VI KZP 7/86

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia R. Bodecki. Sędziowie: B. Bartosik, J. Bratoszewski (sprawozdawca), R. Góral, J. Mikos, J. Pustelnik, H. Szwaczkowski.Prokurator Prokuratury Generalnej: H. Minarczuk. SentencjaSąd Najwyższy po rozpoznaniu wniosku Ministra Sprawiedliwości, złożonego na podstawie art. 18 ust. 2 ustawy z dnia 20 września 1984 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 45, poz. 241), o wyjaśnienie następującego zagadnienia prawnego:"Czy użyte w art. 222 k.k. słowo "towary" oznacza również przedmioty pochodzenia zagranicznego?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej. Uzasadnienie faktyczneWydaje się, że przedstawione w pytaniu prawnym zagadnienie nie powinno wywoływać wątpliwości i rozbieżności w orzecznictwie sądowym, skoro użyte w art. 222 k.k. określenie "towary", bez jakiegokolwiek przymiotnika czy cech zawężających je, nie daje podstaw do różnicowania towarów, a zwłaszcza z punktu widzenia ich pochodzenia. Towar bowiem nie przestaje być towarem tylko dlatego, że odmienne jest miejsce wyprodukowania go czy zakupu (w kraju czy za granicą). Skoro jednak na tle wypowiedzi niektórych przedstawicieli nauki oraz interpretacji (zresztą błędnej) poglądu Sądu Najwyższego, zawartego w nie opublikowanym wyroku z dnia 17 listopada 1982 r. - V KRN 349/82, wątpliwości takie oraz rozbieżności w orzecznictwie sądowym powstały, a na ich istnienie wniosek Ministra Sprawiedliwości się powołuje, to udzielenie merytorycznej odpowiedzi uznać należy za celowe, a nawet konieczne, zwłaszcza że art. 13 pkt 4 powołanej ustawy o Sądzie Najwyższym - w odróżnieniu od art. 390 § 1 k.p.k. - nie uzależnia podjęcia uchwały od wystąpienia zagadnienia prawnego wymagającego "zasadniczej wykładni ustawy". Przechodząc do merytorycznych rozważań, stwierdzić należy, co następuje:Zgodnie z treścią art. 222 k.k., karalne jest gromadzenie w celu odsprzedaży z zyskiem towarów w ilościach oczywiście niewspółmiernych do potrzeb własnych jako konsumenta przez osobę nie mającą uprawnień handlowych.Na tle stosowania tego przepisu wyłoniły się jednak w praktyce wątpliwości co do zakresu pojęcia "towary", a w szczególności co do tego, czy przedmiotem przestępstwa określonego w art. 222 k.k. mogą być wyłącznie towary pochodzenia krajowego czy także towary pochodzenia zagranicznego, w tym również przywiezione przez osoby prywatnie z zagranicy, a to ze względu na formułowane niekiedy w doktrynie poglądy, oparte na wykładni celowościowej, że przedmiotem ochrony wynikającej z tego przepisu jest rynek krajowy, a nie zagraniczny. Kwestia ta była już wcześniej rozważana - w czasie obowiązywania ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. o zwalczaniu spekulacji (Dz. U. Nr 39, poz. 171). W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmowano wówczas zgodnie, że źródło pochodzenia towaru nie ma znaczenia z punktu widzenia interpretacji art. 5 cytowanej ustawy, zbliżonego w treści do art. 222 k.k. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 listopada 1958 r. - I KO 122/58, OSNPG 1959, z. 2, s. 13). W uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 lipca 1958 r. - I KO 68/58 (OSPiKA 1959, z. 9, poz. 230) stwierdzono wprost, że przywóz do Polski z zagranicy większej liczby zegarków i sprzedaż ich z zyskiem może stanowić przestępstwo określone w art. 5 ustawy z dnia 13 lipca 1957 r. (Dz. U. Nr 39, poz. 171), jeżeli zostanie ustalone, że sprawca nabył zegarki po to, aby je gromadzić, a następnie odsprzedać z zyskiem. Również na tle obowiązywania art. 222 k.k. przeważa w orzecznictwie Sądu Najwyższego podobne stanowisko, choć niekiedy wyrażono je w sposób pośredni. Tak np. w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 1982 r. - VI KZP 5/82 (OSNPG 1982, z. 7, poz. 94) stwierdzono: "Do znamion tego przestępstwa nie należy (i nie wymaga dowodzenia w postępowaniu karnym) ani kupno, ani sprzedaż towaru. Czynności te (kupno lub sprzedaż towaru) nie mają znaczenia przy ustalaniu czasu lub miejsca popełnienia przestępstwa przewidzianego w art. 222 k.k., gdyż rozstrzygający w tym względzie jest czas i miejsce gromadzenia towaru". W uchwale Sądu Najwyższego z dnia 30 grudnia 1983 r. - VI KZP 53/83, dotyczącej samego "gromadzenia towarów", wyjaśniono m.in. (w uzasadnieniu uchwały), że z treści art. 222 k.k. nie wynikają ograniczenia co do źródła nabycia towarów.Nie może także uchodzić za wyraz rzekomo odmiennego poglądu wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 1982 r. - V KRN 349/82 (nie opublikowany). Wprawdzie w uzasadnieniu tego wyroku podano, że jednorazowy przywóz pewnej ilości towaru z zagranicy nie może powodować ujemnych skutków dla krajowego obrotu handlowego (jest to ocena konkretnego wypadku), ale zarazem wyraźnie powiedziano, że przedmiotem przestępstwa określonego w art. 222 k.k. mogą być także towary pochodzenia zagranicznego.Również wśród przedstawicieli doktryny prawa karnego nie brak poglądów, że rodzaj gromadzonego towaru jest bez znaczenia i że "źródło pochodzenia towarów jest obojętne". Niezależnie od dotychczas wypowiedzianych poglądów zauważyć należy, że źródłem rozbieżności poglądów co do zakresu pojęcia "towar" w rozumieniu art. 222 k.k. jest różnica w rodzaju przyjętej metody interpretacji, a także ocena samego charakteru przestępstwa spekulacyjnego gromadzenia towarów.Co się tyczy interpretacji określenia "towar", to z przyczyn wskazanych na wstępie brak jakichkolwiek przesłanek do zawężonego traktowania tego pojęcia - jako odnoszącego się tylko do towaru pochodzenia krajowego. Odwołać się tu należy do brzmienia innych podobnych norm karnoprawnych, traktujących o towarach, w których każdorazowo wtedy, gdy chodziło o ograniczenie zakresu pojęcia "towar", a ograniczenie takie ustawodawca wprowadził. Na przykład w art. 221 § 1 k.k. zawężono znaczenie słowa "towar" przez określenie, że chodzi tylko o towar "nie przeznaczony w tej jednostce do bezpośredniej sprzedaży konsumentom"; w art. 223 § 1 k.k. przedmiotem przestępstwa jest towar "własny lub innej osoby", a przedmiotem przestępstwa określonego w art. 224 § 1 k.k. są towary "nabyte w kraju za obce pieniądze". W tym ostatnim wypadku oczywiste jest, że w przeważającym zakresie chodzi tu właśnie o towary "pochodzenia zagranicznego", a przecież z punktu widzenia prawa karnego nie może być różnicy pomiędzy odpowiedzialnością osoby, która nabywa takie towary, np. w krajowym przedsiębiorstwie eksportu wewnętrznego, a osobą, która nabywa je - także za dewizy - za granicą. Z tego wynika, że brzmienie art. 222 k.k., zwłaszcza w kontekście z innymi przepisami dotyczącymi tej samej grupy przestępstw, przemawia za posłużeniem się metodą interpretacji językowej, prowadzącej do wniosku, że przedmiotem przestępstwa określonego w art. 222 k.k. może być każdy towar, niezależnie od miejsca wyprodukowania czy nabycia.Za taką wykładnią przemawiają także względy aksjologiczne. Nie ulega wątpliwości, że przedmiotem ochrony art. 222 k.k. jest prawidłowy obrót towarowy, mający na celu zabezpieczenie interesów konsumentów przed nadmiernym magazynowaniem towarów, zmierzającym do osiągnięcia niczym nie uzasadnionego zysku, przy wykorzystaniu sprzyjającej koniunktury gospodarczej, kosztem innych osób. Stąd też brak podstaw do różnicowania towaru - z punktu widzenia odpowiedzialności karnej określonej w art. 222 k.k. - w zależności od miejsca czy źródeł jego nabycia. Spowodowałoby to bowiem niezrozumiałą bezkarność osób gromadzących towary pochodzenia zagranicznego w warunkach określonych art. 222 k.k., a pociąganie do odpowiedzialności karnej tylko tych, którzy gromadzą towary pochodzenia krajowego. Wskazać przy tym należy, że towary mogą być nabywane za granicą nie tylko przez osoby indywidualne, ale i w drodze transakcji importowych dokonywanych przez państwa (które to czynności nie są istotne z punktu widzenia art. 222 k.k.), a gromadzone mogą być w kraju, i to nie tylko przez tych, którzy dokonują bezpośredniego zakupu poza granicami kraju, ale często i przez osoby trzecie (np. skupujące je od osób przyjeżdżających z zagranicy). Ewentualne zróżnicowanie odpowiedzialności karnej za przestępstwo określone w art. 222 k.k. w zależności od tych zróżnicowanych sytuacji nie byłoby niczym uzasadnione i nie wynika z ustawy. Zauważyć też należy, że podnoszony niekiedy w piśmiennictwie prawniczym aspekt celny i podatkowy, łączący się z problematyką spekulacyjnego gromadzenia towarów, jest bez istotnego znaczenia dla bytu przestępstwa określonego w art. 222 k.k. Uiszczenie opłaty celnej przy przewozie towarów z zagranicy skutkuje jedynie legalne wwiezienie towarów na polski obszar celny, nie pozostaje natomiast w związku przyczynowo-skutkowym z ustawowym zespołem znamion przewidzianych w art. 222 k.k., a brak uprawnień handlowych do działania, określonego w art. 222 k.k., jest tylko jednym ze znamion tego przestępstwa, gdy tymczasem odpowiedzialność karna przewidziana w art. 222 k.k. następuje dopiero wtedy, gdy wypełnione zostaną wszystkie znamiona czynu. Stąd też nie sposób jest mówić o wyłącznie podatkowym charakterze odpowiedzialności sprawcy spekulacyjnego gromadzenia towarów pochodzenia zagranicznego. Jedynie na marginesie należy zauważyć, że ewentualne ustalenie w konkretnym wypadku szczególnych okoliczności związanych z gromadzeniem towarów przywiezionych z zagranicy (np. jednorazowość przywozu, niewielki stopień zakłócenia krajowego obrotu towarowego itp.) może mieć znaczenie dla oceny stopnia społecznego niebezpieczeństwa czynu, nie zaś dla bytu przestępstwa określonego w art. 222 k.k.