III PO 26/63

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes Z. Opuszyński. Sędziowie: J. Ignatowicz, J. Krzyżanowski, K. Marowski, M. Piekarski, J. Szczerski, M. Wilewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy rozpoznawał na posiedzeniu jawnym dnia 22 listopada 1963 r. zagadnienie prawne przedstawione przez skład trzech sędziów w trybie art. 30 ustawy z dnia 15.II.1962 r. o Sądzie Najwyższym a wynikłe w sprawie z powództwa Stanisławy K. przeciwko Spółdzielni Pracy Wytwórczo-Usługowej "S" w Ł. o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia:"Czy przepis art. 128 § 3 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61) uzależnia dochodzenie roszczenia o odszkodowanie z powodu wygaśnięcia spółdzielczego stosunku pracy na skutek bezzasadnego wykluczenia członka ze spółdzielni od równoczesnego dochodzenia roszczenia o nawiązanie spółdzielczego stosunku pracy?"Sąd Najwyższy uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:"Członek spółdzielni pracy może skutecznie dochodzić roszczenia o odszkodowanie przewidziane w art. 128 § 3 ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach bez dochodzenia roszczenia o nawiązanie stosunku pracy."Uzasadnienie faktyczneUstawa z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61) nie daje wyraźnej odpowiedzi na postawione pytanie prawne.Art. 128 § 3 ustawy w zakresie uprawnień członka spółdzielni bezzasadnie wykluczonego odsyła do § 2 tegoż artykułu, a ten z kolei do art. 127 § 3-5 ustawy.W ostatnio wymienionym przepisie brak jest postanowień, z których bezpośrednio lub pośrednio można by wyprowadzić wniosek o konieczności uprzedniego lub równoczesnego dochodzenia roszczenia odszkodowawczego i roszczenia o nawiązanie spółdzielczego stosunku pracy. Takie wymaganie w zakresie dochodzenia roszczeń w prawie pracy ogranicza uprawnienia pracownika - podobnie jak uzależnienie skuteczności lub rozmiaru jednego roszczenia od uprzedniego zasądzenia należności z innego roszczenia.Jako przykłady można tu wymienić uregulowane w art. 128 § 3 ustawy uzależnienie skuteczności dochodzenia roszczeń odszkodowawczych i o nawiązanie stosunku pracy od uchylenia uchwały walnego zgromadzenia o wykluczeniu członka ze spółdzielni albo też objęte art. 11 dekretu z dnia 18.I.1956 r. o ograniczeniu dopuszczalności rozwiązywania umów o pracę bez wypowiedzenia oraz o zabezpieczeniu ciągłości pracy (Dz. U. Nr 2, poz. 11 z późniejszymi zmianami) ograniczenie odszkodowania do wysokości jednomiesięcznego przeciętnego wynagrodzenia w wypadku, gdy pracownik, z którym rozwiązano umowę o pracę bez przewidzianej prawem przyczyny lub zgody rady zakładowej czy delegata, nie zgłasza roszczenia o przywrócenie do pracy. Odpowiedź zatem twierdząca na postawione pytanie wymagałaby udowodnienia, że ustawodawca zmierzał do ograniczenia uprawnień członka spółdzielni, i to w większym jeszcze stopniu, aniżeli uczynił to w cytowanym wyżej art. 11 dekretu z 18.I.1956 r., i dał temu wyraz w ustawie. Tego dowodu nie można przeprowadzić, założenie zaś takie byłoby sprzeczne z tendencją rozszerzania ochrony prawnej przysługującej pracownikowi.Gramatyczna wykładnia przepisów art. 127 § 3-5 ustawy nie daje zatem podstaw do uzależnienia dochodzenia roszczenia o odszkodowanie od równoczesnego czy uprzedniego dochodzenia roszczenia o nawiązanie spółdzielczego stosunku pracy.Przepisy ustawy zajmują się, poza wyżej wskazanymi, jeszcze czterema wypadkami uzasadniającymi roszczenia członka o nawiązanie stosunku pracy i o odszkodowanie w czasie trwania stosunku członkostwa, a mianowicie w wypadkach:1)nienawiązania spółdzielczego stosunku pracy z winy spółdzielni pomimo powstania stosunku członkostwa (art. 123 § 3 ustawy),2)rozwiązania przez spółdzielnię spółdzielczego stosunku pracy mimo braku gospodarczej konieczności (art. 127 § 3 ustawy),3)nienawiązania spółdzielczego stosunku pracy przez spółdzielnię pomimo ustania gospodarczej konieczności (art. 127 § 3 ustawy),4)bezpodstawnego rozwiązania przez spółdzielnię spółdzielczego stosunku pracy ze skutkiem natychmiastowym (art. 128 § 2 ustawy).W wypadku wymienionym pod pkt 1 członkowi spółdzielni niewątpliwie przysługuje uprawnienie dochodzenia odszkodowania niezależnie od zgłoszenia roszczenia o natychmiastowe nawiązanie stosunku pracy. Nic nie wskazuje na to, by w pozostałych wypadkach oraz w okolicznościach objętych zagadnieniem prawnym ustawodawca zamierzał odmiennie uregulować to zagadnienie przez wprowadzenie obowiązku równoczesnego czy uprzedniego dochodzenia omawianych roszczeń.Odrębne uregulowanie uprawnień członka spółdzielni ujętych pod pkt 1 oraz pod punktami 2, 3 i 4 wynikło z innego sposobu unormowania wysokości odszkodowania.W wypadku wymienionym w pkt 1, tj. gdy członek po przyjęciu go do spółdzielni jeszcze w niej nie pracował, ustawowe określenie odszkodowania następuje według zasad prawa cywilnego, w pozostałych zaś trzech wypadkach, jak również w razie uchylenia uchwały walnego zgromadzenia o wykluczeniu członka ze spółdzielni, określenie odszkodowania jest uzależnione od osiąganych przez członka spółdzielni zarobków w tejże spółdzielni i od wysokości podzielnej między członków spółdzielni nadwyżki bilansowej.Należy nadto podkreślić, że istnieją znaczne różnice między roszczeniem o nawiązanie spółdzielczego stosunku pracy a roszczeniem o odszkodowanie za bezzasadne wykluczenie ze spółdzielni. Różnice te nie pozwalają na uzależnianie dochodzenia tych roszczeń od ich równoczesnego czy uprzedniego dochodzenia z następujących przyczyn.Roszczenie o nawiązanie spółdzielczego stosunku pracy odnosi się do okresu przyszłego, natomiast roszczenie o odszkodowanie - do okresu ubiegłego, w którym członek spółdzielni był pozbawiony pracy i środków utrzymania. Dlatego też dochodzenie odszkodowania za pozbawienie pracy i zarobków w przeszłości nie może być uzależnione od równoczesnego lub uprzedniego zgłoszenia roszczenia o nawiązanie na przyszłość spółdzielczego stosunku pracy.Odrębne dochodzenie każdego z tych dwu roszczeń w razie uchylenia wykluczenia uzasadnione jest także nieistnieniem roszczenia o nawiązanie spółdzielczego stosunku pracy w pewnych okresach, w których członkowi spółdzielni przysługuje roszczenie o odszkodowanie. Tak jest np. w czasie trwania gospodarczej konieczności zmniejszenia stanu zatrudnienia w dziale, w którym był zatrudniony członek, co do którego podjęto bezpodstawną decyzję o wykluczeniu ze spółdzielni, jak również w razie utraty przez takiego członka prawa wykonywania zawodu oraz w wypadku ciężkiej choroby członka spółdzielni uniemożliwiającej jego zatrudnienie, wyłączającej tym samym wystąpienie z roszczeniem o nawiązanie stosunku pracy. Oczywiste jest, że takie przyczyny nie usprawiedliwiają utraty roszczeń odszkodowawczych za okres poprzedzający powstanie tych przyczyn. Dodać należy, że roszczenie o odszkodowanie może ulec skutkom prekluzji z art. 127 § 5 ustawy w okresie, w którym istnieje roszczenie o nawiązanie stosunku pracy, a istnieje ono przez cały czas trwania stosunku członkostwa, jako z członkostwem związane.Nie ma więc argumentów ani prawnych, ani życiowych, które mogłyby uzasadniać uzależnienie skutecznego dochodzenia odszkodowania przewidzianego w art. 128 § 3 ustawy od równoczesnego czy uprzedniego sądowego dochodzenia nawiązania spółdzielczego stosunku pracy.Obowiązek spółdzielcy pozostawania ze spółdzielnią w tym stosunku nie sięga tak daleko, żeby uzasadniał obciążanie spółdzielcy aż wytoczeniem powództwa o nawiązanie spółdzielczego stosunku pracy. Spółdzielca czyni zadość temu obowiązkowi, pozostając do dyspozycji spółdzielni i będąc gotowy do świadczenia pracy w ramach jej działalności gospodarczej. Nie ma natomiast przepisu ustawy, który by uzależniał dochodzenie przez spółdzielcę roszczeń odszkodowawczych związanych ze spółdzielczym stosunkiem pracy od równoczesnego czy wcześniejszego sądowego dochodzenia roszczenia o nawiązanie tego stosunku.Z tych przyczyn należało na postawione na wstępie pytanie odpowiedzieć przecząco.