VI KZP 20/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes B. Dzięcioł. Sędziowie: M. Budzianowski, J. Bratoszewski, H. Kempisty, J. Polony, W. Żebrowski (sprawozdawca), J. Żurawski.Prokurator Prokuratury Generalnej: A. Kabat.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie Michała B., oskarżonego z art. 199 § 1 i art. 18 § 2 k.k. w związku z art. 266 § 1 k.k., po rozpoznaniu przedstawionego przez skład sądzący trzech sędziów Sądu Najwyższego na podstawie art. 30 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54 z późn. zm.) - postanowieniem z dnia 31 października 1979 r. - zagadnienia prawnego budzącego wątpliwości, a mianowicie:"Czy przedmiotem ochrony przewidzianej w art. 206 k.k. jest wyłącznie mienie indywidualne i osobiste, czy także mienie społeczne?"uchwalił udzielić odpowiedzi jak wyżej.Uzasadnienie faktycznePrzepis art. 206 k.k., choć jest usytuowany w rozdziale przestępstw przeciwko mieniu (rozdział XXIX kodeksu karnego), stanowi wprost nie o mieniu, lecz o działaniu na szkodę interesów majątkowych. Należy jednak uznać, że w zakres pojęcia "interesy majątkowe" może wchodzić mienie. Działanie na szkodę interesów majątkowych w myśl art. 206 k.k. może obejmować zarówno szkodę w mieniu istniejącym (damnum emergens), jak i utratę spodziewanych korzyści (lucrum cessans). Działanie na szkodę może polegać na dokonaniu niekorzystnej transakcji, zrzeczeniu się przysługujących uprawnień lub niekorzystaniu z nich, jak również na zaniechaniu czynności potrzebnych do zabezpieczenia interesów majątkowych.Podmiotem przestępstwa określonego w art. 206 k.k. może być tylko ten, kto jest obowiązany do zajmowania się sprawami majątkowymi innej osoby. Podstawy tego obowiązku mogą być różne, np. wobec agenta handlowego - umowa agencyjna (lub umowa zlecenia), wobec rolnika przyjmującego zwierzęta do czasowego odchowu - tzw. umowa kooperacyjna (lub inna np. kontraktacji). Ze względu na to, że treść tych umów bywa różna, przeto odpowiedzialność przewidziana w art. 206 k.k. - nie przesądzając tu tego, czy przepis ten chroni także mienie społeczne - zależeć musi od konkretnej umowy, a w szczególności od tych jej postanowień, które określają, czy składniki interesu majątkowego zachowują nadal charakter uspołeczniony, czy uzyskują charakter prywatny agenta lub rolnika hodowcy, którymi mogą oni dysponować w interesie własnym, choćby z własną szkodą, a nie w interesie jednostki gospodarki uspołecznionej albo w ogóle w interesie "innej osoby".Przechodząc do istoty przedstawionego zagadnienia prawnego, należy przypomnieć, że już w uzasadnieniu do projektu obecnego kodeksu karnego wyjaśniono, iż art. 206 k.k. (według ówczesnej numeracji - art. 212) nie dotyczy mienia społecznego, chroni natomiast mienie nie będące społecznym, a więc mienie osobiste lub indywidualne (por. Projekt kodeksu karnego, Wydawnictwo Prawnicze 1968, s. 146-147). Należy również wskazać, że w zasadzie cała doktryna prawa karnego aprobuje to stanowisko. Opowiedział się także za nim Sąd Najwyższy (por. uchwałę z dnia 30 marca 1971 r. - VI KZP 76/70, OSNKW 1971, z. 7-8, poz. 104), w późniejszym jednak czasie wyraził odmienny pogląd (por. nie opublikowany wyrok z dnia 6 stycznia 1978 r. - V KR 197/77).Nie byłoby jednak zasadne odstąpienie od poglądu wypowiedzianego we wskazanej uchwale Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 1971 r. i uznanie obecnie, że art. 206 k.k. - oprócz interesów majątkowych osób fizycznych oraz osób prawnych, ale nie będących jednostkami gospodarki uspołecznionej - chroni także interesy majątkowe jednostek gospodarki uspołecznionej, czy - mówiąc inaczej - chroni mienie społeczne. Do uznania takiego poglądu za słuszny, niezależnie nawet od tego, że byłby on sprzeczny ze stanowiskiem Komisji Kodyfikacyjnej i stanowiskiem doktryny, brak wystarczających i racjonalnych argumentów.Za argument taki bowiem nie może być uznany fakt, że przed 1970 r., tj. przed ostatnią kodyfikacją prawa karnego, przyjmowano w drodze wykładni, iż agent handlowy - również wtedy, gdy działał na szkodę jednostki gospodarki uspołecznionej - odpowiadał na podstawie art. 269 k.k. z 1932 r., którego odpowiednikiem jest obecnie art. 206 k.k. Wówczas bowiem agent handlowy nie mógł odpowiadać na podstawie art. 286 k.k. z 1932 r.; obecnie natomiast stan prawnokarnej ochrony mienia społecznego jest inny i agent może odpowiadać np. na podstawie art. 218 k.k. (por. pkt 9 wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej z dnia 27 lutego 1976 r. w sprawach o przestępstwa niegospodarności, marnotrawstwa oraz spowodowania niedoboru w mieniu społecznym - VI KZP 10/75, OSNKW 1976, z. 4-5, poz. 52). Wiadomo, że odpowiedzialność na podstawie tego ostatniego przepisu jest uzależniona od nastąpienia istotnego niedoboru. Skoro więc art. 206 k.k. nie może zastępować art. 218 k.k., gdy niedobór jest istotny, nie może także mieć zastosowania do niedoboru w mieniu społecznym mniejszego od istotnego lub do sytuacji, gdy niedobór jeszcze nie nastąpił. Takie stanowisko byłoby niedopuszczalnym obejściem ustawowej granicy odpowiedzialności przewidzianej w art. 218 k.k. i bezpodstawnym rozszerzeniem penalizacji. Podobne uwagi mogą odnosić się także do art. 217 k.k.Za poglądem, że art. 206 k.k. chroni również mienie społeczne, nie może przemawiać powoływanie się niekiedy na argument zawarty w art. 40 k.p.k. Ten ostatni przepis - jak wiadomo - wyliczając, kto może być pokrzywdzony przez przestępstwo, wymienia również instytucję państwową lub społeczną. W odniesieniu do rozważanego zagadnienia prawnego chodziłoby o to, że skoro art. 206 k.k., mówiąc o "innej osobie", nie zawiera w tej mierze żadnego ograniczenia czy rozróżnienia, to pokrzywdzony przez przewidziane tym przepisem przestępstwo może być każdy, kto jest wymieniony w art. 40 k.p.k., a więc także instytucja państwowa lub społeczna. Mówiąc inaczej, treść art. 40 k.p.k. miałaby być argumentem przemawiającym za tym, że przedmiotem ochrony przewidzianej w art. 206 k.k. jest również mienie społeczne.Rozumowanie takie nie jest możliwe do przyjęcia. Przepis art. 40 k.p.k. wylicza wszystkich możliwych, niejako potencjalnych, pokrzywdzonych, i to na potrzeby prawa procesowego. O tym zaś, kto jest faktycznie pokrzywdzony przez konkretne przestępstwo, decydują kryteria prawa karnego materialnego (por. pkt 2 wytycznych wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej z dnia 26 listopada 1976 r. w sprawie wzmożenia ochrony interesów pokrzywdzonego w postępowaniu sądowym w sprawach karnych - VI KZP 11/75, OSNKW 1977, z. 1-2, poz. 1), a poza tym osoba pokrzywdzona nie musi być tożsama z przedmiotem ochrony. Tak więc art. 40 k.p.k. sam przez się nie przesądza niczego w rozważanym tu zagadnieniu. Również z faktu, że art. 206 k.k., posługując się określeniem "inna osoba", nie przewiduje w tej mierze żadnego ograniczenia czy rozróżnienia, nie wynika wcale, iż ową "inną osobą" może być także jednostka gospodarki uspołecznionej. Rozważany przepis jest usytuowany w grupie przepisów dotyczących wyłącznie mienia niespołecznego (art. 203-205 i 207 k.k.) i w dodatku pomiędzy art. 205 a 207 k.k., w których "inna osoba" oznacza osobę fizyczną. Kodeks karny zresztą, w myśl zastosowanej w nim techniki legislacyjnej, nie odnosi określenia "inna osoba" czy "osoba" do jednostki gospodarki uspołecznionej czy w ogóle mienia społecznego. Określeniami tymi natomiast posługuje się w celu oznaczenia przedmiotu oddziaływania ze strony sprawcy (np. art. 205 § 1, art. 210 § 1 k.k.) lub oznaczenia współdziałającego w czynie (np. art. 202 § 1, art. 221 § 1 k.k.), a więc w każdym wypadku osoby fizycznej. Z wykładni systematycznej oraz semantycznej wynika więc, że przepis art. 206 k.k. nie może dotyczyć mienia społecznego.Za słusznością tego stanowiska przemawia wreszcie i to, że prawnokarna ochrona mienia społecznego czy interesów majątkowych gospodarki uspołecznionej jest wystarczająco zabezpieczona przez liczne przepisy (...).