IV KR 39/90

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia M. Synoradzki. Sędziowie: R. Młynkiewicz, J. Ruszkowski (sprawozdawca).Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Kayzer.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu w dniu 23 marca 1990 r. sprawy Tadeusza G., oskarżonego z art. 210 § 2 i 210 § 1 k.k., z powodu rewizji, wniesionej przez prokuratora, od wyroku Sądu Wojewódzkiego w K. z dnia 6 grudnia 1989 r.:1) zaskarżony wyrok zmienił w orzeczeniu o karze łącznej pozbawienia wolności w ten sposób, że podwyższył tę karę do 7 lat;2) w pozostałej zaskarżonej części wyrok ten utrzymał w mocy (...).Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w K. po rozpoznaniu sprawy Tomasza G., oskarżonego o to, że:1) w dniu 8 sierpnia 1989 r. w K., używając niebezpiecznego narzędzia w postaci noża oraz działając wspólnie z nieustalonym mężczyzną, pobił rękami po twarzy oraz okaleczył Jana S., powodując u niego obrażenia ciała w postaci linijnego otarcia naskórka okolicy kąta żuchwy o długości około 4 centymetrów po stronie lewej, skutkujące rozstrój zdrowia na okres poniżej 7 dni, doprowadzając go do stanu bezbronności, po czym zabrał w celu przywłaszczenia na jego szkodę kurtkę wraz z pieniędzmi i okularami oraz zegarek naręczny, łącznej wartości około 200.000 zł, tj. o przestępstwo określone w art. 210 § 2 i art. 156 § 2 k.k. w zw. z art. 10 § 2 k.k.;2) w czasie i miejscu, jak opisano wyżej w pkt 1, uderzając głową w twarz Jana G. spowodował u niego obrażenia ciała w postaci urazu lewego policzka i oczodołu z obrzękiem i wylewem krwawym, skutkujące rozstrój zdrowia na okres poniżej 7 dni, doprowadzając go do stanu bezbronności, po czym zabrał w celu przywłaszczenia na jego szkodę kurtkę wraz z kluczami od mieszkania i innych pomieszczeń o wartości około 30.000 zł, tj. o przestępstwo określone w art. 210 § 1 i art. 156 § 2 k.k. w zw. z art. 10 § 2 k.k.- wyrokiem z dnia 6 grudnia 1989 r.:1) oskarżonego Tomasza G. uznał za winnego popełnienia zarzucanych mu przestępstw i skazał go:a) za przestępstwo opisane w pkt I aktu oskarżenia - na podstawie art. 210 § 2 k.k. w zw. z art. 10 § 3 k.k., art. 36 § 2 i 3 i art. 40 § 1 k.k. - na karę 5 lat pozbawienia wolności, 200.000 zł grzywny, pozbawienia praw publicznych na okres 3 lat, a ponadto na podstawie art. 59a k.k. orzekł dwie nawiązki w wysokości po 25.000 zł na rzecz Szpitala Centrum Zdrowia Matki Polki oraz na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża;b) za przestępstwo opisane w pkt II aktu oskarżenia - na podstawie art. 210 § 1 k.k. w zw. z art. 10 § 3 k.k., art. 36 § 2 i 3 i art. 40 § 1 k.k. - na karę 3 lat pozbawienia wolności, 100.000 zł grzywny oraz pozbawienia praw publicznych na okres 3 lat, a ponadto na podstawie art. 59a k.k. orzekł dwie nawiązki w wysokości po 25.000 zł na rzecz Szpitala Centrum Zdrowia Matki Polki oraz na rzecz Polskiego Czerwonego Krzyża;2) na podstawie art. 66, 67 § 1, art. 70 § 1 i art. 71 § 1 k.k. wymierzył oskarżonemu Tomaszowi G. jako karę łączną 5 lat pozbawienia wolności, 250.000 zł grzywny oraz orzekł pozbawienie go praw publicznych na okres 4 lat (...);3) powództwo adhezyjne prokuratora rejonowego w K. pozostawił bez rozpoznania (...).Wyrok ten zaskarżył prokurator (...).Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:(...) Nie jest zasadny zarzut obrazy art. 362 § 1 k.p.k., chociaż uzasadnienie tego rozstrzygnięcia w zakresie powództwa cywilnego jednym zdaniem trudno uznać za spełniające wymagania przewidziane w art. 372 § 2 k.p.k., gdyż w istocie rzeczy Sąd Wojewódzki powołał się jedynie na to, że od oskarżonego orzekł stosowne nawiązki na rzecz PCK.Nie jest jednak słuszny pogląd autora rewizji, że nie zachodzi żaden związek między obligatoryjnym orzeczeniem nawiązki na rzecz PCK na podstawie art. 59a pkt 2 k.k. a roszczeniem na podstawie art. 448 k.c.Rozstrzygnięcie tego zagadnienia jest uzależnione od wyjaśnienia instytucji określonych w tych przepisach, a ściślej od wyjaśnienia charakteru prawnego nawiązki przewidzianej w art. 59a pkt 2 k.k., gdyż charakter prawny roszczenia przewidzianego w art. 448 k.c. został już wyjaśniony w uchwale składu siedmiu sędziów Izby Cywilnej Sądu Najwyższego z dnia 23 lutego 1970 r. - III CZP 81/69 (OSNCP 1970, z. 7-8, poz. 119) i w szeregu innych orzeczeniach. Wynika z nich, że zadośćuczynienie, które może być osobie pokrzywdzonej przyznane pod postacią zasądzenia odpowiedniej kwoty na rzecz PCK, ma charakter swoisty, ma ono bowiem na celu nie tylko danie satysfakcji moralnej osobie pokrzywdzonej, ale także mieszczą się w nim elementy represyjno-penalne; jest ono więc ze swej istoty zbliżone do nawiązki. Zadośćuczynienie to nie traci jednak osobistego charakteru z powodu nadania mu przede wszystkim funkcji represyjno-wychowawczych.Ten, komu takie rozstrzygnięcie przysługuje, może w toku procesu spowodowanego jego powództwem lub powództwem wytoczonym na jego rzecz przez prokuratora podejmować czynności dyspozycyjne, a w szczególności może się zrzec przysługującego mu roszczenia.Orzeczenie natomiast obligatoryjnej nawiązki przewidzianej w art. 59a pkt 2 k.k. nie jest uzależnione od woli pokrzywdzonego, gdyż sąd ma obowiązek o niej orzec z urzędu, biorąc pod uwagę okoliczności popełnienia przestępstwa i względy związane z zastosowaniem represji karnej w stosunku do oskarżonego. Nawiązka więc jest swoistym środkiem prawa karnego, mającym charakter mieszany, a mianowicie zbliżony do kary pieniężnej, oraz charakter odszkodowawczy.Ze zbliżonego, a jednocześnie odmiennego charakteru prawnego instytucji przewidzianych w art. 448 k.c. i w art. 59a pkt 2 k.k.., a także celu ich stosowania, należy wyprowadzić wniosek, że instytucje te nie wyłączają się wzajemnie, lecz uzupełniają.Konkurencyjnością tych dwóch rozstrzygnięć w procesie karnym zajmował się już Sąd Najwyższy w uchwale składu siedmiu sędziów z dnia 25 lutego 1971 r. - VI KZP 10/70 (OSNKW z 1970, z. 6, poz. 80) i stwierdził, że: "W razie nieuwzględnienia powództwa o roszczenie z art. 448 k.c. orzeczenie nawiązki jest z reguły nieuzasadnione".Stwierdzenia tego dokonano jednak na gruncie ówczesnego brzmienia art. 59 § 3 k.k., gdy orzeczenie nawiązki nie było obligatoryjne.Wobec zmiany stanu prawnego (art. 1 pkt 11 i 12 ustawy z dnia 10 maja 1985 r. o zmianie niektórych przepisów prawa karnego i prawa o wykroczeniach - Dz. U. Nr 23, poz. 100) i wprowadzenia obligatoryjności nawiązki przewidzianej w art. 59 § 3 oraz wprowadzenia także obligatoryjnych dwóch nowych nawiązek określonych w art. 59a pkt 1 i 2 k.k. należy uznać, że przedstawiona wyżej sytuacja uległa odwróceniu.Ze względu na to, że wynikające roszczenie z art. 448 k.c. może być zasądzone w wysokości wyższej od górnej granicy nawiązki przewidzianej w art. 59a pkt 2 k.k., stwierdzić należy, że uwzględnienie powództwa cywilnego domagającego się zasądzenia określonej sumy na rzecz PCK (art. 448 k.c.) jest możliwe tylko wtedy, gdy wysokość orzeczonej nawiązki nie wyczerpuje pojęcia "odpowiedniej sumy pieniężnej" tego roszczenia.Skarżący nie wykazał, by wysokość orzeczonych nawiązek w wysokości po 25.000 zł każda nie wyczerpywała pojęcia odpowiedniej sumy pieniężnej, o której mowa w art. 448 k.c., a zatem i w tym zakresie rewizję należało uznać za chybioną.Sąd Wojewódzki, uznając, że wysokość orzeczonych nawiązek wyczerpuje to pojęcie, powinien był oddalić powództwo cywilne. Ze względu jednak na to, że dopuścił się całego szeregu uchybień, jak: - zaniechał doręczenia odpisów pozwu pokrzywdzonym (art. 60 k.p.k. i 56 § 1 k.p.c.),- nie wezwał pokrzywdzonych do wypowiedzenia się, czy wstępują do sprawy w charakterze powodów i jaki zajmują stosunek do wniesionego w ich imieniu przez prokuratora powództwa cywilnego (art. 56 § 1 i 2 k.p.c.),a więc ewentualne oddalenie powództwa i tak nie miałoby powagi rzeczy osądzonej w stosunku do pokrzywdzonych (art. 58 k.p.c.), stwierdzić należy, że w tej sytuacji pozostawienie powództwa cywilnego bez rozpoznania było w istocie rzeczy prawidłowe, gdyż nie pozbawia stron możliwości przeniesienia tego powództwa na drogę procesu cywilnego czy też wniesienia nowego powództwa o to roszczenie.