża i następnie w oznaczonym terminie, własnym staraniem i środkami dostarczać do wskazanego punktu odbioru.Punkty odbioru zboża obowiązane są zwrócić dostarczającemu zboże zapłaconą przez niego należność za zboże oraz koszty transportu według stawek ustalonych przez Ministra Handlu Wewnętrznego.Punkty odbioru zboża obowiązane są wydawać dostarczającym zboże pokwitowanie stwierdzające ilość, rodzaj i gatunek przyjętego zboża, oraz wysokość wypłaconych za nie należności i kwot tytułem zwrotu kosztów transportu (§ 6).Powiatowe władze przemysłowe mogą, na wniosek powiatowej ekspozytury przedsiębiorstwa państwowo-spółdzielczego "Polskie Zakłady Zbożowe", w drodze orzeczenia ustalać dla młynów, na podstawie ich zdolności przemiałowej, zryczałtowane ilości zbóż w stosunku okresowym (tygodniowym, dekadowym lub miesięcznym), które młyny te powinny dostarczyć do punktów odbioru z tytułu obowiązku odstąpienia zboża na rzecz Państwa w myśl § 2.4.Rozporządzeniem Ministra Handlu Wewnętrznego z dn. 2.I.1951 r. ("Monitor Polski" Nr A-23, poz. 293) określono wysokość opłat za przemiał gospodarczy oraz opłat na rzecz Funduszu Remontów Młynów Gospodarczych.Zarządzenie to stanowi:§ 1 - Opłaty za przemiał zboża wolno pobrać tylko w naturze.Są to tzw. miarki.§ 2 - Opłaty na 100 kg przemielonego zboża wynoszą oznaczoną w tym przepisie w kilogramach ilość danego zboża.§ 4. 1. Osoby dokonujące przemiału gospodarczego powinny pobrane z tytułu opłat zboże zgłaszać 11, 21 i ostatniego każdego miesiąca powiatowej ekspozyturze przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Zakłady Zbożowe", podając rodzaj, gatunek oraz ilość zboża i następnie w oznaczonym terminie dostarczyć zboże do wskazanego punktu odbioru.2. Osoby, o których mowa w ustępie 1, przekażą punktowi odbioru tytułem wpłaty na rzecz Funduszu Remontów Młynów Gospodarczych część dostarczonego zboża, określoną w § 2, za pozostałą część punkty odbioru wypłacą równowartość w gotówce, według cen obowiązujących z uwzględnieniem klasyfikacji zboża.§ 5. Na rzecz Funduszu Remontu Młynów Gospodarczych przekazuje się:a) przy przemiale 100 kg zboża na mąkę i jęczmienia na kaszę 2 kg odpowiedniego zboża,b) przy przemiale 100 kg gryki i prosa oraz przy śrutowaniu 1 kg odpowiedniego zboża.§ 7. Za zboże przekazane na rzecz Funduszu Remontu Młynów Gospodarczych punkty odbioru obowiązane są niezwłocznie wpłacić do Banku Rolnego na rzecz tego funduszu równowartość w gotówce z uwzględnieniem klasyfikacji przetworzonego zboża.§ 8. Zarządzenie niniejsze nie narusza przepisów rozporządzenia Ministra Handlu Wewnętrznego z dn. 29.XII.1949 r. w sprawie odstępowania przy przemiale gospodarczym niektórych rodzajów zboża na rzecz Państwa (Dz. U. z 1950 r. Nr 2, poz. 8 oraz Nr 28, poz. 262).II.Przytoczony wyżej stan prawny stanowi podstawę dla rozstrzygnięcia przedstawionych Sądowi Najwyższemu zagadnień prawnych i określenia stosunku przytoczonych przepisów do dekretów z dn. 4.III.1953 r. o ochronie przed zagarnięciem mienia społecznego.1.Z zestawienia tych przepisów wynika, iż obowiązek pobierania i odstępowania na rzecz Państwa odsypów (rozp. z dn. 29.XII.1949 r. - Dz. U. Nr z 1950 r. Nr 2, poz. 8) jak i obowiązek pobierania opłat na przemiał w naturze (miarek) i odstępowania ich Państwu (rozp. z dn. 30.XI.1950 r. - Dz. U. z 1951 r. Nr 2, poz. 16), dotyczy wyłącznie przemiału gospodarczego (młynów gospodarczych), co w powołanych rozporządzeniach jest wyraźnie powiedziane.Dlatego też przedstawione przez Sąd Wojewódzki kwestie należało ograniczyć do młynów gospodarczych we wszystkich trzech szczegółowych pytaniach.2.Odpowiedź na pytanie pierwsze wymaga przede wszystkim rozstrzygnięcia kwestii własności odsypów i miar, pobranych przez prowadzącego młyn gospodarczy, której konkretnie dotyczy pytanie drugie. Jeżeli bowiem okaże się, że do tego momentu nie stanowią one własności Państwa, to do tego momentu nie mogą też one być przedmiotem zagarnięcia mienia społecznego, powodującego odpowiedzialność na podstawie dekretu z dn. 4.III.1953 r. o wzmożeniu ochrony własności społecznej.Jeżeli chodzi o miarki, to przepis § 27 ust. 1 rozporządzenia Ministra Handlu Wewnętrznego z dn. 30.XI.1950 r. w sprawie przemiału zbóż (Dz. U. R. P. z 1951 r. Nr 2, poz. 16) stanowi, że "zboże pobrane z tytułu opłat przemiałowych w naturze powinno być odprzedane w ciągu miesiąca od dnia pobrania przedsiębiorstwu państwowemu «Polskie Zakłady Zbożowe» według obowiązujących cen". Z mocy art. 294 Kod. zob. przez umowę sprzedaży sprzedawca zobowiązuje się przenieść własność rzeczy (…) na kupującego, który zobowiązuje się zapłacić określoną cenę.Już z samego zestawienia tych dwóch przepisów wynika, że tzw. "miarki" stanowią własność osób prowadzących młyny gospodarcze, które osoby te w drodze "odprzedaży" obowiązane są przenieść na rzecz Państwa (przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Zakłady Zbożowe"). Sprzedaż - jako umowa obligacyjna - sama przez się nie przenosi własności, lecz tylko zobowiązuje do jej przeniesienia. Przeniesienie takie następuje wskutek tzw. "umowy rzeczowej", czy "rozporządzającej", czyli "zbycia" (art. 43 pr. rzecz.). Często umowa sprzedaży i umowa rzeczowa zawierane są równocześnie, co jednak nie pozbawia tych umów odrębnego charakteru i odmienności wywołanych przez nie skutków prawnych. O ile chodzi o ruchomości, umowa o przeniesienie własności najczęściej bywa zawierana przez tzw. "czynności konkludentne" (art. 43 przep. og. pr. cyw.), a mianowicie przez sam fakt wydania przedmiotu sprzedaży jego nabywcy.Należy zatem przyjąć, że własność "miarek" przechodzi na rzecz Państwa (przedsiębiorstwa państwowego "Polskie Zakłady Zbożowe") z chwilą ich "wydania" czyli dostarczenia do wskazanego punktu odbioru.To samo należy przyjąć w stosunku do "odsypów".Z przepisu § 7 ust. 1 rozporządzenia Ministra Handlu Wewnętrznego z dn. 29.XII.1949 r. w sprawie odstępowania przy przemiale gospodarczym niektórych rodzajów zboża na rzecz Państwa (Dz. U. Nr 2, poz. 8), przewidującego ustalenie dla młynów "zryczałtowanych" ilości zbóż "w stosunku okresowym .........., które młyny te powinny dostarczyć do punktów odbioru", wypływa wniosek, że rozporządzenie traktuje "odsypy" jako przedmiot własności osoby prowadzącej młyn, który dopiero przez dostarczenie go do wskazanego punktu odbioru przechodzi na własność Państwa. Uniezależnienie bowiem w zasadzie obowiązku dostarczenia "ryczałtu" od tego, czy osoba prowadząca młyn otrzymała w danym okresie w formie "odsypów" większe czy mniejsze ilości zboża, przemawia za tym, że chodzi tu o obowiązek obligacyjny, a nie o zadośćuczynienie jakiemuś windykacyjnemu uprawnieniu Państwa do wydania przedmiotu, który by już poprzednio stał się jego własnością.Nie ma żadnej racji prawnej, która by mogła usprawiedliwić odmienną wykładnię, o ile chodzi o te młyny, dla których nie nastąpiło ustalenie "zryczałtowanych ilości zbóż". Zresztą, pozostałe przepisy omawianego rozporządzenia popierają argumentację opartą o przepis § 7. W szczególności § 3 ust. 1 nakłada na osobę prowadzącą młyn w stosunku do producenta rolnego, "odstępującego" zboże jako "odsyp", te zobowiązania, jakie z reguły obciążają kupującego (art. 337 § 1 Kod. zob.), a mianowicie - zobowiązanie do "przyjęcia" zboża i uiszczenia za nie zapłaty, przy czym następuje ona z własnych funduszów danej osoby, która ma tylko obligacyjne roszczenie do Państwa o zwrot należności za zboże (§ 6 ust. 2). Przemawia to za przyjęciem takiej wykładni, że między producentem rolnym a osobą prowadzącą młyn zostaje zawarta tak umowa sprzedaży "odstępowanego" zboża, jak też przynajmniej per facta concludentia - umowa rzeczowa o przeniesienie własności "odsypu". Jeśliby np. osoba prowadząca młyn przyjęła "odsyp", lecz nie zapłaciła następnie "obowiązującej" ceny w ogóle lub tylko cenę niższą, to niewątpliwie producent rolny miałby roszczenie o zapłatę przeciwko tej osobie, a nie przeciwko Państwu. Jakkolwiek więc "odstępowanie" zboża następuje "na rzecz Państwa", to jednak przepisy rozporządzenia rozbijają je na dwa etapy. Producent rolny sprzedaje i przewłaszcza "odsyp" osobie prowadzącej młyn, którą Państwo mu wskazało jako uprawnioną do tych transakcji i z tą chwilą jego obowiązek wobec Państwa jest spełniony. W drugim etapie osoba prowadząca młyn pochodzące z "odsypów" i "zmagazynowane należycie" (§ 3 ust. 1) zboże, własnym staraniem i środkami dostarcza do wskazanego punktu odbioru (§ 6 ust. 1), a więc z chwilą tego dostarczenia - przenosi własność odstąpionego zboża na rzecz Państwa. Natomiast przed tą chwilą istnieją tylko zobowiązania, które - według § 6 ust. 1 - polegają na tym, że osoby prowadzące młyny powinny odstąpione na rzecz Państwa zboże "zgłaszać" i "dostarczać" w sposób w przepisie tym przewidziany.Tak więc, niezgłoszenie przez osobę prowadzącą młyn do Zakładów Zbożowych (PZZ) zboża odstąpionego na rzecz Państwa tytułem miar i odsypów w terminach określonych w rozporządzeniach, nie daje podstawy do przyjęcia, iż dopuściła się ona przestępstwa zagarnięcia mienia społecznego, określonego w dekretach z dn. 4.III.1953 r.Naruszenie omawianego obowiązku uzasadnia odpowiedzialność z art. 10 dekretu z dn. 29.X.1952 r. o gospodarowaniu artykułami obrotu towarowego i zaopatrzenia (Dz. U. Nr 44, poz. 301), gdyż sprawca narusza przepisy wydane na podstawie dekretu 7 dn. 5.VIII.1949 r. o reglamentacji niektórych surowców… (Dz. U. z 1949 r. Nr 46, poz. 341; Dz.U. z 1950 r. Nr 49, poz. 447), utrzymane w mocy mimo uchylenia tego ostatniego dekretu i poddane opisanym wyżej zagrożeniom karnym, z dekretu o gospodarowaniu z dn. 29.X.1952 r.3.Osoba prowadząca młyn gospodarczy ani nie jest urzędnikiem w rozumieniu art. 286 k.k. i art. 46 m.k.k., ani nie odpowiada jako urzędnik na podstawie art. 292 k.k. Brak warunków, uzasadniających zaliczenie tych osób do urzędników, jest oczywisty i nie wymaga uzasadnienia. Osoby te nie wykonują też zleconych czynności w zakresie zarządu państwowego, co uzasadniałoby zastosowanie art. 292 k.k.Wykonywanie przepisów w przedmiocie obrotu artykułami reglamentowanymi nie tworzy urzędników z osób, do których się te przepisy stosują. Przepisy o reglamentacji i obrocie pewnymi artykułami, między innymi o przemiale zbóż, nie określają czynności zleconych w zakresie zarządu państwowego, stanowią natomiast ustalone przez Państwo warunki wykonywania przez osoby prywatne pewnych zawodów lub czynności w produkcji i wymianie, a między innymi warunki dokonywania przemiału zbóż przez prywatnych właścicieli młynów gospodarczych, co umożliwia reglamentację obrotu zbożem w ramach centralnie regulowanej gospodarki planowej.Skoro osoba prowadząca młyn gospodarczy nie jest urzędnikiem i nie odpowiada jako urzędnik, to nie odpowiada też jako urzędnik za należytą ochronę przyjętego na rzecz Państwa zboża. Za naruszenie przepisów prawnych w przedmiocie przemiału zboża odpowiada ona na podstawie art. 10 dekretu z dn. 29.X.1952 r. o gospodarowaniu artykułami obrotu towarowego i zaopatrzenia (Dz. U. Nr 44, poz. 301). W szczególności takim wykroczeniem będzie niewykonywanie obowiązku należytego magazynowania odsypów, przewidzianego w § 3 ust. 1 rozporządzenia z dn. 29.XII.1949 r. (Dz. U. z 1950 r. Nr 2, poz. 8). O ile chodzi o miarki, to rozporządzenie z dn. 30.XI.1950 r. (Dz. U. z 1951 r. Nr 2, poz. 16) takiego obowiązku nie przewiduje. Wynika to z § 20 tego rozporządzenia, który wylicza przepisy dotyczące przemiału handlowego stosujące się do przemiału gospodarczego. Przepis § 5, który przewiduje obowiązek należytego przechowywania zboża w młynach handlowych, został w zawartym w § 20 wyliczeniu pominięty, co nie jest rzeczą przypadku, zważyć bowiem należy, że chodzi tu o wynagrodzenie prowadzącego młyn, a nadto, że stanowi ono stosunkowo nieznaczny odsetek masy zbożowej - tak, że państwo jest w sposobie przechowywania miarek mniej zainteresowane.Tekst § 20 rozporządzenia z dn. 30.XI.1950 r. stwierdza, że ustawodawca nie uznał za potrzebne nałożyć na prowadzących młyny gospodarcze specjalnego obowiązku należytego przechowywania miarek, który to obowiązek pochłonięty jest zresztą przez obowiązek ich zgłoszenia i dostarczenia w celu sprzedaży. Z tego, co wyżej powiedziano, w związku z zagadnieniem własności odsypów i miarek, wynika, że dekrety z dn. 4.III.1953 r. nie mogą mieć do nich zastosowania.Jeżeli prowadzący młyn gospodarczy pobrane miarki i odsypy sprzeda osobie trzeciej albo zużyje je dla siebie w ramach własnego gospodarstwa, to nie zagarnia on mienia społecznego, natomiast wbrew obowiązującym przepisom wprowadza do obrotu towar reglamentowany, co stanowi występek z art. 9 dekretu z dn. 29.X.1952 r. o gospodarowaniu artykułami obrotu towarowego i zaopatrzenia (Dz. U. Nr 44, poz. 301).Z tych powodów wyjaśniono jak w sentencji.