IV KR 89/74

SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy1.Marii P., oskarżonej z art. 18 § 1 k.k. w związku z art. 148 § 1 k.k.,2.Stanisławy P. oskarżonej z art. 148 § 1 k.k., z powodu rewizji wniesionych przez prokuratora i obrońców oskarżonych od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Kielcach z dnia 16 października 1973 r.uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w K.Uzasadnienie faktyczneSąd Wojewódzki w Kielcach - wyrokiem z 16 X 1973. r. skazał1.Marię P. na podstawie art. 18 § 1 k.k. w związku z art. 148 § 1 k.k., i art. 40 § 2 k.k. na 8 lat pozbawienia wolności oraz pozbawienie praw publicznych na okres 3 lat za to, że: 6 VII 1973 r., nakłoniła swoją matkę Stanisławę P. do pozbawienia życia urodzonego, przez siebie, noworodka płci męskiej, w następstwie, czego Stanisława P, zadzierzgnęła na szyi dziecka szmatę, doprowadzając w ten sposób do jego zejścia śmiertelnego,2.Stanisławę P. na podstawie art. 148 § 1 k.k. i art. 40 § 2 k.k. na 9 lat pozbawienia wolności oraz pozbawienia praw publicznych na okres 3 lat za to, że: 6 VII 1973 r. w R., działając w celu pozbawienia życia noworodka pici męskiej, urodzonego przez jej córkę Marię P. oraz pod wpływem namowy tejże córki, zadzierzgnęła na szyi dziecka szmatę, w wyniku czego doprowadziła do jego zejścia śmiertelnego.Od powyższego wyroku założyli rewizję prokurator i obrońca oskarżonych.Rewizja prokuratora zarzuca rażącą niewspółmierność kar pozbawienia wolności wymierzonych oskarżonym Marii i Stanisławie P. w granicach najniższego ustawowego zagrożenia w stosunku do przypisanych im czynów, a wynikającą z niedostatecznego uwzględnienia przez sąd wysokiej szkodliwości społecznej tego rodzaju przestępstwa, brutalnego sposobu działania, zachowania się oskarżonych po dokonaniu zbrodni, oraz braku skruchy, co powoduje, że wymierzone kary są pozbawione wychowawczego wpływu, jak i waloru społecznego oddziaływania i wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez wymierzenie oskarżonym Marii P. i Stanisławie P. znacznie wyższych kar pozbawienia wolności.Rewizja obrońcy oskarżonej Marii P. zarzuca:1)obrazę prawa materialnego przez zastosowanie kwalifikacji z art. 148 § 1 k.k.;2)obrazę przepisów postępowania, a to art. 3 § 1 i § 3 oraz art. 357 k.p.k. przez nieuwzględnienie opinii biegłych psychiatrów co do stanu umysłowego oskarżonej a nadto jej sytuacji życiowej i wpływu porodu:3)rażącą niewspółmierność kary przy wymiarze której nie został wzięty pod uwagę fakt, że Maria P. jest młodocianą w rozumieniu art. 120 § 4 k.k., zatem istniała podstawa do zastosowania nadzwyczajnego złagodzenia kary.W konkluzji rewizja wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku przez zastosowanie do czynu przypisanego Marii P. art. 149 k.k. względnie art. 148 § 2 k.k. i wymierzenie jej kary w dolnej granicy oraz warunkowe zawieszenie tej kary.Rewizja obrońcy oskarżonej Stanisławy P. zarzuca:I- obrazę przepisów postępowania, a w szczególności art. 3, 4 § 1, 85, 357 § 1 pkt 1 k.p.k. przez pominięcie ważnych okoliczności, które zostały ujawnione w toku przewodu sądowego i nieuwzględnienie okoliczności przemawiających na korzyść oskarżonej:II- błąd w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę wyroku - przez przyjęcie w pewnej części domniemań nie odpowiadających prawdzie obiektywnej i wysnucie wniosków sprzecznych z ustaleniami sprawy, i wnosi o zmianę zaskarżonego wyroku, przez przyjęcie, kwalifikacji z art. 148 § 2 k.k. i wymierzenie oskarżonej możliwie łagodnej kary pozbawienia wolności a w razie nieuwzględnienia tego wniosku o obniżenie orzeczonej kary do dolnej granicy, ewentualnie zaś o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Rewidujące strony mają rację o tyle, że Sąd Wojewódzki nie przeprowadził dokładnej analizy materiału dowodowego, w tym zwłaszcza wyjaśnień obu oskarżonych, zadowalając się ich przyznaniem do popełnienia zarzuconych czynów, a w konsekwencji bądź pominął bądź nie wyjaśnił należycie niektórych okoliczności istotnych zarówno dla oceny prawnej tych czynów jak i dla wymiaru kary.Na pierwszy plan wysuwa się z natury rzeczy zagadnienie sytuacji, w jakiej doszło do zabójstwa noworodka przez jego babkę Stanisławę P. z namowy matki dziecka Marii P.Sytuacja ta pod względem faktycznym nie przedstawia się tak jednoznacznie i niewątpliwie, jak to stwierdza uzasadnienie zaskarżonego wyroku, jeśli się zważy, że relacje oskarżonych w ich kolejnych przesłuchaniach nie są w szczegółach zgodne ani konsekwentne. Wystarczy porównać np. wyjaśnienia Stanisławy P. co do tego, dlaczego nie poszła z córką do lekarza mimo podejrzeń że jest ona w ciąży, z wyjaśnieniami tej ostatniej, a także sprzeczne wypowiedzi obydwóch na temat propozycji wychowania dziecka.Mimo tych widocznych rozbieżności Sąd Wojewódzki nie ujawnił ich i nie próbował doprowadzić do wytłumaczenia w toku wzajemnej konfrontacji oskarżonych, jakkolwiek chodzi o okoliczności ważne dla ustalenia przebiegu procesów motywacyjnych u każdej z oskarżonych oraz wpływu jednej na drugą.Ponadto nie dość dokładnie zostały przesłuchane oskarżone na rozprawie na temat przebiegu porodu, tj. stanu w jakim znajdowała się wówczas Maria P. oraz początkowych i końcowych objawów pozwalających w danym wypadku na uściślenie (najlepiej z pomocą biegłego lekarza ginekologa i położnika) - "okresu porodu" i umiejscowienie w czasie w odniesieniu do tego okresu decyzji powziętej przez Marię P. (por. jej oświadczenia w tej materii w toku pierwszego badania psychiatrycznego).Jest to konieczne ponieważ wydaje się, że sąd pierwszej instancji sugerował się podanym przez oskarżone krótkim czasem trwania samego wydalania płodu na zewnątrz (pół godziny), chociaż Maria P. już rano odczuwała pierwsze bóle i z tego powodu nie poszła do pracy (przy czym obojętne jest jak sobie je tłumaczyła) zaś łożysko odeszło dopiero następnego dnia rano (por. wyjaśnienia oskarżonych ze śledztwa i wzmianka w opinii psychiatrycznej). Ponadto mając na uwadze tylko lekki przebieg procesu fizjologicznego nie uwzględnił dostatecznie i nie docenił przeżyć psychicznych oskarżonej Marii P. związanych najpierw z porzuceniem jej przez ojca dziecka na wiadomość o ciąży, a następnie z dominującym uczuciem wstydu przed ludźmi i obawą, przed własnym surowym dla niej ojcem. Charakterystyczne jest, że matka domyślająca się stanu córki, sama doświadczona ze względu na wielokrotne macierzyństwo, zachowała wybitnie bierną postawę i nie dopingowała córki do żadnych przygotowań, reagując tylko wypowiedziami "coś ty narobiła".Wskazane okoliczności mają decydujące znaczenie dla rozgraniczenia dzieciobójstwa, jako przestępstwa uprzywilejowanego od podstawowego typu zabójstwa, a tym samym dla oceny podstawy prawnej odpowiedzialność Marii P.Do zastosowania kwalifikacji z art. 149 k.k. konieczne jest spełnienie równocześnie dwóch warunków wymienionych w dyspozycji cytowanego przepisu - a mianowicie czyn musi być popełniony przez matkę - w którejkolwiek z postaci zjawiskowej, a więc także podżegania lub pomocnictwa - "w okresie porodu" i "pod wpływem jego przebiegu".Istota uprzywilejowania dzieciobójstwa tkwi w ścisłym związku przyczynowym między szczególnym stanem psychicznym kobiety rodzącej a jej czynem sprzecznym z naturalnymi uczuciami macierzyńskimi.W niniejszej sprawie Sąd Wojewódzki starał się ustosunkować do tej kwestii, ale argumentacji, którą się posłużył nie można uznać za trafną i przekonującą.Wyrażając pogląd, że w danym wypadku "brak jest jakichkolwiek podstaw do zastosowania art. 149 k.k.", Sąd Wojewódzki powołał się na orzecznictwo Sądu Najwyższego, w sposób ogólnikowy i bardzo nieprecyzyjny a przy tym daleki od reprezentowanych przez nie tendencji.Po drugie - oparł się na opinii psychiatrów, którzy wyłączyli u Marii P. "stan wyjątkowy odpowiadający zaburzeniom psychicznym po porodzie" i uznali iż "miała ona zachowaną zdolność rozumienia znaczenia czynu i kierowania swym postępowaniem", podczas gdy poczytalność w rozumieniu art. 25 k.k. stanowi zagadnienie odrębne i niezależnie od wymogu "wpływu przebiegu porodu" należącego do znamion przestępstwa z art. 149 k.k. i odnoszącego się do zespołu czynników psychofizycznych i społecznych, ściśle związanych zarówno z aktem porodu jak i sytuacją życiową matki, które wpłynęły w konkretnym przypadku na jej decyzję zabicia własnego dziecka.Po trzecie - sąd pierwszej instancji przyjął, że zamiar przemyślany zabicia dziecka, powstał u Marii P. już w okresie ciąży ukrywanej przed otoczeniem i matką, co pozostaje w sprzeczności z wyjaśnieniami tej oskarżonej, opinią biegłego psychologa o jej "małej zdolności planowania i przewidywania sytuacji", ponadto nie wyłącza bynajmniej możliwości związku między przebiegiem porodu a ostateczną decyzją zrealizowania wcześniejszego zamiaru dzieciobójstwa (p. wyroki SN III KR 883/59 OSP 1960, z. 7-8, poz. 217; III K 787/60, PiP nr 7/1962, s. 199; II KR 372/65, OSNKW 1966, s. 7, poz. 72).Trzeba dodać, że stanowisko sądu w tej materii jest niekonsekwentne, skoro z jednej strony odrzuca istnienie znamion z art. 149 k.k. w działaniu Marii P. a z drugiej przyjmuje, że Stanisława P. "miała podstawę przypuszczać, że to właśnie jej córka jest jeszcze pod wpływem porodu i namowy jej nie są wynikiem przemyśleń a tylko chwilowego stanu podniecenia i załamania".Błędne jest wreszcie stwierdzenie, że oskarżona Maria P. miała możność usunięcia ciąży w odpowiednim czasie, ponieważ jej rozmowa z Janem T. miała miejsce w około dwa miesiące od powstania ciąży. W rzeczywistości bowiem z wyjaśnień oskarżonej wynika, że pierwszy objaw ciąży został zauważony przez nią w listopadzie, a Jana T. powiadomiła o tym w marcu i wówczas otrzymała odpowiedź, że go to nic nie obchodzi oraz straciła z nim wszelki kontakt.Jak widać z powyższego, zaskarżony wyrok dotknięty jest wadami, które utrudniają kontrolę rewizyjną i nie pozwalają na merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy w instancji odwoławczej, w związku z czym konieczne było jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, w toku którego zajdzie potrzeba dokładnego przesłuchania oskarżonych na wszelkie wskazane wyżej okoliczności, ujawnienie protokołów ze śledztwa i rozpytanie na występujące w nich rozbieżności, następnie ponowienie dowodu z biegłych psychiatrów i psychologa oraz dopuszczenie biegłego z zakresu położnictwa w celu ścisłego oznaczenia okresu porodu, ustalenia czy działanie Marii P. mieści się w tym okresie oraz, czy i jaki wpływ miał przebieg porodu na jej decyzję, przy uwzględnieniu jej stanu umysłowego (pogranicze debilizmu) i sytuacji życiowej, a także zachowania się jej matki w okresie bezpośrednio poprzedzającym poród.Dopiero po dokonaniu prawidłowych ustaleń w tym zakresie można będzie przystąpić do oceny prawnej działania każdej z oskarżonych oraz rozważań nad współmiernym do stopnia ich zawinienia wymiarem kar (przy czym należy zwrócić uwagę na brak jakiegokolwiek uzasadnienia podstawy orzeczenia kar dodatkowych w zaskarżonym wyroku).