V PZP 2/79

Skład orzekającyPrzewodniczący: Prezes SN Fr. Rusek. Sędziowie SN: A. Filcek, W. Formański (współsprawozdawca), T. Kasiński, T. Szymanek, Z. Świeboda (sprawozdawca), J. Wasilewski.SentencjaSąd Najwyższy, z udziałem Prokuratora Prokuratury Generalnej PRL, K. Soboty, po rozpoznaniu wniosku Centralnej Rady Związków Zawodowych, skierowanego przez Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego na podstawie art. 29 ust. 2 ustawy o Sądzie Najwyższym pod rozpoznanie składu siedmiu sędziów Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych Sądu Najwyższego o podjęcie uchwały zawierającej odpowiedź na następujące pytanie prawne:"1. Czy w przypadku odpłatnego przekazania majątku spółdzielni pracy na rzecz przedsiębiorstwa państwowego następuje także przejęcie praw i obowiązków wynikających z zawartych umów o pracę?2. Czy też na przedsiębiorstwie państwowym ciąży obowiązek zawarcia z pracownikami spółdzielni umów o pracę na warunkach nie gorszych od dotychczasowych?3. W przypadku odpowiedzi twierdzącej na powyższe pytania - czy pracownikom spółdzielni przysługuje prawo podmiotowe żądania zatrudnienia w nowo powstałym przedsiębiorstwie państwowym na tych samych warunkach?"uchwalił i postanowił wpisać do księgi zasad prawnych następującą zasadę prawną:I. Pracownik jednostki spółdzielczości pracy, przejętej przez przedsiębiorstwo państwowe na podstawie uchwały nr 235/75 Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 1975 r. w sprawie zmian w organizacji drobnej wytwórczości, staje się pracownikiem tego przedsiębiorstwa na dotychczasowych warunkach pracy i płacy, z wyłączeniem elementów wynikających z odrębności spółdzielczej umowy o pracę. II. Do tego stosunku pracy mają zastosowanie przepisy kodeksu pracy, z tym jednak zastrzeżeniem, że jeżeli pracownik nie zamierza kontynuować stosunku pracy, może w terminie dwutygodniowym od chwili przejęcia jednostki spółdzielczej wypowiedzieć umowę o pracę przy zachowaniu terminów ustawowych. Rozwiązanie umowy na podstawie takiego wypowiedzenia wywołuje skutki, jakie przepisy prawa wiążą z rozwiązaniem umowy o pracę przez zakład pracy za wypowiedzeniem. Uzasadnienie faktyczneIPrzedstawione składowi siedmiu sędziów Sądu Najwyższego zagadnienie prawne wynikło na tle następującego stanu faktycznego:Walne zgromadzenie spółdzielni pracy, stosując się do treści uchwały nr 235/75 Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 1975 r. w sprawie zmian w organizacji drobnej wytwórczości (nie publikowanej) i wydanego na jej podstawie zalecenia Zarządu Centralnego Związku Spółdzielczości Pracy, podjęło uchwałę o likwidacji spółdzielni i odpłatnym przekazaniu zjednoczeniu prowadzonego przez tę spółdzielnię przedsiębiorstwa. Utworzone w związku z tym decyzją Ministra Przemysłu Chemicznego przedsiębiorstwo państwowe przejęło "w ruchu" przedsiębiorstwo spółdzielni wraz z zatrudnionymi w niej członkami i pracownikami. Wyjątek uczyniono jednak w stosunku do jednej osoby pozostającej ze spółdzielnią pracy w spółdzielczym stosunku pracy, której odmówiono zatrudnienia.Na tle tego stanu faktycznego Centralna Rada Związków Zawodowych przedstawiła trzy pytania, których istota sprowadza się do wyjaśnienia wątpliwości, czy przedsiębiorstwo państwowe, któremu została przekazana jednostka spółdzielczości pracy na podstawie cytowanej uchwały nr 235/75 Rady Ministrów, przejmuje - wraz z przejętym odpłatnie majątkiem tejże jednostki - prawa i obowiązki wynikające z umów o pracę na dotychczasowych warunkach, a w razie odpowiedzi twierdzącej, na jakich warunkach następuje zatrudnienie przejętych pracowników.W stanie prawnym przed uchwaleniem kodeksu pracy zagadnienie objęte pytaniem rozstrzygał art. 476 k.z. w związku z art. XII § 2 pkt 2 przep. wprow. k.c. i art. 35 rozporządzenia Prezydenta RP z dnia 16 marca 1928 r. o umowie o pracę pracowników umysłowych (Dz. U. Nr 35, poz. 323 z późn. zm.). Z mocy art. 476 § 1 k.z. nabywca przedsiębiorstwa wstępował w stosunek wynikający z umowy o pracę. Według zaś art. 35 zdanie pierwsze rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych, jeżeli majątek lub przedsiębiorstwo przeszło w czasie trwania stosunku pracy w posiadanie innej osoby, stosunek pracy trwał nadal.Z mocy art. IV § 1 pkt 4 i 18 przep. wprow. k.p. powyższe przepisy zostały uchylone, a kodeks pracy nie unormował kwestii, którą one regulowały. Rozwiązania zagadnienia szukać zatem należy w uchwale nr 235/75 Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 1975 r.IIUchwała nr 235/75 Rady Ministrów z dnia 17 grudnia 1975 r. w sprawie zmian w organizacji drobnej wytwórczości (dalej zwana uchwałą) przewiduje zniesienie wojewódzkich zjednoczeń przedsiębiorstw państwowych przemysłu terenowego (§ 1 ust. 1 pkt 1 uchwały) oraz przekazanie przedsiębiorstw i zakładów państwowego przemysłu terenowego pod nadzór zainteresowanych ministrów lub jednostkom ustalonym w trybie w niej określonym (§ 1 ust. 1 pkt 2 uchwały), a ponadto zaleca Zarządowi CZSP spowodowanie przejęcia przedsiębiorstw i zakładów przemysłu terenowego (wcześniej ustalonych w przewidzianym trybie) i przekazanie niektórych jednostek spółdzielczości pracy prowadzących działalność produkcyjną ustalonych w porozumieniu z zainteresowanymi ministrami (§ 2 uchwały). W odniesieniu do pracowników znoszonych zjednoczeń przedsiębiorstw państwowych przemysłu terenowego uchwała postanawia, że należy im zaproponować przejście do pracy w innych jednostkach gospodarki uspołecznionej. Pracownikom, którzy nie wyrażają w ciągu 7 dni od zaproponowania zgody na przejście do innej pracy, należy wypowiedzieć umowę o pracę. Do pracowników tych mają zastosowanie odpowiednie przepisy uchwały nr 91 Rady Ministrów z dnia 30 maja 1975 r. w sprawie zatrudnienia pracowników znoszonych jednostek organizacyjnych (M. P. Nr 17, poz. 111). W stosunku natomiast do pracowników jednostek przekazywanych - przekazaniu ulegają prawa i obowiązki wynikające z zawartych umów, w tym umów o pracę (§ 7 ust. 1 i 2, § 3 ust. 1 pkt 2 uchwały).Takie unormowanie zmierza nie tylko do organizacyjnego polepszenia określonej dziedziny gospodarki narodowej, ale również do uregulowania sytuacji pracowników w tym dziale dotąd zatrudnionych. Przede wszystkim przekazanie jednostek ma się odbyć bez zatrzymywania ich działalności produkcyjnej. Wszelkie bowiem zmiany organizacyjne w zakresie gospodarki, u podstaw których leży bardziej efektywne wykorzystanie zasobów, środków materialnych i pracy ludzkiej, nie mogą prowadzić do chaosu i obniżenia produkcji (nawet okresowego) w reorganizowanym dziale gospodarki, a także nie mogą odbywać się przy pominięciu praw zatrudnionych pracowników oraz stwarzania stanu niepewności co do ich zatrudnienia. Uchwała jest aktem prawnym naczelnego organu administracji państwowej, która w swojej treści zawiera wobec pracowników przejmowanych jednostek korzystne uregulowania. Uregulowanie takie odpowiada założeniom kodeksu pracy. Wprawdzie kodeks pracy nie przejął postanowień art. 476 k.z. i art. 35 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych, ale to nie oznacza, by w tym zakresie zamierzał pogorszyć sytuację pracowników. W preambule do kodeksu pracy ustawodawca bowiem podkreślił, że "kodeks kształtuje jednolity system praw i obowiązków pracowników. Zwiększając wymagania w zakresie obowiązków pracowniczych, od których należytego, sumiennego i twórczego spełniania zależy zasobność państwa i dobrobyt narodu, jednocześnie rozszerza uprawnienia pracownicze".W związku z przejęciem jednostek spółdzielczości pracy na podstawie przepisów uchwały i zgodnie z postanowieniami ustawy z dnia 17 lutego 1961 r. o spółdzielniach i ich związkach (Dz. U. Nr 12, poz. 61 z późn. zm.) oraz przejęciem praw i obowiązków wynikających z zawartych umów, w tym umów o pracę (§ 3 ust. 1 pkt 2 uchwały), zmienia się podmiot zatrudniający, zakład w znaczeniu przedmiotowym (jednostka techniczno-organizacyjna będąca placówką zatrudnienia) pozostaje ten sam, a pracownicy w nim zatrudnieni tworzą nadal jego załogę. Zachodzi tu kontynuacja stosunku pracy na dotychczasowych warunkach pracy i płacy.Jeśli chodzi o członków spółdzielni pracy, co do których powstała wyrażona w pytaniu wątpliwość, pewna odrębność sytuacji prawnej wynika stąd, że ich stosunek pracy wypływa z członkostwa spółdzielni (art. 123 § 1, 2 ustawy o spółdzielniach i ich związkach).Spółdzielczy stosunek pracy zawiera zatem dwa elementy, a mianowicie: członkowski i pracowniczy. Z elementu członkowskiego m.in. wynika prawo do zatrudnienia w spółdzielni (art. 123 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach), prawo do udziału w nadwyżce bilansowej (art. 26 § 1 ustawy o spółdzielniach i ich związkach), prawo do korzystania ze świadczeń spółdzielni w granicach określonych w statucie (art. 15 ustawy o spółdzielniach i ich związkach). Pracowniczy zaś charakter zatrudnienia członków spółdzielni pracy zbliża ich do sytuacji pracowników zatrudnionych na podstawie zwykłej umowy o pracę. Zarówno bowiem jedni, jak i drudzy świadczą swą pracę (a nie jej rezultaty) za wynagrodzeniem, są podporządkowani swoim zakładom pracy oraz czerpią środki utrzymania z takiego samego źródła, przy czym w wysokości ich zarobków nie zachodzą istotne różnice. W razie likwidacji spółdzielni w sposób określony ustawą o spółdzielniach i ich związkach oraz statutem ustaje element członkowski i wygasłby również element pracowniczy, gdyby nie nastąpiło przejęcie jednostki spółdzielczości pracy na podstawie przepisów uchwały, która, stanowiąc w § 3 ust. 1 pkt 2, że przekazaniu podlegają prawa i obowiązki wynikające z zawartych umów, w tym umów o pracę, zachowuje elementy pracowniczego stosunku pracy na dotychczasowych warunkach. Z chwilą przejęcia jednostki spółdzielczości pracy na podstawie przepisów uchwały pracownicy tych jednostek stają się pracownikami nowo utworzonego przedsiębiorstwa państwowego, na dotychczasowych warunkach pracy i płacy, z wyłączeniem jednakże elementów wynikających z odrębności spółdzielczej umowy o pracę.IIIDo trwającego nadal w nowo utworzonym przedsiębiorstwie państwowym stosunku pracy mają zastosowanie wiążące obie strony przepisy kodeksu pracy, a w tym także przepisy o wypowiedzeniu umowy o pracę lub wypowiedzeniu warunków pracy i płacy (art. 32-43 k.p.).Jednakże kodeks pracy nie zawsze kształtuje w podobnych sprawach uprawnienia obu stron stosunku pracy w sposób jednakowy. W stosunku do pracownika kodeks pracy odstępuje nieraz od formalnej równości stron, aby postawić go w korzystniejszej sytuacji i zapewnić dalej idącą ochronę jego interesu (np. w art. 38, 39 k.p.). Ochronny charakter przepisów kodeksu pracy przejawia się również w tym, że przeważająca ich część działa w sposób bezwzględnie obowiązujący jednokierunkowy, tzn. zakazuje odstępowania od nich na niekorzyść pracownika, nie ogranicza natomiast odchyleń przynoszących mu korzyść. Na tle wyżej przedstawionych przykładów funkcji ochronnej przepisów kodeksu pracy oraz wyrażonej w art. 11 k.p. zasady swobody podejmowania pracy świadczonej w wyniku zobowiązania zaciągniętego w stosunku pracy wyłania się potrzeba większej ochrony interesów pracownika w razie przejęcia na podstawie przepisów uchwały jednostki spółdzielczości pracy, w której dotąd był on zatrudniony. Taka potrzeba zachodzi tym bardziej, że nie obowiązujące już przepisy art. 476 k.z. i art. 35 rozporządzenia o umowie o pracę pracowników umysłowych m.in. przewidywały, iż w razie przejęcia przedsiębiorstwa przez inny podmiot pracownik może wypowiedzieć umowę o pracę w ciągu miesiąca od daty zmiany posiadacza lub daty powzięcia wiadomości o tej zmianie. Kodeks pracy natomiast korzystniej unormował - co już podkreślono - sytuację prawną pracownika. Pracownik nie może zatem ponosić niekorzystnych następstw (np. w zakresie prawa do urlopu, ciągłości pracy), jeśli nie zamierza (z różnych przyczyn) kontynuować stosunku pracy w nowo utworzonym na podstawie przepisów uchwały przedsiębiorstwie państwowym i wypowie umowę o pracę w stosownym terminie. Kierując się tymi względami Sąd Najwyższy uznał, że wypowiedzenie umowy o pracę wywołuje skutki, jakie przepisy prawa wiążą z rozwiązaniem umowy o pracę przez zakład pracy za wypowiedzeniem (takie samo zastrzeżenie zawarte jest w art. 48 § 2 k.p.). Jednakże skutki te nie mogą obejmować każdego wypowiedzenia umowy o pracę przez pracownika, lecz wypowiedzenia dokonanego w czasie odpowiednim, tj. wystarczającym do rozważenia wszystkich okoliczności związanych ze zmianą podmiotu zatrudniającego. Za termin taki Sąd Najwyższy uznał okres dwutygodniowy od chwili przejęcia jednostki spółdzielczej. Przez taki okres trwa z reguły umowa na okres próbny, który ustawodawca uznał za wystarczający dla zorientowania się przez strony, czy chcą nadal pozostawać w stosunku pracy. W terminie takim w świetle zasad doświadczenia życiowego zachodzi możliwość pełnego rozeznania się stron w nowej sytuacji prawnej.W wyniku powyższych rozważań Sąd Najwyższy udzielił na postawione pytanie prawne odpowiedzi jak w sentencji.