III CZP 101/91

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN S. Dmowski. Sędziowie SN: J. Gudowski (sprawozdawca), J. Majewska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Zakładów Chemicznych (...) w B. przeciwko (...) Fabryce Mebli w Ś. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny w Poznaniu postanowieniem z dnia 23 lipca 1991 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:Czy w sprawach, w których podmiot gospodarczy reprezentuje radca prawny zrzeszony w spółce radców prawnych, Sąd władny jest sprawdzić złożony przez radcę spis kosztów procesu, w którym wynagrodzenie radcy określa umowa zawarta między spółką a jej mocodawcą, w zakresie zgodności żądanego wynagrodzenia z przesłankami ocennymi, o których mowa w § 1 ust. 4 rozp. Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 października 1989 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie przed organami wymiaru sprawiedliwości i w razie stwierdzenia nadmiernego wynagrodzenia ustalić honorarium w odpowiednio niższej kwocie?podjął następującą uchwałę:Spis kosztów przedstawiony przez radcę prawnego - działającego w ramach spółki świadczącej pomoc prawną na podstawie art. 24 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 41 poz. 324 ze zm.) - obejmujący umówione z mocodawcą wynagrodzenie mieszczące się w granicach stawek określonych przepisami regulującymi opłaty za czynności adwokackie przed organami wymiaru sprawiedliwości, nie podlega kontroli sądu co do tego, czy wynagrodzenie to uwzględnia charakter i stopień zawiłości sprawy, wymagany nakład pracy, a także poziom kwalifikacji zawodowych pełnomocnika. Uzasadnienie faktycznePrzytoczone na wstępie uchwały zagadnienie prawne powstało w następującej sytuacji procesowej:Powód - Zakłady Chemiczne (...) w B. - domagał się od pozwanego - (...) Fabryki Mebli w Ś. - zapłaty kwoty 119.302.197 zł z odsetkami. Pozwany uznał powództwo i uregulował należność, w związku z czym powód ograniczył żądanie do odsetek za okres od wniesienia pozwu oraz kosztów procesu według przedłożonego spisu.W procesie powód reprezentowany był przez radcę prawnego, działającego w ramach spółki z o.o. (...) - Doradcy Prawni z siedzibą w B. W umowie o zastępstwo procesowe, zawartej między powodem a wskazaną spółką, określono wynagrodzenie radcy prawnego na kwotę 7.000.000 zł, którą powód zapłacił.Wyrokiem z dnia 24 kwietnia 1991 r. Sąd Wojewódzki w Zielonej Górze orzekł co do istoty sporu, przy czym tytułem kosztów zastępstwa procesowego zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 90.000 zł. W uzasadnieniu Sąd stwierdził, że jakkolwiek wysokość wynagrodzenia umówionego między powodem a spółką (...) odpowiada stawkom określonym w rozporządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 października 1989 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie w postępowaniu przed organami wymiaru sprawiedliwości, i że wysokość ta powinna być honorowana przez sąd orzekający, to jednak w wyjątkowych wypadkach dopuszczalne jest obniżenie tego wynagrodzenia. W ocenie Sądu Wojewódzkiego taki wypadek zachodzi właśnie w niniejszej sprawie, gdyż pełnomocnik powoda - radca prawny - nie wykazał zwykłej nawet staranności, skoro do gotowego druku pozwu, sporządzonego na powielaczu, wpisał jedynie sumę odsetek i datę wezwania o zapłatę, sama zaś treść pozwu jest ogólnikowa. Poza tym pełnomocnik powoda nie wykonał żadnej innej absorbującej pracy, która uzasadniałaby wynagrodzenie w kwocie 7.000.000 zł, przekraczające czterokrotnie przeciętne miesięczne wynagrodzenie w sferze produkcji materialnej w 1990 r. Przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia art. 102 k.p.c., Sąd Wojewódzki ograniczył należne powodowi koszty procesu do kwoty 90.000 zł.Rozpoznając zażalenie powoda od orzeczenia dotyczącego kosztów procesu, Sąd Apelacyjny sformułował przytoczone na wstępie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości i przedstawił je do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 391 § k.p.c.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:1. W stanie prawnym obowiązującym do dnia 1 stycznia 1989 r., tj. do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz. U. Nr 41, poz. 324 ze zm.), prawo do wynagrodzenia w ramach zwrotu kosztów procesu mieli pełnomocnicy - adwokaci oraz radcowie prawni reprezentujący jednostki gospodarki uspołecznionej i inne instytucje państwowe nie prowadzące działalności gospodarczej (art. 87 § 1 i 2, art. 98 i 99 w związku z art. 14 k.p.c.). Za ugruntowane wówczas - mimo pewnych różnic poglądów przedstawionych w orzecznictwie, a także w piśmiennictwie - trzeba uznać stanowisko Sądu Najwyższego, że o ile wynagrodzenie adwokata określone w umowie między klientem a adwokatem (kierownikiem zespołu), mieszczące się w taryfie, nie podlega kontroli sądu, o tyle w przypadku radcy prawnego, reprezentującego jednostkę gospodarki uspołecznionej, będącego pracownikiem tej jednostki, kontrola taka jest dopuszczalna. Może ona obejmować charakter i stopień zawiłości sprawy, nakład pracy pełnomocnika oraz jego kwalifikacje zawodowe (por. np. postanowienie SN z dnia 31 marca 1955 r. I CZ 316/54, OSN 1955, z. 4, poz. 89, postanowienie SN z dnia 21 maja 1975 r. IV PZ 24/75, OSNCP 1976, z. 3, poz. 50 ze sprostowaniem w OSNCP 1976, z. 4, postanowienie SN z dnia 28 kwietnia 1987 r. IV PZ 32/87, OSNCP 1988, z. 7-8, poz. 108 lub uchwała SN z dnia 30 maja 1989 r. V KZP 4/89, OSNKW 1989, z. 5-6, poz. 37).Przedstawiona sytuacja uległa zmianie w związku z nowelą wprowadzoną do przepisów art. 87 § 2 i art. 99 k.p.c., oraz wejściem w życie wymienionej na wstępie ustawy o działalności gospodarczej. Zgodnie bowiem z art. 24 tej ustawy adwokaci i radcy prawni oraz spółki i spółdzielnie z ich udziałem mogą świadczyć pomoc prawną (obsługę prawną) podmiotom gospodarczym w zakresie ich działalności gospodarczej, przy czym przez tę pomoc (obsługę) rozumieć należy w szczególności doradztwo, sporządzanie opinii, a także zastępstwo procesowe, wykonywane przez adwokata lub radcę prawnego. Taka pomoc (obsługa) prawna jest - w myśl przytoczonego przepisu - również działalnością gospodarczą, o jakiej mowa w ustawie.Powyższe unormowanie, odczytywane na tle znowelizowanego art. 87 k.p.c., art. 4 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. nr 16, poz. 124 ze zm.) oraz art. 4, 6 i 20 ust. 2 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. Nr 19, poz. 145 ze zm.), oznacza w sferze postępowania cywilnego, że:- adwokat, jako członek zespołu lub wykonujący zawód indywidualnie albo wspólnie z innym adwokatem, sprawuje zastępstwo procesowe wszystkich podmiotów (stron procesu, uczestników postępowania - także podmiotów gospodarczych), a jako wspólnik lub członek spółdzielni obsługi prawnej - tylko podmiotów gospodarczych;- radca prawny natomiast wykonuje zastępstwo procesowe jednostek gospodarki uspołecznionej i innych uspołecznionych jednostek organizacyjnych, a także podmiotów gospodarczych - jako ich pracownik albo na podstawie doraźnego zlecenia, we wszystkich sprawach cywilnych z udziałem tych jednostek i podmiotów, zaś jako wspólnik lub członek spółdzielni obsługi prawnej może to czynić tylko w odniesieniu do podmiotów gospodarczych w zakresie prowadzonej przez nie działalności gospodarczej.Właśnie w związku z wykonywaniem zastępstwa procesowego przez radcę prawnego działającego w ramach spółki (spółdzielni) świadczącej pomoc prawną wyłaniają się w praktyce różnorakie problemy. Są one wynikiem trudności orzecznictwa rodzących się przy próbie harmonizowania treści art. 24 ustawy o działalności gospodarczej z przepisami o radcach prawnych oraz kodeksu postępowania cywilnego, szczególnie o pełnomocnikach i zwrocie kosztów procesu. Zagadnienie występujące w niniejszej sprawie jest egzemplifikacją wskazanych trudności.2. Przy rozważaniu przedstawionego zagadnienia należy zwrócić uwagę, że prawodawca, dopuszczając możliwość zastępstwa procesowego, wykonywanego przez radców prawnych działających w ramach spółek lub spółdzielni pomocy (obsługi) prawnej, nie wydał jednocześnie odrębnych przepisów określających opłaty za świadczenie takiej pomocy, jak również nie wprowadził zmian do przepisów kodeksu postępowania cywilnego o zwrocie kosztów procesu. Przed rozstrzygnięciem przedstawionego przez Sąd Apelacyjny zagadnienia powstaje zatem wstępne i podstawowe zarazem pytanie o koszty zastępstwa procesowego - ich wysokość i rodzaj - jakie zwraca się podmiotowi gospodarczemu reprezentowanemu przez radcę prawnego działającego w ramach spółki świadczącej pomoc prawną na podstawie art. 24 powołanej już ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej. Odpowiedzi na pytanie udzielił Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 10 maja 1991 r. III CZP 36/91 (OSNCP 1992, z. 1, poz. 8), w której stwierdził, że we wskazanym przypadku stronie zwraca się koszty zastępstwa procesowego ustalone w umowie ze spółką, w ramach której działa radca prawny, nie wyższe jednak niż określone w przepisach regulujących opłaty za czynności adwokackie w postępowaniu przed organami wymiaru sprawiedliwości. Mówiąc najogólniej, Sąd Najwyższy przyjął w tej uchwale, że jakkolwiek swoboda umów pozwala na ustalenie w umowie ze spółką kosztów zastępstwa procesowego stosownie do woli stron bez żadnych ograniczeń, to jednak treść art. 99 k.p.c., a także tożsamość czynności podejmowanych w ramach zastępstwa procesowego oraz istotne podobieństwo wydatków połączonych z funkcjonowaniem zespołu adwokackiego i spółki świadczącej pomoc prawną, nakazują wytyczać górną granicę tych kosztów - podlegających zwrotowi w procesie - na poziomie wynikającym z przepisów o wynagrodzeniu adwokatów.Skład Sądu Najwyższego w niniejszej sprawie podziela pogląd w przytoczonej uchwale i - jak można wnioskować z treści przedstawionego zagadnienia prawnego - jest on również akceptowany przez Sąd Apelacyjny. Już bowiem w założeniu sformułowanego pytania prawnego Sąd ten uznał za zasadne stosowanie przepisów regulujących opłaty za czynności adwokackie, w tym, oczywiście, przepisów dotyczących wynagrodzenia adwokatów. Jako budzącą wątpliwości wskazał natomiast jedynie kwestię, czy dopuszczalna jest kontrola i ewentualne miarkowanie tego wynagrodzenia przy uwzględnieniu takich okoliczności, jak np. charakter i stopień zawiłości sprawy lub wymagany nakład pracy i kwalifikacje zawodowe pełnomocnika.3. Wysokość wynagrodzenia adwokackiego (wysokość opłat za czynności adwokackie w postępowaniu przed organami wymiaru sprawiedliwości) jest określana przez Ministra Sprawiedliwości w drodze rozporządzenia, na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 16 prawa o adwokaturze. Obecnie obowiązuje w tym zakresie rozporządzenie z dnia 20 lutego 1991 r. (Dz. U. Nr 17, poz. 76 ze zm.), przy czym w niniejszej sprawie, zgodnie z § 26 powyższego rozporządzenia, będzie miało znaczenie zastosowanie jeszcze rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 16 października 1989 r. (Dz. U. Nr 57, poz. 343). Kwestia ta ma jednak znaczenie uboczne, gdyż już od dnia 1 stycznia 1968 r., tj. od uchylenia rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 kwietnia 1961 r. w sprawie wynagrodzenia adwokatów za wykonywane czynności sądowe (Dz. U. Nr 24, poz. 118), jedna z zasad kształtujących wysokość wynagrodzenia, mająca przy rozstrzyganiu przedstawionego zagadnienia prawnego szczególną wagę, pozostaje bez zmian. Chodzi tutaj o zasadę, że przy określaniu wynagrodzenia adwokata uwzględnia się charakter i stopień zawiłości sprawy, wymagany wkład pracy, a także poziom kwalifikacji zawodowych adwokata (w obowiązującym obecnie rozporządzeniu tę ostatnią przesłankę pominięto).W odniesieniu do przytoczonych przesłanek należy stwierdzić, że służą one - jako kryteria wpływające na wysokość wynagrodzenia - przede wszystkim stronom (podmiotom) umowy o zastępstwo procesowe, uzgadniającym kwestię wzajemnych obowiązków, a w tym, oczywiście, należnego pełnomocnikowi wynagrodzenia, stosownie do swej woli. Granice swobody narzuca tutaj taryfa adwokacka, która - stanowiąc ustawowe ograniczenie kosztów niezbędnych w rozumieniu art. 98 § 3 k.p.c. - powinna być przestrzegana.Jeżeli natomiast chodzi o sąd, to omawiane przesłanki stosuje on tylko wówczas, gdy rozstrzyga o zwrocie kosztów procesu na podstawie zgłoszonego wniosku o przyznanie kosztów według odpowiednich norm, a więc w sytuacji, gdy pełnomocnik nie złożył spisu kosztów (art. 109 k.p.c.). Jest bowiem oczywiste, że jedynie w wypadku niewskazania konkretnej, zilustrowanej spisem, kwoty kosztów, albo w wypadku jej nieumówienia, sąd orzekający może, a praktycznie musi, samodzielnie oznaczyć należne stronie koszty, wśród których mieści się wynagrodzenie adwokata. Taryfa adwokacka została przy tym skonstruowana w ten sposób, że prawie w każdej sytuacji pozostawia możliwość ustalenia takiego wynagrodzenia, które według swobodnej oceny sądu, odpowiada charakterowi i skomplikowaniu sprawy, wkładowi pracy pełnomocnika, ewentualnie również poziomowi jego zawodowych kwalifikacji.Inaczej ma się rzecz w wypadku złożenia przez pełnomocnika spisu kosztów. Wtedy wykazane wynagrodzenie, będące składnikiem umowy o charakterze cywilnoprawnym, podlega szczególnej ochronie jako wartość materializująca zasadę swobody kształtowania stosunków prawnych pomiędzy podmiotami prawa cywilnego. Umożliwienie sądowi kontroli umówionego wynagrodzenia - jeśli nie przekracza ono granic wyznaczonych przepisami - byłoby bezpodstawnym przyznaniem organowi państwa uprawnienia do ingerencji w treść stosunków umownych. Należy też mieć na uwadze, że upoważnienie sądu do korygowania wysokości umówionego wynagrodzenia musiałoby wynikać z konkretnego przepisu prawa. W kodeksie postępowania cywilnego i w przepisach ustalających taryfę adwokacką nie można jednak dopatrzeć się podstaw do działania sądu w omawianym zakresie.Tak zarysowane stanowisko uzasadnione jest dalszymi argumentami. Otóż, wydaje się zupełnie oczywiste, że wysokość umówionego lub zapłaconego wynagrodzenia niepodobna ocenić następczo według sposobu prowadzenia sprawy przez pełnomocnika. Rzeczą pełnomocnika jest staranne działanie w kierunku osiągnięcia określonego celu procesowego - wygrania sprawy przez mocodawcę - za umówione wynagrodzenie. Jeżeli cel ten zostanie osiągnięty, w związku z czym zajdą podstawy do zwrotu kosztów procesu (art. 98 § 1 k.p.c.), to musi być obojętne, czy stało się to na skutek mniejszego, czy większego wkładu pracy pełnomocnika. Miarkowanie wynagrodzenia byłoby korzyścią strony winnej powstania sporu i zobowiązanej ponieść wszystkie niezbędne koszty strony przeciwnej, do których - z mocy samej ustawy - wchodzi wynagrodzenie adwokata (art. 98 § 3 k.p.c.).Podobnie nie mogą mieć znaczenia zawodowe kwalifikacje pełnomocnika. Jest jasne, że skoro jest adwokatem i uzyskał wpis na listę adwokatów, uzależniony od spełnienia wielu wysokich wymagań merytorycznych, to jego umiejętności zawodowe nie powinny być w procesie podważane.4. Wszystkie powyższe rozważania - odnoszące się do adwokata - zachowują swój walor w stosunku do radcy prawnego, działającego jako pełnomocnik podmiotu gospodarczego w ramach spółki pomocy (obsługi) prawnej. Wykazano już bowiem wcześniej, posługując się motywami uchwały SN z dnia 10 maja 1991 r., że podobieństwo kosztów związanych z funkcjonowaniem zespołu adwokackiego i spółki świadczącej pomoc prawną nakazuje do radcy prawnego występującego w ramach takiej spółki stosować przepisy o wynagrodzeniu adwokata.Niezależnie jednak od przyjętych konkluzji należy na marginesie nadmienić, że obniżenie przez sąd uzgodnionego między stronami umowy o zastępstwo procesowe wynagrodzenia i, co za tym idzie, kosztów wykazanych w spisie, może nastąpić w przypadkach:- gdy przekroczone zostały granice taryfy adwokackiej, wtedy bowiem wskazanej umowie przypisać można sprzeczność z ustawą lub z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 1 k.c.), albo- gdy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności, jakie ma na względzie przepis art. 102 k.p.c.; okoliczności tych nie można jednak ustalać wyłącznie na przesłankach ocennych, uwypuklanych przez Sąd Apelacyjny w przedstawionym zagadnieniu prawnym.Reasumując, należało udzielić odpowiedzi jak w sentencji uchwały.