III PZP 39/83

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN T. Szymanek. Sędziowie SN: W. Łysakowski (współsprawozdawca), W. Myga, S. Perestaj, S. Rejman, Z. Stypułkowska, J. Wasilewski (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, S. Trautsolta, w sprawie z wniosku Komunalnego Przedsiębiorstwa Usług Socjalnych S-K w G. o dokonanie wpisu w rejestrze przedsiębiorstw państwowych po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 10 sierpnia 1983 r.:"Czy przedsiębiorstwo wspólne utworzone na podstawie art. 11 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 24, poz. 122) podlega rejestracji:1) w rejestrze przedsiębiorstw państwowych, bądź2) w rejestrze handlowym,3) czy podlega podwójnej rejestracji w rejestrze przedsiębiorstw państwowych i w rejestrze handlowym?"powziął i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą uchwałę:Przedsiębiorstwo wspólne utworzone na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 24, poz. 122) podlega - jako spółka handlowa - wpisowi tylko w rejestrze handlowym. Uzasadnienie faktycznePrzedsiębiorstwa państwowe na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 24, poz. 122) mogą w drodze umowy utworzyć wspólne przedsiębiorstwo. Z mocy ust. 4 wymienionego przepisu Rada Ministrów określa w drodze rozporządzenia warunki i tryb tworzenia wspólnych przedsiębiorstw.Wydane na podstawie powyższego upoważnienia rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 listopada 1981 r. w sprawie wykonania ustawy o przedsiębiorstwach państwowych (Dz. U. Nr 31, poz. 170) przewiduje w § 11, iż do prowadzenia działalności gospodarczej przedsiębiorstwa wspólnego tworzy się spółkę na zasadach prawa handlowego. Wymienione przepisy wskazują na to, że przedsiębiorstwo wspólne utworzone w drodze umowy przez przedsiębiorstwa państwowe prowadzi działalność gospodarczą jako spółka prawa handlowego. Do działającego na zasadach prawa handlowego przedsiębiorstwa wspólnego mają więc zastosowanie nie uchylone przepisy kodeksu handlowego (art. VI przepisów wprowadzających kodeks cywilny). Przedsiębiorstwa państwowe, które utworzyły wspólne przedsiębiorstwo, nie tracą przez to swego statusu przedsiębiorstwa państwowego i nadal prowadzą własną samodzielną działalność gospodarczą. Utworzenie przedsiębiorstwa wspólnego ma natomiast na celu osiągnięcie przez te przedsiębiorstwa dodatkowych efektów ekonomicznych w ramach spółki. Przedsiębiorstwa państwowe tworzące wspólne przedsiębiorstwa wyposażają je w środki niezbędne do prowadzenia określonej działalności (art. 38 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych), w szczególności mogą wnieść do spółki udziały w postaci środków trwałych i obrotowych będących w ich dyspozycji (§ 13 wymienionego rozporządzenia). Dyrektor przedsiębiorstwa państwowego na podstawie § 14 rozporządzenia składa radzie pracowniczej roczne sprawozdanie z działalności przedsiębiorstwa wspólnego, co również określa sytuację prawną przedsiębiorstwa wspólnego, w szczególności jego zależność od przedsiębiorstw, które je utworzyły.Obowiązujące przepisy nie wyjaśniają wprost, w jakim rejestrze ma być zarejestrowane przedsiębiorstwo wspólne przedsiębiorstw państwowych utworzone na podstawie art. 11 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych. Utworzone przez przedsiębiorstwa państwowe wspólne przedsiębiorstwo jest - w sensie przedmiotowym - także przedsiębiorstwem państwowym (art. 11 ust. 2 tej ustawy). Z mocy zaś art. 19 ust. 1 wymienionej ustawy przedsiębiorstwo państwowe podlega wpisowi do rejestru przedsiębiorstw państwowych. Wpis do rejestru ma charakter konstytutywny, ponieważ z chwilą jego dokonania przedsiębiorstwo państwowe uzyskuje osobowość prawną (art. 21). Twierdzenie jednak, że wspólne przedsiębiorstwo jako przedsiębiorstwo państwowe wpisuje się do rejestru przedsiębiorstw państwowych, nie uwzględniałoby szczególnego charakteru przedsiębiorstwa wspólnego jako spółki oraz wbrew jego istocie i celowi utworzenia wyodrębniałoby to przedsiębiorstwo jako niezależną jednostkę od przedsiębiorstw państwowych, które je utworzyły. Wpis przedsiębiorstwa wspólnego do rejestru przedsiębiorstw państwowych spowodowałby traktowanie tego przedsiębiorstwa jako równorzędnego z innym przedsiębiorstwem państwowym, którego sytuację prawną określa ustawa o przedsiębiorstwach państwowych, nie zaś przede wszystkim przepisy kodeksu handlowego.Przedsiębiorstwa państwowe, które utworzyły przedsiębiorstwo wspólne, miałyby w stosunku do niego jedynie uprawnienia podobne do tych, które przysługują organowi założycielskiemu w stosunku do przedsiębiorstw państwowych. Pogląd, że przedsiębiorstwo wspólne podlega wpisowi do rejestru przedsiębiorstw państwowych, nie uwzględniałby zatem szczególnego uregulowania sytuacji prawnej przedsiębiorstwa wspólnego.Umowa przedsiębiorstw państwowych w przedmiocie utworzenia przedsiębiorstwa wspólnego w świetle § 11 powołanego wyżej rozporządzenia jest w istocie umową spółki, regulowaną przez przepisy kodeksu handlowego. Na podstawie przepisów prawa handlowego w drodze umowy mogą powstawać spółki handlowe jako organizacje powołane do wspólnego prowadzenia przedsiębiorstwa. Mogą to być spółki osobowe (spółki jawne) bądź spółki kapitałowe (spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, spółki akcyjne). Każda spółka handlowa obowiązana jest wpisać się do rejestru handlowego (art. 6, art. 7 k.h. i art. 71 przep. wprow. k.c.), przy czym tylko spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (art. 171 § 1 k.h.) i spółki akcyjne (art. 335 § 1 k.h.) przez wpis do rejestru nabywają osobowość prawną.Spółka jawna wpisana do rejestru handlowego nie staje się osobą prawną, może jednak nabywać prawa i zaciągać zobowiązania (art. 81 k.h.). Przepisy o przedsiębiorstwach państwowych nie określają, jaką spółkę handlową zawiązują przedsiębiorstwa państwowe w celu utworzenia i prowadzenia przedsiębiorstwa wspólnego. Może to być zatem również spółka jawna. W razie zawarcia przez przedsiębiorstwa państwowe spółki jawnej skutki jej zarejestrowania w rejestrze przedsiębiorstw państwowych pozostawałyby w sprzeczności z zasadami prawa handlowego. Przykładowo można tu powołać się na zasady odpowiedzialności za zobowiązania spółki wobec osób trzecich.Według art. 85 § 1 k.h. za zobowiązania spółki jawnej odpowiada każdy wspólnik wobec wierzycieli bez ograniczenia całym swym majątkiem solidarnie z pozostałymi wspólnikami oraz ze spółką. Uzyskanie osobowości prawnej przez przedsiębiorstwo wspólne utworzone przez przedsiębiorstwa państwowe w ramach spółki jawnej inaczej ukształtowało odpowiedzialność tego przedsiębiorstwa za zobowiązania wobec osób trzecich. Za zobowiązania spółki z ograniczoną odpowiedzialnością czy też spółki akcyjnej wspólnicy wprawdzie nie odpowiadają osobiście (art. 159 § 3 k.h. i art. 307 § k.h.), jednakże podobnie jak przy spółce jawnej mają oni w stosunku do spółki określone przepisami kodeksu handlowego prawa i obowiązki. Treść tych praw i obowiązków prowadziłaby w praktyce do sytuacji kolizyjnych, gdyby uznać, że do przedsiębiorstwa wspólnego stosuje się zarówno przepisy kodeksu handlowego, jak i w pełni przepisy ustawy o przedsiębiorstwach państwowych. Wobec prawnego odesłania do stosowania zasad prawa handlowego w odniesieniu do przedsiębiorstw wspólnych te przepisy przede wszystkim określać będą sytuację prawną takiego przedsiębiorstwa.Mając zatem na uwadze szczególną sytuację prawną przedsiębiorstwa państwowego, jakim jest przedsiębiorstwo wspólne, działające jako spółka na zasadach prawa handlowego, oraz zależność tego przedsiębiorstwa od przedsiębiorstw, które je utworzyły, wynikającą z przepisów kodeksu handlowego, a także uwzględniając cel i istotę tworzenia przedsiębiorstw wspólnych, Sąd Najwyższy uznał, iż przedsiębiorstwo wspólne jako spółka handlowa podlega wpisowi tylko do rejestru handlowego.