III PZP 5/68

Skład orzekającyPrzewodniczący: Z. Opuszyński. Sędziowie: W. Winawer, W. Glabisz, J. Krzyżanowski, K. Morawski, S. Rejman i J. Tyszka (sprawozdawca).SentencjaSąd Najwyższy, po wysłuchaniu wniosku wiceprokuratora Generalnej Prokuratury PRL w sprawie z powództwa Michała P. przeciwko Skarbowi Państwa (Szpitalowi Powiatowemu w J.) o 53.046,99 zł i po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym przekazanego przez skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 25 stycznia 1968 r. następującego zagadnienia prawnego:"Czy magazynierowi szpitala rejonowego przysługuje wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych, jeżeli umowa o pracę zawiera postanowienie, według którego pracownik będzie traktowany na równi z pracownikiem mianowanym na stałe, w granicach postanowień art. 9 dekretu z dnia 14 maja 1946 r. o tymczasowym unormowaniu stosunku służbowego funkcjonariuszów państwowych (Dz. U. Nr 22, poz. 139)".uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:Magazynierowi szpitala rejonowego nie przysługuje wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych, chociażby był zatrudniony na podstawie umowy o pracę. Uzasadnienie faktyczneIRozstrzygnięcie przedstawionego zagadnienia prawnego wymaga przede wszystkim wyjaśnienia zagadnienia wstępnego, które sprowadza się do pytania: jaki charakter prawny ma stanowisko magazyniera szpitala rejonowego, a w szczególności czy w świetle obowiązujących przepisów jest on funkcjonariuszem państwowym (pracownikiem państwowym) w rozumieniu art. 9 powołanego w pytaniu dekretu z dnia 14.V.1946 r. W wypadku bowiem udzielenia odpowiedzi pozytywnej na powyższe pytanie wstępne, tj. w razie przyjęcia, że magazynier szpitala rejonowego jest funkcjonariuszem państwowym (pracownikiem państwowym) w powyższym rozumieniu, odpowiedź negatywna na postawione przez zwykły skład Sądu Najwyższego pytanie prawne wynikałaby z treści wymienionego wyżej przepisu oraz z ustalonej już w orzecznictwie jego wykładni (o czym niżej).Sytuację prawną pracowników państwowych normuje ustawa z dnia 17.II.1922 r. o państwowej służbie cywilnej, (dalej w skrócie: p.s.c.), nazywana też "pragmatyką urzędniczą" (tekst jedn.: Dz. U. z 1949 r. Nr 11, poz. 72), oraz inne akty normatywne, spośród których należy tu wymienić przede wszystkim ustawę z dnia 4.II.1949 r. o uposażeniu pracowników państwowych (Dz. U. Nr 7, poz. 39).Dla uproszczenia zagadnienia i ułatwienia jego wyjaśnienia można powiedzieć, że pracownikami państwowymi w rozumieniu ustawy o p.s.c. są pracownicy zajmujący - według dawnej terminologii stanowiska urzędników oraz niższych funkcjonariuszy państwowych, bo jak wynika z porównania aktualnego tekstu ustawy o p.s.c. z tekstem obowiązującym do czasu ostatniej noweli do tej ustawy (z 1948 r.) zakres pojęcia "pracownicy państwowi" odpowiada zakresowi dawnego pojęcia: "urzędnicy i niżsi funkcjonariusze państwowi". Należy dodać, że z mocy wymienionej noweli (Dz. U. z 1948 r. Nr 50, poz. 381) istniejący do dnia jej wejścia w życie podział funkcjonariuszy państwowych na urzędników i niższych funkcjonariuszy został zniesiony, jako nie odpowiadający zasadom nowego ustroju, i od tego czasu wszyscy funkcjonariusze państwowi zatrudnieni w aparacie państwowym zostali objęci wspólną nazwą "pracowników państwowych."Według art. 2 ust. 1 ustawy o uposażeniu pracowników państwowych pracownikami państwowymi są pracownicy podlegający ustawie o państwowej służbie cywilnej, a ponadto inni pracownicy w przepisie tym wymienieni (sędziowie, prokuratorzy, asesorzy, aplikanci sądowi, nauczyciele szkół państwowych itd.). Ustawa ta zamieszcza w art. 3 także katalog negatywny, tj. wyłączający z zakresu jej działania niektóre kategorie pracowników. Jednakże w stosunku do wymienionych w tym katalogu pracowników resortu zdrowia wyłączenie to dotyczy tylko fachowych pracowników zatrudnionych w zakładach społecznych służby zdrowia (lekarzy, pielęgniarek itp.), których wynagrodzenie normują przepisy odrębne, wydane na podstawie ustawy z dnia 26.X.1948 r. o zakładach społecznych służby zdrowia i planowej gospodarce w służbie zdrowia (Dz. U. Nr 55, poz. 434).Ustawa o p.s.c., określając zakres podmiotowy swego działania, nie ustanawia katalogu pozytywnego, nie określa bowiem, jakie kategorie pracowników podlegają jej działaniu, natomiast ustanawia w art. 89 katalog negatywny, wyłączając z zakresu swego działania tylko tych pracowników, których wylicza w sposób wyczerpujący w tym przepisie. Do kręgu pracowników wyłączonych należną tylko ci pracownicy państwowi, którzy podlegają odrębnym pragmatykom służbowym (sędziowie, prokuratorzy, nauczyciele, pracownicy kolejowi, pocztowi itd.). Prowadzi to do wniosku, że ustawie o p.s.c. podlegają w zasadzie wszyscy pracownicy państwowi, tj. osoby zatrudnione zawodowo w aparacie państwowym na podstawie nominacji bądź umowy o pracę, z wyjątkiem jednak pracowników wymienionych w art. 89.Wśród wyjątków, o których wyżej mowa, nie są wymienieni pracownicy administracji państwowych zakładów leczniczych (zakładów społecznych służby zdrowia), do których należą niewątpliwie szpitale. Ponieważ szpitale, nie wyłączając szpitali rejonowych, są państwowymi jednostkami budżetowymi nie posiadającymi odrębnej od Skarbu Państwa osobowości prawnej, przeto należy przyjąć, że pracownicy administracji szpitali są pracownikami państwowymi.Za stanowiskiem tym przemawiają ponadto przepisy organizacyjne i płacowe obowiązujące w resorcie zdrowia, a mianowicie: rozp. Rady Ministrów z dnia 12.XII.1958 r. w sprawie uposażenia pracowników administracyjnych zatrudnionych w niektórych jednostkach organizacyjnych resortu zdrowia (Dz. U. Nr 74, poz. 381) oraz rozp. Rady Ministrów z dnia 25.VIII.1959 r. w sprawie ustalenia stanowisk, kwalifikacji i zaszeregowania pracowników administracyjnych zatrudnionych w niektórych jednostkach organizacyjnych resortu zdrowia (Dz. U. Nr 50, poz. 303).Oba te akty normatywne dotyczą pracowników administracyjnych zatrudnionych m.in. w zakładach społecznych służby zdrowia. Pierwszy z nich ustanawia dla tych pracowników - podobnie jak i w innych działach służby państwowej - dwanaście grup uposażenia zasadniczego, a drugi (również na wzór innych działów służby państwowej) - tabele stanowisk, wymagane kwalifikacje oraz zaszeregowanie tychże pracowników, przy czym tabela stanowisk w cz. I. dotyczącej lecznictwa zamkniętego, a więc m.in. szpitali, wyraźnie wymienia pod poz. 22 stanowisko magazyniera. Przesądza to o charakterze prawnym tego stanowiska i upoważnienia do wniosku, że magazynier szpitala jest funkcjonariuszem państwowym (pracownikiem państwowym) w rozumieniu art. 9 powołanego wyżej dekretu z dnia 14.V.1946 r.Należy podkreślić, że oba wymienione wyżej rozporządzenia Rady Ministrów wydane zostały na podstawie delegacji ustawowej zawartej w ustawie z dnia 4.II.1949 r. o uposażeniu pracowników państwowych. Dlatego też do pracowników administracyjnych służby zdrowia objętych powyższymi rozporządzeniami stosuje się przepisy wymienionej ostatnio ustawy oraz ustawy o p.s.c., w szczególności przepisy dotyczące czasu pracy, urlopów, delegacji i podróży służbowych oraz ulg przy przejazdach państwowymi środkami komunikacyjnymi.Na podkreślenie zasługuje także odmienność prawnego uregulowania sytuacji prawnej pozostałych kategorii pracowników zatrudnionych w zakładach społecznych służby zdrowia, których wynagrodzenie regulują przepisy odrębne, wydane na podstawie powołanej wyżej ustawy z dnia 26.X.1948 r. Dotyczy to fachowych pracowników służby zdrowia (lekarzy, pielęgniarek itp.), pracowników gospodarczych (kierowników kuchni, pralni, szwalni itp.) oraz pracowników obsługi (kuchmistrzów, piekarzy, praczek, szwaczek itp.). Mianowicie wynagrodzenie fachowych pracowników służby zdrowia regulują odrębnie wydane na podstawie wymienionej wyżej ustawy z dnia 26.X.1948 r. przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12.XII.1958 roku (Dz. U. Nr 74, poz. 376 z późniejszymi zmianami), a wynagrodzenie pracowników gospodarczych i obsługi - przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25.VIII.1959 r. (Dz. U. Nr 50, poz. 304).Wymienione wyżej ostatnie trzy kategorie pracowników służby zdrowia nie są funkcjonariuszami państwowymi w powyższym rozumieniu i dlatego - w przeciwieństwie do pracowników administracyjnych - nie podlegają oni ani ustawie o p.s.c., ani ustawie o uposażeniu pracowników państwowych ze wszystkimi wynikającymi stąd konsekwencjami (np. nie mają prawa do zniżek kolejowych). Mają natomiast - w przeciwieństwie do pracowników administracyjnych - prawo do wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych według zasad przewidzianych w przepisach ostatnio wymienionych.IIPonieważ z treści pytania wynika, że chodzi w nim o magazyniera szpitala rejonowego zatrudnionego na podstawie umowy o pracę, wymaga więc obecnie rozważenia - w omawianym tu zakresie - sytuacja prawna takiego pracownika.W związku z tym należy zauważyć na wstępie, że w powojennej praktyce zakładów pracy nominacje - jako podstawa stosunku służbowego uregulowanego w ustawie o p.s.c. - zostały ograniczone do minimum. Obsadzenie bowiem stanowisk w aparacie państwowym następuje obecnie w przeważającej mierze na podstawie umowy o pracę (tzw. pracownicy kontraktowi).W ustawodawstwie naszym nastąpiło przy tym daleko idące ujednolicenie sytuacji prawnej pracowników państwowych mianowanych i kontraktowych. Zachowane odrębności odnoszą się bowiem w zasadzie tylko do sposobu nawiązania i rozwiązania stosunku pracy (stosunku służbowego), instytucji zawieszenia w służbie oraz odpowiedzialności dyscyplinarnej. Zresztą nawet instytucja wypowiedzenia stosunku pracy z nominacji wprowadzona przez dekret z dnia 14.V.1946 r. zbliża do siebie i pod tym względem sytuacje obu tych kategorii pracowników państwowych.Wymieniony wyżej dekret, który jest podstawowym aktem prawnym zmierzającym do ujednolicenia sytuacji prawnej pracowników mianowanych i kontraktowych, zrównał w art. 9 obie te kategorie pracowników m.in. pod względem korzystania z wszelkich świadczeń. Dotychczasowe orzecznictwo sądowe dotyczące wykładni tego przepisu zgodnie przyjmuje, ze traktowanie pracownika kontraktowego na równi z mianowanym oznacza z jednej strony przyznanie pracownikowi kontraktowemu wszelkich świadczeń przysługujących pracownikowi mianowanemu, a z drugiej strony wyłączenie prawa do świadczeń, które nie należą się pracownikowi mianowanemu (por. orzeczenia SN: z dnia 21.I.1950 r. C 250/49, PiP nr 8-9/50, str. 209; z dnia 23.X.1956 r. 1 CR 3/56, OSN 12/57, poz. 63; z dnia 5.III.1962 r. 4 CR 136/62, OSN 2/63, poz. 46; z dnia 5.I.1967 r. III PRN 81/66, OSN 6/67, poz. 116; z dnia 7.II.1967 r. III PRN 88/66, OSNCP 9/67, poz. 162).Ten kierunek orzecznictwa należy uznać za słuszny, odmienna bowiem wykładnia art. 9 powyższego dekretu prowadziłoby do niczym nie uzasadnionego uprzywilejowania pracowników kontraktowych w porównaniu z pracownikami mianowanymi, korzystaliby oni bowiem wówczas z wszelkich świadczeń przysługujących pracownikowi mianowanemu, a ponadto mieliby jeszcze prawo do innych świadczeń, których ustawa pracownikom mianowanym nie przyznaje. Dotyczy to w szczególności dodatkowego wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych, do której pracownicy mianowani są zobowiązani w myśl art. 27 ustawy o p.s.c., a za którą ustawa nie przewiduje osobnego wynagrodzenia. Cywilnoprawny charakter stosunku pracy państwowego pracownika kontraktowego wynikający z umowy o pracę pozostaje więc bez wpływu na ocenę jego roszczenia o wynagrodzenie za pracę w godzinach nadliczbowych, skoro zakres uprawnień takiego pracownika do świadczeń limitowany jest przepisem art. 9 dekretu z dnia 14.V.1946 r.Uwagi powyższe prowadzą do wniosku, że magazynier szpitala rejonowego zatrudniony na podstawie umowy o pracę, podobnie jak magazynier zatrudniony na podstawie nominacji, nie ma prawa do wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych.Należy dodać, że w odniesieniu do wypadku, o którym mowa w postawionym pytaniu prawnym, dzieje się tak nie z mocy wymienionej w pytaniu klauzuli umownej, lecz z mocy ustawy.Klauzula umowna, o której mowa w pytaniu, nie ma w świetle powyższych uwag istotnego znaczenia, nie ona bowiem, lecz przepisy prawa decydują o tym, czy kontraktowemu magazynierowi szpitala przysługuje prawo do wynagrodzenia za pracę w godzinach nadliczbowych. Klauzula taka nie mogłaby zresztą wnieść nic nowego w tym zakresie. Gdyby bowiem została zamieszczona w umowie o pracę zawartej z osobą nie będącą w rzeczywistości pracownikiem państwowym, to wówczas byłaby nieważna, jako sprzeczna z ustawą (art. 58 k.c. i 442 § 1 k.z.). Zamieszczenie zaś takiej klauzuli w umowie o pracę z państwowym pracownikiem kontraktowym byłoby zbędne, nie wnosiłoby bowiem do stosunku pracy niczego ponad to, co wynika już z mocy samej ustawy.Dlatego też w sentencji uchwały została pominięta, jako nieistotna, kwestia znaczenia wspomnianej klauzuli umownej.Z wymienionych względów Sąd Najwyższy w powiększonym składzie udzielił na postawione pytanie prawne odpowiedzi jak w sentencji.