V KB 9/22

V KB 9/22 POSTANOWIENIE Dnia 13 kwietnia 2023 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Małgorzata Gierszon w sprawie M. F. i F. M., oskarżonych o przestępstwo z art. 178b k.k. po rozpoznaniu w Izbie Karnej na posiedzeniu, w dniu 13 kwietnia 2023 r., sprawy o wyłączenie SSN Joanny Lemańskiej od rozpoznania na podstawie art. 41 § 1 k.p.k. w zw. z art. 42 § 1 k.p.k. i art. 29 § 5 ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o Sądzie Najwyższym sprawy o wyłączenie SSN Antoniego Bojańczyka p o s t a n o w i ł: wyłączyć sędziego Sądu Najwyższego Joannę Lemańską od udziału w sprawie wniosku o zbadanie niezawisłości i bezstronności sędziego Sądu Najwyższego Antoniego Bojańczyka (sygn. akt V KB 9/22). UZASADNIENIE W dniu 23 listopada 2022 r. do Sądu Najwyższego wpłynął wniosek SSN Bohdana Bieńka o wyłączenie SSN Joanny Lemańskiej od od rozpoznania sprawy V KB 9/22, o wyłączenie SSN Antoniego Bojańczyka od rozpoznania kasacji wniesionych przez Prokuratora Generalnego w sprawie V KK 182/22 na niekorzyść M. F. i F. M., oskarżonych z art. 178b k.k. Wobec wymienionych osób Sąd Rejonowy Gdańsk-Południe w Gdańsku postanowieniem z dnia 4 marca 2021 r., w sprawie II K 98/20, umorzył postępowanie, a Sąd Okręgowy w Gdańsku, postanowieniem z dnia 28 kwietnia 2021 r., w sprawie V Kz 477/21, utrzymał to orzeczenie w mocy. V KB 9/22 2 Uzasadniając swój wniosek SSN Bohdan Bieniek zwrócił uwagę, że wylosowana do rozpoznania tej sprawy SSN Joanna Lemańska jest sędzią powołanym do Sądu Najwyższego na podstawie wniosku Krajowej Rady Sądownictwa ukształtowanej w składzie i trybie przewidzianym ustawą z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2018, poz. 3, zwanej dalej n-KRS). Tymczasem ze stanowiska obrońców, którzy złożyli wniosek o wyłączenie SSN Antoniego Bojańczyka, wynika, że ich zdaniem rozpoznanie sprawy przez sędziów powołanych przez n-KRS pozostaje w sprzeczności z prawem do niezależnego i niezawisłego sądu. SSN Bohdan Bieniek podkreślił również, że każdy sędzia wylosowany do kolegialnego składu sądu powinien zwrócić uwagę, czy tak ukształtowany sąd zapewnia stronom prawo do niezawisłego i niezależnego sądu. W uchwale połączonych trzech izb Sądu Najwyższego - Izb Cywilnej, Karnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 23 stycznia 2020 r., BSA I-4110-1/20 (OSNKW 2000 nr 2, poz. 1, OSNC 2020 nr 4, poz. 34) przesądzono, że udział takiej osoby w składzie Sądu Najwyższego prowadzi w każdym przypadku do nienależytej obsady sądu w rozumieniu art. 439 § 1 pkt 2 k.p.k. Wnioskodawca powołał się także argumenty przemawiające za stwierdzeniem, że wymieniona uchwała - w związku z nadaniem jej mocy zasady prawnej - wiąże każdy skład sądu, pomimo odmiennego stanowiska Trybunału Konstytucyjnego zawartego w wyroku z dnia 20 kwietnia 2020 r., U 2/20 (OTK-A 2000, poz. 61). W związku z tym należy podjąć wszelkie środki zapobiegające nieprawidłowej obsadzie sądu. Jednocześnie zaniechanie ich podjęcia może narazić Polskę na odpowiedzialność odszkodowawczą. W dniu 5 grudnia 2022 r. do akt sprawy dołączone zostało oświadczenie SSN Joanny Lemańskiej z dnia 30 listopada 2022 r., w którym stwierdziła ona brak podstaw procesowych do orzekania o wyłączeniu sędziego na podstawie wniosku innego sędziego oraz na incydentalny charakter postępowania w przedmiocie wyłączenia sędziego. Przemawia on za brakiem zastosowania w takim postępowaniu art. 41 k.p.k. oraz art. 29 § 5 ustawy o Sądzie Najwyższym. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. V KB 9/22 3 Wbrew twierdzeniom zawartym w oświadczeniu SSN Joanny Lemańskiej wiele argumentów przemawia za szerokim rozumieniem pojęcia „sprawy” na gruncie zarówno przepisów Kodeksu postępowania karnego, jak i ustawy o Sądzie Najwyższym. Przede wszystkim w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego wyrażono stanowisko, że reguły wyłączenia sędziego służą budowaniu społecznego zaufania do wymiaru sprawiedliwości (wyroki Trybunału Konstytucyjnego: z dnia 20 lipca 2004, SK 19/02, OTK-A 2004 nr 7, poz. 67; z dnia 24 czerwca 2008 r., P 8/07, OTK-A 2008 nr 5, poz. 84). Mając przy tym na uwadze brak ustawowej definicji pojęcia sprawy, ten argument przemawia za potrzebą jej szerokiego rozumienia odnoszonego także do postępowania w przedmiocie wyłączenia sędziego na podstawie art. 41 k.p.k. i art. 29 § 5 ustawy o Sądzie Najwyższym. Przechodząc do trybu wyłączenia sędziego na wniosek innego sędziego zasiadającego w składzie sądu, to prawdą jest, że przepisy nie przewidują wprost takiego trybu wyłączenia sędziego. Niemniej jednak poza sporem jest, że zgodnie z art. 42 § 1 k.p.k. wyłączenie sędziego dopuszczalne jest także z urzędu. W związku z tym wniosek złożony przez SSN Bohdana Bieńka potraktować należy jako sygnalizację okoliczności, która powinna skłaniać do rozważania orzeczenia o wyłączeniu sędziego z urzędu. Nie ma przeszkód, aby taka sygnalizacja pochodziła od sędziego wyznaczonego do rozpoznania sprawy. Na sądzie, w tym sędziach zasiadających w jego składzie, bezspornie ciąży obowiązek troski o rzetelność postępowania karnego. Jej istotnym elementem jest prawo do rozpoznania sprawy przez niezawisły i niezależny sąd. Dlatego w sytuacji, gdy istnieje ryzyko rozpoznania sprawy przez sąd, którego skład nie zapewnia realizacji wymienionych gwarancji procesowych, konieczne jest podjęcie wszelkich działań służących zapewnieniu prawa do sądu stronom postępowania, w tym poinformowania o istnieniu okoliczności uzasadniających wyłączenie innego sędziego zasiadającego w tym samym składzie sądu. Jeśli zaś chodzi o merytoryczne podstawy do wyłączenia SSN Joanny Lemańskiej w badanej sprawie, to zgodzić należy się ze stanowiskiem SSN Bohdana Bieńka, że jej obecność w składzie Sądu Najwyższego rozpoznającego sprawę o wyłączenie SSN Antoniego Bojańczyka podważałaby zaufanie do V KB 9/22 4 wymiaru sprawiedliwości. Bez względu na to, jakiego charakteru okoliczność dotyczyłaby SSN Joanny Lemańskiej, to fakt, że ta sama okoliczność dotyczy SSN Antoniego Bojańczyka, wobec którego sformułowano wniosek o wyłączenie właśnie w związku z tą okolicznością, przemawia za stwierdzeniem, że jej udział w rozpoznaniu tej sprawy wywoływałby uzasadnioną wątpliwość co do jej bezstronności. Rozstrzygałaby bowiem pośrednio wbrew powszechnie obowiązującej zasadzie zgodnie, z którą nie można być sędzią we własnej sprawie (nemo iudex indoneus propria causa). Co do trafności tej reguły i niezbędności jej respektowania w każdym rzetelnym procesie nie sposób mieć uprawnionych zastrzeżeń. Równocześnie też nie ulega wątpliwości, że problem zgłoszony w piśmie SSN Bohdana Bieńka dotyczący powołania SSN Joanny Lemańskiej na skutek uchwały Krajowej Rady Sądownictwa, ukształtowanej w oparciu o przepisy ustawy z dnia 8 grudnia 2017 r. o zmianie ustawy o Krajowej Radzie Sądownictwa oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. 20189.3) był przedmiotem obszernej analizy, tak w uchwale połączonych trzech Izb Sądu Najwyższego przytoczonej wcześniej, z dnia 23 stycznia 2020 r., która to uchwała ma moc zasady prawnej, jak też w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 2 czerwca 2022 r., I KZP 2/22, OSNK 2022, z.6, poz. 22. To z pewnością samoistnie czyni zgłaszane w niniejszym postępowaniu wątpliwości „uzasadnionymi”. Tym bardziej, że zgodzić należy się z SSN Bohdanem Bieńkiem, że potwierdzeniem trafności zajętego w wspomnianej uchwale trzech połączonych Izb Sądu Najwyższego stanowiska jest wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 7 maja 2021 r., w sprawie Xero Flor przeciwko Polsce (skarga nr 4907/18). Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. [SOP] [ł.n] V KB 9/22 5