U 1/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN gen. bryg. K. Jankowski. Sędziowie: płk Z. Furtak, płk A. Kruszka, płk J. Radwański (sprawozdawca), płk W. Sieracki, ppłk J. Górski, ppłk S. Mendyka.Naczelny Prokurator Wojskowy: płk L. Czubiański.SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu skierowanego przez Prezesa Izby Wojskowej Sądu Najwyższego - na podstawie art. 29 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54) - wniosku o wyjaśnienie kwestii prawnej:"Czy sąd wojskowy może zwrócić na zasadzie art. 232 § 1 k.w.p.k. akta sprawy do uzupełnienia postępowania przygotowawczego dopiero po otwarciu przewodu sądowego, czy też może to uczynić również w okresie pomiędzy wywołaniem sprawy a otwarciem przewodu sądowego?"i po wysłuchaniu prokuratorauchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzytoczone na wstępie pytanie prawne zostało skierowane do Sądu Najwyższego na skutek stwierdzonej rozbieżności orzecznictwa w stosowaniu przepisu art. 232 § 1 k.w.p.k. W dotychczasowej bowiem praktyce sądów uwidoczniły się dwa odmienne kierunki wykładni przepisu zawartego w art. 232 § 1 k.w.p.k.Jeden z tych poglądów zajmuje stanowisko, że zwrot akt sprawy prokuratorowi do uzupełnienia postępowania przygotowawczego może nastąpić dopiero po przeprowadzeniu przynajmniej jakiejś części przewodu sądowego. Stanowisko takie zajął Sąd Najwyższy w Izbie Wojskowej między innymi w postanowieniu z dnia 14 listopada 1968 r. Ż 45/68 (OSNKW zesz. 3 z 1969 r., poz. 35).Według innego znów poglądu przepis art. 232 § 1 k.w.p.k. nie określa, w jakim stadium rozprawy może on znaleźć zastosowanie, a zatem zwrot sprawy do uzupełnienia postępowania przygotowawczego może nastąpić przed rozpoczęciem przewodu sądowego. Stanowisko takie zajęto w postanowieniu Sądu Najwyższego w Izbie Wojskowej z dnia 18 lutego 1969 r. Ż 1/69.Pierwszy z poglądów wychodzi z założenia, że skoro nie nastąpił zwrot akt sprawy w trybie art. 188 § 1 k.w.p.k., czyli w postępowaniu przejściowym, to należy przyjąć, że sprawa została należycie przygotowana i jej zwrot do uzupełnienia postępowania przygotowawczego może nastąpić dopiero po ujawnieniu w toku rozprawy nowych okoliczności, a więc dopiero po wysłuchaniu oskarżonego i przeprowadzeniu chociażby części postępowania dowodowego, gdyż dopiero wówczas może powstać sytuacja określona w art. 232 § 1 k.w.p.k.Pogląd ten nie jest trafny.Fakt, że w przejściowym stadium procesu (przygotowanie do rozprawy głównej) kierownik sądu nie wniósł sprawy na posiedzenie niejawne w celu uzupełnienia dochodzenia lub śledztwa, nie wywiera żadnego wpływu na uprawnienia sądu rozprawy głównej w tym sensie, żeby były one mniejsze niż uprawnienia sądu orzekającego na posiedzeniu niejawnym.Sąd, który ma orzekać na rozprawie, nie jest związany decyzją kierownika sądu co do wyznaczenia rozprawy (a więc implicite co do jej przeprowadzenia), jeżeli według oceny sądu będzie zachodziła potrzeba dokładniejszego jej przygotowania. Twierdzenie, że nie może być różnicy w ocenie stanu sprawy pod względem jej przygotowania do rozprawy głównej ze strony składu sądzącego w stosunku do oceny kierownika sądu, byłoby oczywiście niesłuszne, skoro jest bezsporne, że sąd zasiadający na rozprawie nie jest związany oceną przyjętą za podstawę rozstrzygnięć zapadłych na posiedzeniu niejawnym poprzedzającym wyznaczenie rozprawy (stanowisko takie zajmuje kodeks postępowania karnego z 1969 roku).Mógłby być wysunięty przeciwko tym wywodom argument, że sąd zasiadający na rozprawie nie zna sprawy, zanim nie zostanie rozpoczęty przewód sądowy. Jednakże podobny argument można by wysunąć w odniesieniu do wypadku, w którym sąd zasiada na posiedzeniu niejawnym wyznaczonym stosownie do treści art. 187 i 188 k.w.p.k., jako że posiedzenie niejawne nie zna w ogóle pojęcia "przewód sądowy", a jego przebieg nie wymaga czynności, z których przewód sądowy się składa. Sąd zasiadający na rozprawie może w momencie jej rozpoczęcia dysponować znajomością sprawy, dostateczną do tego, by mogła być podjęta decyzja z zakresu tych, o których mowa w art. 188 § 1 k.w.p.k.Nie wytrzymuje również krytyki twierdzenie, że nowe przestępstwo lub nowe okoliczności mogą wyniknąć jedynie w toku przewodu sądowego, a nie w tym okresie rozprawy, który poprzedza rozpoczęcie przewodu. Już w stadium rozpoczęcia rozprawy (rozdział III Działu VIII k.w.p.k.) można składać wnioski dowodowe mogące wskazywać na nowe okoliczności, które nie były dotychczas znane, lub powoływać się na popełnienie nowego, to jest nie znanego dotychczas przestępstwa. W szczególności, w myśl art. 216 § 1 k.w.p.k., po rozpoczęciu rozprawy poucza się oskarżonego o prawie zgłoszenia nowych dowodów. Podjęcie decyzji o przekazaniu sprawy do dochodzenia lub śledztwa następuje tu w wyniku rozprawy, która nie przestaje nią być tylko dlatego, że nie weszła jeszcze w stadium przewodu sądowego, a która nawet w tym momencie stwarza niekiedy lepsze warunki do stosownego rozstrzygnięcia, gdyż z reguły w większym stopniu przejawia charakter kontradyktoryjny aniżeli posiedzenie niejawne. Wywód powyższy dotyczy również tej podstawy zwrotu akt do dochodzenia lub śledztwa, jaką stanowi potrzeba dokładniejszego przygotowania rozprawy, bo może ona być przecież stwierdzona nie tylko i wyłącznie w toku przewodu sądowego, ale także w toku czynności związanych z rozpoczęciem rozprawy, nawet niezależnie od ich przebiegu.Na uzasadnienie poglądu, że art. 232 § 1 k.w.p.k. może mieć zastosowanie tylko i wyłącznie w czasie przewodu sądowego, przytacza się ten argument, że ów przepis zawarty jest w rozdziale IV Działu VIII k.w.p.k., zatytułowanym "Przewód sądowy", a więc poza tym działem, to jest poza przewodem sądowym, nie obowiązuje. Jednakowoż art. 232 § 1 k.w.p.k. posługuje się nie sformułowaniem "przewód sądowy", lecz sformułowaniem "rozprawa" ("nowe przestępstwo ujawnione na rozprawie"; "okoliczności wyszłe na jaw w toku rozprawy") i wyraźnie nie ogranicza swego zasięgu wyłącznie do przewodu sądowego. Wniosek co do zasięgu stosowania art. 232 § 1 k.w.p.k. oparty na stwierdzeniu pozycji przepisu w systematyce kodeksu nie jest przekonywający dlatego, że ten rodzaj wykładni przepisów postępowania karnego zawodzi w wielu sytuacjach. Na przykład z tego, że sąd może odstąpić sprawę według właściwości na posiedzeniu niejawnym (art. 188 § 1 lit. f) w rozdziale I Działu VIII k.w.p.k.) nie wynika, że nie można tego uczynić po rozpoczęciu rozprawy w toku czynności opisanych w rozdziale III Działu VIII k.w.p.k., wśród których tej decyzji się nie wymienia.Stanowisko, że zastosowanie art. 232 § 1 k.w.p.k. następuje tylko w toku przewodu sądowego, prowadziłoby do pewnej sztuczności. Sąd dostrzegając w chwili rozpoczynania rozprawy, że zachodzą przeszkody w jej przeprowadzeniu, musiałby ją kontynuować, tak by weszła w stadium przewodu. Przewód sądowy rozpoczyna się od odczytania aktu oskarżenia (art. 219 § 1 k.w.p.k.), a więc odczytanie aktu oskarżenia stanowi czynność graniczną pomiędzy rozpoczęciem rozprawy a przewodem sądowym. Wynikałoby stąd, że po odczytaniu aktu oskarżenia spełniony zostaje warunek stosowania art. 232 § 1 k.w.k.p. To zaś, czy akt oskarżenia został odczytany, czy też nie, w żadnej mierze nie może być rozstrzygające dla podjęcia decyzji przewidzianej w art. 232 § 1 k.w.p.k., jeżeli potrzeby takiej decyzji sąd dopatruje się już wcześniej.Z tych wszystkich względów nie można podzielić stanowiska tych orzeczeń, według których sięgnięcie do przepisu art. 232 § 1 k.w.p.k. (analogicznie 305 d. k.p.k.) wymaga koniecznie przeprowadzenia jakiejś części przewodu sądowego. Stanowisko bowiem takie, w szczególności gdyby wymagane przeprowadzenie czynności postępowania dowodowego, może doprowadzić do sytuacji, w której sąd może być zmuszony do mozolnego dokonywania czynności, co do których z góry wiadomo, że będą daremne (przykładu takiego dostarcza i argumentację przeciwko temu stanowisku zawiera postanowienie Sądu Najwyższego w Izbie Karnej z dnia 18 kwietnia 1964 r. IV KZ 6/64 - OSNKW zesz. 4 z 1965 r., poz. 39).Wywody powyższe nie oznaczają bynajmniej, że z punktu widzenia celu, jaki przyświeca poszczególnym stadiom postępowania przed sądem, jest rzeczą obojętną, czy kierownik sądu postąpi zgodnie z art. 187 k.w.p.k., czy też nie. Przeciwnie, przekazanie sprawy do dochodzenia lub śledztwa po rozpoczęciu rozprawy dlatego, że sprawa nie została wniesiona - mimo istniejącej potrzeby - na posiedzenie niejawne będzie oznaczało, że przygotowanie rozprawy głównej w istocie rzeczy nie nastąpiło, a więc że naruszone zostały przepisy o postępowaniu.Uwaga ta nie dotyczy sytuacji, która stwarza możliwość różnych ocen i różnych wątpliwości co do tego, czy sprawa dojrzała do jej rozpoznania na rozprawie. W tej sytuacji uprawnienie sądu do zakwestionowania decyzji kierownika sądu nie powinno budzić żadnych wątpliwości, natomiast poważne wątpliwości budzi pogląd, jakoby pierwszeństwo miała mieć ta właśnie decyzja, i to tak dalece, żeby wiązała ona sąd, żeby zmniejszała do pewnego stopnia jego niezawisłość. Nietrudno zresztą dostrzec, że nakaz prowadzenia rozprawy mimo przekonania sądu o potrzebie przekazania sprawy do dochodzenia lub śledztwa stanowiłby swoistą restrykcję w stosunku do sądu na tej podstawie, że sprawy nie wniesiono na posiedzenie niejawne.Przytoczone względy skłoniły Sąd Najwyższy do podjęcia uchwały, że sąd wojskowy może zwrócić akta sprawy do uzupełnienia postępowania przygotowawczego na zasadzie art. 232 § 1 k.w.p.k. w stadium rozprawy poprzedzającym przewód sądowy.