IV KB 19/23

IV KB 19/23 POSTANOWIENIE Dnia 27 marca 2024 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Jacek Błaszczyk w sprawie R. S. skazanego z art. 296 § 1 k.k. i inne po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu w dniu 27 marca 2024 r., wniosku sędziego Sądu Najwyższego Pawła Wilińskiego o wyłączenie sędziów Sądu Najwyższego: Piotra Telusiewicza, Mariusza Załuckiego oraz Marka Dobrowolskiego od udziału w sprawie przeprowadzenia testu bezstronności i niezawisłości sędziego Sądu Najwyższego Małgorzatę Bednarek (IV KB 19/23) na podstawie art. 41 § 1 k.p.k. i art. 42 § 1 k.p.k. w zw. z art. 29 § 24 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym (t. j. Dz. U. z 2023 r. poz.1093). postanowił: wyłączyć SSN Piotra Telusiewicza, SSN Mariusza Załuckiego i SSN Marka Dobrowolskiego od udziału w sprawie z wniosku obrońcy skazanego R. S. o zbadanie w trybie art. 29 § 5 i 9 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym spełnienia przez SSN Małgorzatę Bednarek wymogów niezawisłości i bezstronności (IV KB 19/23). UZASADNIENIE IV KB 19/23 2 Obrońca skazanego R. S. wniósł kasację od wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 3 marca 2022 r., sygn. akt II AKa 37/21, zmieniającego wyrok Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 20 maja 2019 r., sygn. akty XXI K 109/15. W dniu 4 lipca 2022 r. sprawa została zarejestrowana w Sądzie Najwyższym pod sygnaturą IV KK 422/22. Zarządzeniem z dnia 1 grudnia 2023 r. sprawa została przydzielona do rozpoznania SSN Małgorzacie Bednarek. Pismem z dnia 14 grudnia 2023 r. obrońca R. S. złożył w trybie art. 29 § 5 ustawy o Sądzie Najwyższym (dalej: uSN) wniosek o zbadanie spełnienia wymogów niezawisłości i bezstronności przez SSN Małgorzatę Bednarek z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jej powołaniu i postępowaniu po powołaniu. We wniosku wskazano m.in., że rozpoznanie sprawy przez SSN Małgorzatę Bednarek naruszałoby przepisy art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, art. 47 Karty Praw Podstawowych oraz art. 6 ust. EKPCz w zw. z art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k., ponieważ sędzia ta objęła urząd sędziego Sądu Najwyższego w wyniku wadliwej procedury, tj. na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa. W dniu 18 stycznia 2024 r., stosownie do zarządzenia Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego, przeprowadzone zostało losowanie składu orzekającego do rozpoznania wskazanego wyżej wniosku. Do składu orzekającego wylosowano sędziów Sądu Najwyższego: Bohdana Bieńka (przewodniczący), Piotra Telusiewicza (sprawozdawca), Mariusza Załuckiego, Marka Dobrowolskiego i Pawła Wilińskiego, a także zastępców członków składu orzekającego SSN Joanna Lemańską i SSN Krzysztofa Wesołowskiego. W dniu 31 stycznia 2024 r. na podstawie art. 41 § 1 k.p.k. w zw. z art. 42 § 1 k.p.k. i art. 29 § 5 uSN wpłynął wniosek SSN Bohdana Bieńka o wyłączenie SSN Piotra Telusiewicza, SSN Mariusza Załuckiego i SSN Marka Dobrowolskiego od udziału w rozpoznaniu sprawy IV KB 19/23. W uzasadnieniu wniosku powołano się na fakt, że wskazani sędziowie Sądu Najwyższego uzyskali status sędziego Sądu Najwyższego w identycznej procedurze, jak sędzia, którego wyłączenia domaga się obrońca skazanego. Sędziowie ocenialiby de facto okoliczności, które bezpośrednio ich dotyczą. Doszłoby do naruszenia zakazu „nemo iudex in causa sua”. Postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 29 lutego 2024 r., sygn. akt IV KB 19/23 IV KB 19/23 3 (KRI 364) wniosek o wyłączenie wskazanych sędziów pozostawiono bez rozpoznania. W dniu 14 marca 2024 r. na podstawie 46 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie z dnia 4 listopada 1950 r. ratyfikowanej przez Polskę, a także art. 41 § 1 k.p.k. w zw. z art. 42 § 1 k.p.k. i art. 29 § 5 uSN wpłynął wniosek SSN Pawła Wilińskiego o wyłączenie SSN Piotra Telusiewicza, SSN Mariusza Załuckiego i SSN Marka Dobrowolskiego od udziału w rozpoznaniu sprawy IV KB 19/23. W uzasadnieniu wniosku zaznaczono, że wskazani sędziowie Sądu Najwyższego uzyskali status sędziego Sądu Najwyższego w identycznej procedurze, jak sędzia, którego wyłączenia domaga się obrońca skazanego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Wniosek jest zasadny. W pierwszej kolejności należy zauważyć, że pojęcie „sprawy, o jakim mowa w art. 40 i 41 k.p.k., odnosi się zarówno do sprawy głównej, rozumianej jako orzekanie w głównym przedmiocie procesu, jak i postępowań incydentalnych, w tym takich, które mają miejsce w ramach sprawy głównej (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2023 r., I KZP 22/22, której nadano moc zasady prawnej). Uchwała ta jest wiążąca dla wszystkich składów Sądu Najwyższego i oznacza, że dopuszczalne jest składanie wniosków o wyłączenie sędziego także w postępowaniu z wniosku uregulowanego w art. 29 ust. 5 ustawy o Sądzie Najwyższym. Jest bezsporne, że sędziowie Sądu Najwyższego SSN Piotr Telusiewicz, SSN Mariusz Załucki i SSN Marek Dobrowolski zostali powołani na swój urząd w wyniku wniosku Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa. Tożsame uchybienia w procedurze nominacyjnej stanowiły jedną z podstaw wniesionej w sprawie kasacji oraz wniosku o zbadanie spełnienia przez wyznaczonej do rozpoznania sprawy kasacyjnej SSN Małgorzaty Bednarek wymogów bezstronności i niezawisłości. Zgodzić się zatem trzeba z Autorem IV KB 19/23 4 wniosku, że branie udziału przez SSN Piotra Telusiewicza, SSN Mariusza Załuckiego i SSN Marka Dobrowolskiego w sprawie z wniosku obrońcy skazanego, dotyczącego SSN Małgorzaty Bednarek, byłoby w istocie orzekaniem we własnej sprawie. Stanowisko to znajduje potwierdzenie w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22, w której stwierdzono m.in., że „wniosek o wyłączenie ze składu sądu powszechnego osoby powołanej do pełnienia urzędu na stanowisku sędziego przez Prezydenta RP na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017r., nie może być rozpoznawany przez sąd mający w swoim składzie takiego sędziego; w przeciwnym razie dojdzie do sytuacji objętej zakazem nemo iudex in causa sua”. Pogląd ten znajduje zastosowanie także wobec sędziów Sądu Najwyższego - również w postępowaniu testowym przewidzianym w art. 29 ustawy o Sądzie Najwyższym. Taka argumentacja prawna jest oczywista, skoro w cytowanej, wiążącej prawnie uchwale, stwierdzono nadto, że Krajowa Rada Sądownictwa ukształtowana w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r., poz. 3) nie jest organem tożsamym z organem konstytucyjnym, którego skład i sposób wyłaniania reguluje Konstytucja RP, w szczególności w art. 187 ust.1. Nie tracąc z pola widzenia faktu wydania w dniu 20 kwietnia 2020 r. przez Trybunał Konstytucyjny wyroku w sprawie U 2/20, należy opowiedzieć się za aktualnością mającej moc zasady prawnej i wiążącej każdy skład Sądu Najwyższego uchwały składu połączonych Izb: Cywilnej, Karnej oraz Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20 (zob. także postanowienia SN z dnia 16 września 2021 r., I KZ 29/21 i z dnia 29 września 2021 r., V KZ 47/21). W jej pkt 1. stwierdzono, że „nienależyta obsada sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. (…) zachodzi także wtedy, gdy w składzie sądu bierze udział osoba powołana na urząd sędziego Sądu Najwyższego na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w trybie określonym przepisami ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2018 r., poz. 3)”. Trzeba również wskazać na związanie sądów krajowych interpretacją Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności (dalej jako: IV KB 19/23 5 Europejska Konwencja Praw Człowieka – EKPCz) przyjętą przez Europejski Trybunał Praw Człowieka i przywołać – podobnie jak we wspomnianych judykatach Sądu Najwyższego – wyrok tego Trybunału z dnia 22 lipca 2021 r. w sprawie Reczkowicz przeciwko Polsce (skarga nr 43447/19), w którym stwierdzono, że z uwagi na udział w procesie powoływania w Polsce sędziów takiego organu, jakim jest Krajowa Rada Sądownictwa w składzie ukształtowanym nowelą z 2017 r. (w efekcie czego organ ten nie jest niezależny od władzy wykonawczej i ustawodawczej) – osoba powołana na urząd sędziego orzekając w określonej sprawie nie stanowi niezależnego i bezstronnego sądu ustanowionego ustawą w rozumieniu art. 6 ust. 1 EKPCz. Jedynie dla porządku i przypomnienia zasadnym jest w tym miejscu zacytować art. 9 Konstytucji RP: „Rzeczpospolita Polska przestrzega wiążącego ją prawa międzynarodowego”. Przestrzegać to prawo mają wszystkie organy Państwa, w tym – zwłaszcza – władzy sądowniczej (por. także treść art. 91 ustawy zasadniczej). Celowym jest nadmienić, że uchwałę I KZP 2/22 Sąd Najwyższy podjął po wydaniu w dniu 10 marcu 2022 r. przez Trybunał Konstytucyjny wyroku w sprawie K 7/21, dotyczącego zgodności z Konstytucją RP art. 6 ust. 1 EKPCz. W pkt 2. wymienionej uchwały zanegowano spełnianie standardu bezstronności przez sędziego Sądu Najwyższego, który uzyskał nominację w następstwie brania udziału w konkursie przed Krajową Radą Sądownictwa po dniu 17 stycznia 2018 r., a w uzasadnieniu wskazano, że „jako bezskuteczną i sprzeczną z prawem Unii postrzegać należy praktykę Trybunału Konstytucyjnego, której skutkiem miałoby być ograniczenie prawa sądów do badania bezstronności sędziów i należytej obsady sądów, w tym w oparciu o normy art. 41 k.p.k. oraz art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k.” (zob. też postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 7 grudnia 2013 r., IV KK 279/23). W tym kontekście wskazać należy, zdaniem Sądu Najwyższego orzekającego w tym składzie, iż zasadę pierwszeństwa prawa Unii Europejskiej winno się interpretować w ten sposób, że stoi ona na przeszkodzie regulacjom prawnym lub praktyce krajowej, zgodnie z którymi krajowe organa wymiaru sprawiedliwości Państwa członkowskiego są związane orzeczeniami Trybunału Konstytucyjnego i orzeczeniami Sądu Najwyższego tego Państwa, odmiennymi od postanowień prawa Unii, i z tego powodu nie mogą odstąpić od stosowania IV KB 19/23 6 interpretacji prawnych wynikających z tych judykatów, albowiem jest to wprost sprzeczne z bezpośrednio skutecznymi w obszarze prawnym Państwa członkowskiego przepisami prawa Unii (por. wyrok Trybunału Sprawiedliwości Unii Eeuropejskiej – [TSUE] z dnia 24 lipca 2023 r., C-107/23 PPU). Powyższą uwagę zawarto wobec treści postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 29 lutego 2024 r., IV KB 19/23, pozostawiającego bez rozpoznania wniosek innego sędziego z wyznaczonego składu Sądu, analogiczny (przedmiotowo i podmiotowo) do aktualnie rozpoznawanego w postępowaniu wpadkowym. Nota bene, co jest bezsporne, wydał to rozstrzygnięcie sędzia znajdujący się w identycznej sytuacji prawnej, jak sędziowie, którzy zostali wyłączeni od rozpoznania sprawy mocą niniejszego orzeczenia. Nie budzi zaś żadnej wątpliwości, że panuje pełna zgoda w prawie Państw członkowskich Unii Europejskiej, jak i w orzecznictwie Trybunału Sprawiedliwości oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, że taka sytuacja jest zaprzeczeniem obiektywnego i rzetelnego orzekania, dlatego też wskazane rozstrzygnięcie – niezależnie od treści art. 8 k.p.k. – nie mogło mieć i nie miało żadnego znaczenia dla wydania postanowienia uwzględniającego wniosek o wyłączenie sędziów. Stwierdzić jednak trzeba, że jest rzeczą wysoce niepożądaną, co oczywiste, odniesienie się, a w zasadzie wydanie w jednej sprawie tak krańcowo różnych rozstrzygnięć w tożsamej kwestii (identyczny stan faktyczny i prawny) - i to niezależnie od tego, że postanowienie Sądu Najwyższego wydane w dniu 29 lutego 2024 r. oparto na względach formalnych. Istota rudymentarnego zagadnienia jest niewątpliwie niezmienna, czego nie można pominąć dla zobrazowania stanu sprawy i wskazania powodów zaistnienia takiej sytuacji. Rozpoznanie kolejnego wniosku o wyłączenie sędziego (sędziów) nie zwalnia Sądu Najwyższego od poddania analizie tego wszystkiego co przed rozpoznaniem wniosku zaistniało procesowo w toku postępowania (również incydentalnego), co nie wymaga już dalszych wywodów prawnych. Kierując się powyższym uznać należało, że spełniły się przesłanki wyłączenia sędziego (wskazanych sędziów) określone w treści art. 41 § 1 k.p.k. Norma prawna dekodowana - wynikająca z tego przepisu prawa ma charakter imperatywny, tj. przy spełnieniu zawartych w treści art. 41 § 1 ustawy procesowej okoliczności, sędzia ulega wyłączeniu (podkreślenie SN). IV KB 19/23 7 Z tych też względów orzeczono jak w sentencji. [J.J.] [ms]