I PR 116/69

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN: K. Piasecki (sprawozdawca).Sędziowie SN: A. Szczurzewski, K. Falkowska.SentencjaSąd Najwyższy Izba Pracy i Ubezpieczeń Społecznych po rozpoznaniu w dniu 30 stycznia 1970 r. sprawy z powództwa Skarbu Państwa - Prezydium Miejskiej Rady Narodowej - Zakład Gospodarki Komunalnej w Górowie Iławskim, przeciwko Teodozji L., Emilowi C., Waldemarowi D., Bernardowi R. i Franciszkowi A. o 1.081.504,61 zł na skutek rewizji Prokuratora Wojewódzkiego w Olsztynie i pozwanego C. od wyroku Sądu Wojewódzkiego w Olsztynie z dnia 22 stycznia 1969 r. sygn. akt II C 244/68uchyla zaskarżony wyrok:1) w części oddalającej powództwo w stosunku do pozwanego Franciszka A. i orzekającej o kosztach procesu co do tego pozwanego;2) w części uwzględniającej i oddalającej powództwo oraz orzekającej o kosztach procesu w stosunku do pozwanego Emila C. i sprawę w tym zakresie przekazuje do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu w Olsztynie, pozostawia temuż Sądowi rozstrzygnięcie wniosku pozwanego C. o przyznanie kosztów postępowania rewizyjnego.Uzasadnienie faktyczneZaskarżonym wyrokiem Sąd Wojewódzki zasądził na rzecz powoda:1)solidarnie od Teodozji L. i Franciszka A. 100.570 zł z 8% od dnia 9 listopada 1965 r.,2) od Teodozji L. 925.934,61 zł z 8% od dnia 9 XI 1965 r.;3)od Teodozji L. i Emila C. 50.000 zł z 8% od dnia 9 XI 1965 r. z tym, że powód może żądać całej tej sumy zarówno od pozwanej L. i pozwanego C., zapłata zaś dokonana przez jedno z nich zwalnia wobec powoda do wysokości zapłaty pozostałego pozwanego;4) od Teodozji L. i Waldemara D. 5.000 zł z 8% od dnia 9 XI 1965 r., z tym że powód może żądać całej tej sumy zarówno od pozwanej L., jak i pozwanego D., zapłata zaś dokonana przez jednego z nich zwalnia wobec powoda do wysokości zapłaty pozostałego pozwanego; w pozostałej części powództwo oddalił.Dla uzasadnienia tego rozstrzygnięcia Sąd Wojewódzki powołał się na ustalenia prawomocnego wyroku skazującego pozwaną L., główną księgową Zakładu Gospodarki Komunalnej, za przywłaszczenie sobie kwoty 1.081.000 zł. Pozowany C. został uznany za winnego tego, że w okresie od lutego 1962 r. do maja 1965 r. w Górowie Iławeckim pow. bartoszyckiego, jako kierownik miejscowego Zakładu Gospodarki Komunalnej przekraczając swoje uprawnienia podpisywał czeki gotówkowe in blanco i zezwalał głównej księgowej na pełnienie funkcji kasjera, a nadto nie dopełnił na szkodę wspomnianego Zakładu ciążącego na nim obowiązku sprawdzenia, czy kwoty podane na czekach pozostają w zgodności z kwotami podanymi na grzbietach tych czeków, nie kontrolował odpowiednich dokumentów stanowiących podstawę pobrania gotówki i dowodów jej przychodu do kasy, czym umożliwił głównej księgowej Teodozji L. systematyczne fałszowanie dokumentów finansowo-księgowych i przywłaszczenie pieniędzy w kwocie 974.660,81 zł. Pozwanemu A. zostało prawomocnym wyrokiem przypisane przestępstwo polegające na tym, że od maja 1963 r. do końca marca 1965 r. w Górowie Iławeckim powiatu bartoszyckiego systematycznie przyjmował od Teodozji L. w większych ilościach pieniądze, gotową konfekcję męską oraz inne przedmioty o łącznej wartości co najmniej 100.000 zł, co do których na podstawie towarzyszących okoliczności ich przyjmowania powinien był przypuszczać, iż zostały uzyskane za pomocą przestępstwa.Odpowiedzialność pozwanej L. opiera się na art. 134 k.z. i 415 k.c. To samo dotyczy pozwanego A., z tym że ponosi on odpowiedzialność za kwotę 100.570 zł. Mając na uwadze stopień zawinienia pozwanych C. i D., ich stan majątkowy, Sąd Wojewódzki na podstawie art. 158 § 1 k.z. (art. XII § 3 przep.wpr.k.c. - uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z dnia 13 V 1965 r. III PO 40/64) zmniejszył należne od nich odszkodowanie. Roszczenie względem pozwanego R. zostało sprekludowane (art. 473 k.z.).W rewizji od tego wyroku Prokurator Wojewódzki w Olsztynie wnosi o zmianę wyroku w części oddalającej powództwo w odniesieniu do pozwanego Emila C. ponad kwotę 50.000 zł i zasądzenie od niego dodatkowo 193.000 zł oraz o uchylenie zaskarżonego wyroku w części oddalającej powództwo w stosunku do pozwanego Franciszka A. ponad 100.570 zł i przekazanie w tym zakresie do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu.Poznany Emil C. zaś żąda zmiany wyroku i oddalenia powództwa w całości lub dalszego zmniejszenia odszkodowania.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy, rozpoznając sprawę na skutek rewizji, zważył, co następuje:1. Słusznie zarzuca Prokurator w rewizji, że prawomocny wyrok skazujący pozwanego A. nie ma znaczenia wiążącego w tym sensie, aby Sąd w postępowania cywilnym nie mógł ustalić wyższej kwoty niż kwota przyjęta w prawomocnym wyroku skazującym Sądu Wojewódzkiego w Olsztynie z dnia 30 grudnia 1966 r. (III K 31/66). Ponadto w sentencji tego wyroku została wymieniona kwota "co najmniej 100.000 zł". Jak to wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku, Sąd Wojewódzki w sprawie niniejszej oparł się na materiale zebranym w postępowaniu karnym.Jednakże Sąd Wojewódzki nie rozważył całego materiału, a nie był przy tym pozbawiony możliwości ustalenia wyższej kwoty należnej od pozwanego A. Za uzasadniony należy uznać zarzut rewizji Prokuratora Wojewódzkiego, że Sąd Wojewódzki uchybił również art. 299 k.p.c. na skutek nieprzeprowadzenia dowodu z przesłuchania stron.W rewizji został wyrażony pogląd co do tego, kto ma być przesłuchany w charakterze strony, a mianowicie pozwany A. i pozwana L. Pogląd ten nie ma jednak oparcia w przepisach k.p.c., gdy chodzi o pozwaną L. W myśl art. 259 k.p.c. świadkami nie mogą być współuczestnicy jednolici, a więc współuczestnicy, o których jest mowa w art. 73 § 2 k.p.c. Współuczestnicy jednolici mogą być przesłuchani w danym sporze tylko w charakterze stron (art. 260 k.p.c.). Jednakże w świetle tych przepisów współuczestnik materialny (art. 72 § 1 pkt 1 k.p.c.) może być przesłuchany co do kwestii spornych dotyczących stosunku prawnego między stroną przeciwną a drugim współuczestnikiem tylko jako świadek. W tym bowiem odniesieniu nie jest on stroną w rozumieniu art. 299 i nast. k.p.c. Dlatego też skoro chodzi o odpowiedzialność już tylko pozwanego A., pozwana L. mogłaby być przesłuchana w charakterze świadka. Gdyby natomiast chodziło wyłącznie o fakty dotyczące pozwanej L., mogłaby ona być przesłuchana jedynie w charakterze strony. Ale o taką sytuację w sprawie nie chodzi.W sporze - jak to słusznie wskazuje Prokurator Wojewódzki - wymagała wyjaśnienia kwestia pokrywania przez pozwaną L. ze środków pieniężnych pochodzący z przestępstwa np. kosztów całkowitego i luksusowego utrzymania pozwanego A.Przy rozważaniu sprawy w tym zakresie może okazać się - stosownie do wyników postępowania dowodowego - niezbędne zastosowanie art. 322 k.p.c. Stwierdzenie tych uchybień procesowych uzasadnia uchylenie zaskarżonego wyroku w części oddalającej powództwo względem poznanego A. przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódzkiemu.2. Zaskarżony wyrok podlega uchyleniu również w części uwzględniającej i oddalającej powództwo względem pozwanego C. W odniesieniu do tego pozwanego zaskarżony wyrok poza przytoczeniem sentencji prawomocnego wyroku skazującego i stwierdzeniem, że pracował on poprzednio jako księgowy, w zasadzie ogranicza się do zaznaczenia, że ze względu na stan majątkowy i rodzinny tego pozwanego Sąd Wojewódzki zmniejszył odszkodowanie na podstawie art. 158 § 1 k.z. Sąd Wojewódzki powołał się przy tym na uchwałę składu 7 sędziów Sądu Najwyższego III PO 40/64 z dnia 13 V 1965 r. (OSN 1966/6/88).Uchwała składu rozszerzonego ma na względzie szkodę nieumyślnie wyrządzoną i odnosi się do czasu po wejściu w życie kodeksu cywilnego. Gdy chodzi zaś o czas przed wejściem w życie kodeksu cywilnego, zastosowanie ma art. 158 § 1 k.z. Wspomniana uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego wyraźnie odnosi możliwość stosowania zasady ograniczenia odszkodowania do wypadków, w których występuje wina nieumyślna. Pozwany został skazany za przestępstwo przewidziane w art. 286 § 1 k.k., a więc za przestępstwo popełnione z winy umyślnej. Takiego ograniczenia nie przewiduje art. 158 § 1 k.z.Z racji charakteru odpowiedzialności pozwanego C. (odpowiedzialność z tytułu nadzoru), który bezpośrednio nie odniósł żadnej korzyści z przestępstwa popełnionego przez pozwaną L., wymagało rozważenia, w jakim stopniu pozwany ten poprzez swoje zaniedbania w zakresie nadzoru umożliwił pozwanej L. wyrządzenie szkody. Należy zwrócić uwagę na to, że jakkolwiek Sąd w postępowaniu karnym przypisał pozwanemu winę umyślną, to jednak odnosi się to tylko do zaniedbań ustalonych w wyroku skazującym. Skazanie przy tym za przestępstwo przewidziane w art. 286 § 1 k.k. nie przesądza samo przez się z punktu widzenia postępowania cywilnego i przepisów prawa cywilnego mających w nim zastosowanie, że między zaniedbaniem tego pozwanego a szkodą wyrządzoną bezpośrednio przez pozwaną L. zachodzi tego rodzaju związek przyczynowy, który uzasadnia wniosek, że same już zaniedbania pozwanego C. złożyły się na to, iż pozwana L. mogła dopuszczać się systematycznych przywłaszczeń.Sąd Wojewódzki sprawy z tego punktu widzenia nie wyjaśnił. W tym celu niezbędne było rozważenie, jakie obowiązki ciążyły na pozwanym w zakresie kontroli pracy głównej księgowej (sam fakt, że był on poprzednio głównym księgowym niczego jeszcze nie przesądza), czego wynikiem jest to, że inne bardziej wyspecjalizowane organy kontroli nie wykryły przestępstw popełnionych przez pozwaną (organy Prezydium Rady Narodowej, Bank itp.).Wymaga jednocześnie zaznaczenia, że Sąd Wojewódzki powinien mieć na względzie również ustalenia prawomocnego wyroku skazującego. W sprawie ponadto wymagałoby wyjaśnienia, czy tylko i wyłącznie od pozwanego C. zależało, że pozwana L. pełniła funkcję zarazem głównej księgowej i kasjerki, co zostało stwierdzone w prawomocnym wyroku skazującym. W obecnym stadium postępowania nie można podzielić trafności poglądu wyrażonego przez Prokuratora Wojewódzkiego, że przeprowadzenie przez pozwanego C. "nawet prostej wyrywkowej kontroli" (...) przecięłoby przestępczą działalność pozwanej L. Za nietrafne należy uznać zapatrywanie sformułowane w rewizji Prokuratora Wojewódzkiego dające wyraz temu, że "Niezależnie od tego w sprawie niniejszej zastrzeżenie w ogóle budzi w płaszczyźnie wymogu wewnętrznej równowagi wyroku stosunek zmniejszenia odszkodowania w odniesieniu do pozwanego C. w zestawieniu z wysokością odszkodowania zasądzonego od pozwanego w sprawie niniejszej W.D.". Ten punkt widzenia nie ma oparcia w przepisach prawa cywilnego. O zakresie obowiązku naprawienia szkody powinny bowiem decydować "indywidualne" okoliczności zachodzące w stosunku do każdego z pozwanych.Konieczność uzupełnienia ustaleń co do przesłanek odpowiedzialności pozwanego C. uzasadniała uchylenie zaskarżonego wyroku także w części uwzględniającej powództwo względem tego pozwanego.Wyniki kontroli rewizyjnej uzasadniały orzeczenie jak w sentencji niniejszego wyroku.