IV SA/Po 62/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maciej Dybowski (spr.) Sędziowie WSA Bożena Popowska WSA Izabela Kucznerowicz Protokolant st.sekr.sąd. Justyna Frankowska po rozpoznaniu w Wydziale IV na rozprawie w dniu 07 maja 2009 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie świadczeń rodzinnych uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza [...] z dnia [...] r. nr [...] /-/ I. Kucznerowicz /-/ M. Dybowski /-/ B. Popowska sygn. IV SA/Po 62/09 UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] r. nr [...] (dalej decyzja z dnia [...] r.), Burmistrz [...] (dalej Burmistrz), na podstawie art. 11a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ([j.t.] Dz.U. 139/06/992 ze zm.- dalej uśr), odmówił M. W. prawa do dodatku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka na okres od dnia 1 września 2008 r. do 31 sierpnia 2009 r. w wysokości po 170 zł miesięcznie na córki: M. W. i A. W. W uzasadnieniu decyzji z dnia [...] r. Burmistrz wyjaśnił, że M. W. jest wdową wychowującą czworo dzieci, w tym dwu synów wychowuje z ich ojcem. Nie może być Ona uznana za osobę samotnie wychowującą dzieci, gdyż w myśl art. 3 pkt 17a uśr osobą taką jest panna, kawaler, wdowa, wdowiec, osoba pozostająca w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osoba rozwiedziona, chyba że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem. Jednocześnie Burmistrz zaznaczył, że co prawda, o konstytucyjności tego przepisu wypowiedział się Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 23 czerwca 2008 r.- P 18/06 (Dz. U. 119/08/770- dalej wyrok TK z dnia 23 czerwca 2008 r.), jednakże dotyczył on wyłącznie osób ubiegających się o zaliczkę alimentacyjną z ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz.U. 86/05/732, zm. 164/05/1366 – dalej uzal), a nie osób ubiegających się o dodatek do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka na podstawie art. 11a uśr (k. 6-8 akt administracyjnych). W odwołaniu M. W. wyjaśniła, że jest wdową, która wychowuje samotnie dwie córki, których ojciec nie żyje oraz dwu synów wspólnie z ich ojcem, na których ma zasądzone alimenty. Na mocy art. 11a ust. 1 uśr, w sytuacjach wskazanych w art. 7 pkt 5 uśr przysługuje dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka, który faktycznie stanowi odpowiednik zobowiązania alimentacyjnego, które nie zostało skonkretyzowane z przyczyn niezależnych od rodzica sprawującego bezpośrednią pieczę nad dzieckiem – śmierć drugiego z rodziców, niemożność ustalenia ojcostwa, prawomocne orzeczenie sądu. M. W. podała, że z wnioskiem o przyznanie świadczenia wystąpiła w oparciu o art. 11a ust. 1 uśr i mając na względzie wyrok TK z dnia 23 czerwca 2008 r. Z wyroku tego wynika, że ograniczenie w dostępie do zaliczki alimentacyjnej na rzecz osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim oraz osób wychowywanych przez te osoby, które wychowują co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem, jest niezgodne z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji. Zdaniem M. W., odmawianie prawa do dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka, którego ojciec nie żyje, matce wychowującej wspólne dziecko z innym mężczyzną, jest niezgodne z konstytucyjną zasadą równości. Jako wdowa posiadała status osoby samotnie wychowującej dziecko, a wskutek urodzenia kolejnego dziecka, którego ojciec żyje, utraciła ten status. W ocenie Skarżącej, dziecko, którego jedno z rodziców nie żyje, jest już zawsze wychowywane przez drugiego rodzica samotnie (k. 9 akt administracyjnych). Decyzją z dnia [...] r. nr [...] (dalej decyzja z dnia [...] r.) Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] (dalej Samorządowe Kolegium), na podstawie art. 127 § 2 i art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego ([j.t.] Dz.U. 98/00/1071 ze zm.- dalej kpa), art. 3 pkt 17a i art. 11a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ([j.t.] Dz.U. 139/06/992 ze zm.) utrzymało w mocy decyzję z dnia [...] r. Utrzymując decyzję w mocy Samorządowe Kolegium stwierdziło, że stosownie do art. 3 pkt 17a uśr, M. W. nie może być kwalifikowana jako osoba samotnie wychowującą dziecko, co w konsekwencji pozbawia Ją prawa do świadczeń objętych wnioskiem. Organ stanął na stanowisku, że wyrok TK z dnia 23 czerwca 2008 r., nie mógł mieć wpływu na rozstrzygnięcie. W wyroku tym Trybunał orzekł bowiem nie o niezgodności z Konstytucją art. 3 pkt 17a uśr, a o niezgodności z Konstytucją art. 2 pkt 5 lit. a uzal w zw. z art. 3 pkt 17a uśr i to w ściśle określonym w wyroku zakresie. Nieuzasadnione, zdaniem organu, jest twierdzenie Skarżącej, że dodatek do zasiłku rodzinnego stanowi odpowiednik zaliczki alimentacyjnej. Kolegium wyjaśniło, że jest obowiązane do stosowania obowiązującego prawa i nie ma uprawnień do uwzględniania zarzutu dotyczącego naruszenia konstytucyjnej zasady równości (k. 10-14 akt administracyjnych). W skardze M. W. poszerzyła i pogłębiła zarzuty odwołania. Podniosła nadto, że art. 3 pkt 17a uśr narusza interes prawny Jej córek, które zostały pozbawione dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania ich przez Skarżącą. Zasiłki i dodatki rodzinne chronią dobro dziecka, a nie interes osoby utrzymującej dziecko. Intencją ustawodawcy nie było pozbawianie dodatku przysługującego uprzednio na dzieci, których jedno z rodziców nie żyje, wskutek przyjścia na świat przyrodniego rodzeństwa. Zdaniem Skarżącej, dzieci, których jedno z rodziców nie żyje, nie są przez prawo traktowane jednakowo - na te bez przyrodniego rodzeństwa dodatek przysługuje, na te z przyrodnim rodzeństwem dodatek nie przysługuje (k. 2-3 akt IV SA/Po 62/09). W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i potrzymał dotychczasowe stanowisko (k. 4-6 akt IV SA/Po 62/09). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest zasadna. 1. Zgodnie z art. 3 § 1 i art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 153/02/1270 ze zm.- dalej ppsa) sądowa kontrola decyzji administracyjnej polega wyłącznie na ocenie jej legalności, tj. zgodności z przepisami prawa materialnego i procedury administracyjnej w danym postępowaniu. Sąd stosuje przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów wydanych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeśli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 ppsa). 2. Wojewódzki Sąd Administracyjny podziela ustalenia faktyczne Samorządowego Kolegium, czyniąc je integralną częścią ustaleń własnych. Stan faktyczny sprawy nie jest między stronami sporny; strony różnią się jedynie oceną prawną zdarzeń w świetle prawa materialnego. Błędnie organy obu instancji oparły swe decyzje na założeniu o "braku możliwości zastosowania w przedmiotowej sprawie" wyroku TK z dnia 23 czerwca 2008 r., bowiem "Trybunał nie orzekł o niezgodności z Konstytucją art. 3 pkt 17a" uśr (k. 7, 11-12 akt administracyjnych). Tymczasem dla prawidłowego dekodowania normy materialnoprawnej, konieczne było sięgnięcie do uzasadnienia wyroku TK z dnia23 czerwca 2008 r. (OTK-A 5/08/83) i wyroku TK z dnia 18 maja 2005 r.- K 16/04 (OTK-A 5/05/51). 3. Podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 3 pkt 17a i art. 11a ust. 1 pkt 1 uśr. W art. 3 pkt 17a uśr zawarta została definicja osoby samotnie wychowującej dziecko, oznaczająca: pannę, kawalera, wdowę, wdowca, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, chyba że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem. Natomiast w art. 11a ust. 1 tej uśr, w brzmieniu obowiązującym w dacie podjęcia zaskarżonej decyzji wskazano, że dodatek z tytułu samotnego wychowywania dziecka przysługuje samotnie wychowującym dziecko matce lub ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka albo opiekunowi prawnemu dziecka, jeśli nie zostało zasądzone świadczenie alimentacyjne na rzecz dziecka od drugiego z rodziców dziecka, ponieważ: 1) drugi z rodziców dziecka nie żyje; 2) ojciec dziecka jest nieznany. 4. Już w wyroku z dnia 18 maja 2005 r.- K 16/04 (dalej wyrok TK z dnia 18 maja 2005 r.) Trybunał Konstytucyjny orzekł, że - w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy - art. 3 pkt 17 w brzmieniu pierwotnym jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1, art. 71 ust. 1 Konstytucji i z art. 27 Konwencji. Trybunał Konstytucyjny, z uwagi na zakres wniosku Rzecznika Praw Obywatelskich, rozważał w sprawie K 16/04 niezgodność z wzorcami kontroli pierwotnego brzmienia art. 3 pkt 17 uśr, w świetle przepisów regulujących instytucje: dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka (art. 8 pkt 4 i art. 12 uśr) i dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowywania dziecka i utraty prawa do zasiłku dla bezrobotnych na skutek upływu ustawowego okresu jego pobierania (art. 8 pkt 3 i art. 11 uśr). W zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy, Trybunał Konstytucyjny jednoznacznie wskazał, że definicja "samotnego wychowywania dziecka", zawarta w art. 3 pkt 17 uśr w pierwotnym brzmieniu, narusza art. 71 ust. 1 Konstytucji przez przyznanie pomocy materialnej wypłacanej ze środków publicznych tylko części rodzin i to wyodrębnionej według kryteriów nieodpowiadających wymaganiom określonym w art. 71 ust. 1 Konstytucji. Art. 3 pkt 17 uśr [w pierwotnym brzmieniu] narusza nakaz równego traktowania, będący emanacją zasady równości (art. 32 ust. 1 Konstytucji). Art. 3 pkt 17 uśr [w pierwotnym brzmieniu] narusza art. 18 Konstytucji przez faktyczne osłabienie więzi między rodzicami a dziećmi oraz między małżonkami. 5. Kolejne uregulowania tej materii- w szczególności art. 3 pkt 17 w brzmieniu nadanym przez art. 27 pkt 2 lit. g uzal (w zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy) "Ilekroć w ustawie jest mowa o: [...] osobie samotnie wychowującej dziecko- oznacza to pannę, kawalera, osobę pozostającą separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, wdowę lub wdowca, jeżeli wspólnie nie wychowuje dziecka z ojcem lub matką dziecka"- obowiązującym od 1 czerwca 2005 r. do 31 grudnia 2005 r.; jak i art. 3 pkt 17a "Ilekroć w ustawie jest mowa o: [...] osobie samotnie wychowującej dziecko- oznacza to pannę, kawalera, wdowę, wdowca, osobę pozostającą separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, osobę rozwiedzioną, chyba że wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem", nie różnią się w zakresie treści normatywnej. W istocie bowiem doszło jedynie do przeredagowania przepisu art. 3 pkt 17 uśr. Trybunał Konstytucyjny jednoznacznie stwierdził, że realizacja wyroku TK z dnia z dnia 18 maja 2005 r. była jedynie pozorna, a polegała na wprowadzeniu do ustawy o świadczeniach rodzinnych przepisu odmiennie brzmiącego, ale implikującego analogiczne normy prawne, jak jego niekonstytucyjna wersja pierwotna ( cz. III pkt 4.4 uzasadnienia wyroku TK z dnia 23 czerwca 2008 r.). 6. Wyrokiem z dnia 23 czerwca 2008 r. Trybunał Konstytucyjny orzekł, że: 1. art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej (Dz.U 86/05/732, zm. 164/05/1366) w związku z art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. 139/06/992 zm. 222/06/1630, 64/07/427, 105/07/720, 109/07/747, 200/07/1446, 70/08/416), w brzmieniu nadanym przez art. 27 pkt 2 lit. g ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w zakresie, w jakim pomija prawo osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim do zaliczki alimentacyjnej, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r. (Dz.U. 120/91/526, zm. 2/00/11- dalej Konwencja); 2. art. 2 pkt 5 lit. a ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej w związku z art. 3 pkt 17a ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim pomija prawo: a) osób wychowywanych przez osoby pozostające w związku małżeńskim, b) osób wychowywanych przez osoby, które wspólnie wychowują co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem, do zaliczki alimentacyjnej, jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji; 3. art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej jest niezgodny z art. 18, art. 32 ust. 1 i art. 71 ust. 1 Konstytucji RP oraz nie jest niezgodny z art. 27 Konwencji. Sentencja wyroku TK z dnia 23 czerwca 2008 r. i argumentacja zawarta w uzasadnieniu tegoż wyroku- z uwagi na objęcie nim art. 3 pkt 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 roku o świadczeniach rodzinnych (j.t. Dz. U. 139/06/992 zm. 222/06/1630, 64/07/427, 105/07/720, 109/07/747, 200/07/1446, 70/08/416), w brzmieniu nadanym przez art. 27 pkt 2 lit. g ustawy z dnia 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej oraz art. 3 pkt 17a uśr, pozostaje w pełni przydatna dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Rozważany w wyroku TK z dnia 23 czerwca 2008 r. art. 2 pkt 5 lit. a uzal ma bowiem wyłącznie charakter blankietowy, a przez dynamiczne odesłanie do art. 3 pkt 17, a następnie art. 3 pkt 17a uśr, wskazuje na istotność definicji "samotnie wychowującym dziecko" w rozumieniu art. 11a ust. 1 uśr. 7. Obowiązek wykładni prokonstytucyjnej ustaw spoczywa zarówno na sądach, jak i na organach administracji publicznej (art. 8 ust. 1, art. 190 ust. 1 i 4 Konstytucji; K. Gonera, E. Łętowska "Wieloaspektowość następstw stwierdzania niekonstytucyjności" PiP 5/08/23,26 - dalej K. Gonera, E. Łętowska "Wieloaspektowość..."). W wyroku z dnia 2 października 2007 r.- II SA/Rz 94/07 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie trafnie wskazał, że wychowywanie przez pannę, kawalera, wdowę, wdowca, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu lub osobą rozwiedzioną, w związku faktycznym dzieci własnych obok dziecka wspólnego z konkubiną lub konkubentem, nie wyłącza statusu osoby samotnie wychowującej dziecko w rozumieniu art. 3 pkt 17a uśr. WSA wskazał, że art. 3 pkt 17a uśr musi być wykładany w sposób, który nie łamie obowiązujących zasad alimentacji dziecka przez jego rodziców. Konkubent na gruncie prawa polskiego nie ma żadnych obowiązków alimentacyjnych wobec dzieci konkubiny. Skoro zasady takie obowiązują na gruncie prawa rodzinnego, to należy przyjąć, że ustawa o świadczeniach rodzinnych nie wprowadza w tym zakresie żadnych nowych zasad. Regułą jest, że alimentacja dzieci obciąża rodziców. Obowiązek alimentacyjny nie może być wyłączony przez kogokolwiek, zwłaszcza niemożliwa jest sytuacja, gdy dziecko pozbawione zostaje zaliczki alimentacyjnej, gdyż jego matka pozostaje w konkubinacie. Konkubinat jako związek faktyczny nie jest przez prawo chroniony, lecz nie jest też represjonowany. 8. W istocie- z uwagi na tożsamość normatywną art. 3 pkt 17 (w obu brzmieniach) i art. 3 pkt 17a uśr, należało przyjąć, że wyrok TK z dnia z dnia 18 maja 2005 r. już z dniem jego ogłoszenia uchylił domniemanie zgodności z Konstytucją zarówno art. 3 pkt 17 w brzmieniu znowelizowanym, jak i art. 3 pkt 17a uśr (odpowiednio- cz. III pkt 6.1 uzasadnienia wyroku TK z dnia 23 października 2007 r.- P 28/07- OTK-A 9/07/106). Skutkiem tego wyroku TK nastąpiła zmiana stanu prawnego (odpowiednio- glosa J. Trzcińskiego do wyroku TK z 23 października 2007 r.- P 10/07- ZNSA 1/08/s. 161-162 i akceptowane przez Glosatora orzecznictwo NSA- przypis 9; R. Hauser, J. Trzciński "Prawotwórcze znaczenie orzeczeń Trybunału Konstytucyjnego w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego" LexisNexis 2008 s. 41-43). Wyrok TK z dnia 23 czerwca 2008 r. ogłoszony został w Dzienniku Ustaw w dniu 7 lipca 2008 r. nr 119 pozycja 770. Podkreślając tożsamość normatywną art. 3 pkt 17 (w obu brzmieniach) i art. 3 pkt 17a ustawy, Sąd przyjął, że wyrok Trybunału- P 18/06, z dniem jego ogłoszenia uchylił domniemanie zgodności z Konstytucją art. 3 pkt 17a ustawy o świadczeniach rodzinnych. 9. W sprawie IV SA/Po 62/09 jedyną przesłanką odmowy przyznania na rzecz Skarżącej dodatku do zasiłku rodzinnego z tytułu samotnego wychowania dzieci była niekonstytucyjna wykładnia art. 3 pkt 17a uśr, jaką przyjęły organy obu instancji. W tym kontekście wykładnia art. 3 pkt 17a uśr w szczególności nie może łamać zasad alimentacji dziecka obowiązujących według kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którymi regułą jest, że alimentacja obciąża rodziców. W związkach faktycznych, konkubent nie ma obowiązków alimentacji dzieci konkubiny. Oznacza to, że również wychowywanie przez pannę, kawalera, wdowę, wdowca, osobę pozostającą w separacji orzeczonej prawomocnym wyrokiem sądu, a będącą w związku faktycznym, dzieci własnych obok dzieci wspólnych z konkubentem (konkubiną), nie wyłącza statusu osoby samotnie wychowującej dziecko w rozumieniu art. 3 pkt 17a ustawy. Zważając na opisane wyżej regulacje konstytucyjne, Sąd doszedł do przekonania, że zawarty w art. 3 pkt 17a in fine ustawy warunek: "wychowuje wspólnie co najmniej jedno dziecko z jego rodzicem" należy odnosić nie do każdej osoby związanej z jednym z rodziców dziecka, ale do rodzica dziecka, którego dotyczy wniosek o przyznanie dodatku do zasiłku. Bez znaczenia pozostaje okoliczność, że matka ubiegająca się o dodatek do zasiłku rodzinnego pozostaje w nowym, nieformalnym związku, z którego również posiada inne dzieci, jakie wychowują się wspólnie z dziećmi uprawnionymi do zaliczki. W takiej sytuacji rodzic może być uznawany wobec jednego dziecka za rodzica samotnie je wychowującego, a wobec dziecka wychowywanego wspólnie z biologicznym rodzicem już za osobę wychowującą dziecko w rodzinie. 10. Takie stanowisko zajął kilkakroć Naczelny Sąd Administracyjny w odniesieniu do art. 3 pkt 17a uśr, rozważając podstawy do przyznania zaliczki alimentacyjnej - zanim zapadł wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 czerwca 2008 r.- P 18/06 (wyrok z dnia: 27 czerwca 2007 r.- I OSK 1494/06, 11 lipca 2007 r.- I OSK 1292/06; 9 stycznia 2008 r.- I OSK 430/07). Pogląd taki legł u źródeł wyroków Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu (przykładowo- z dnia: 10.9.2008 r.- IV SA/Po 330/08; nieprawomocnego z dnia 19.3.2009 r.- IV SA/Po 576/08; nieprawomocnego z dnia 30.4.2009 r.- IV SA/Po 61/09; prawomocnego z dnia 21.6.2007 r.- IV SA/Po 427/06; prawomocnego z dnia 2.10.2008 r.- IV SA/Po 349/08). Ponownie rozpoznając sprawę organy wezmą pod uwagę fakt, że M. W. nie wychowuje córek A. W. i M. W. wspólnie w ich rodzicem, zatem nie zachodzi negatywna przesłanka materialnoprawna w rozumieniu art. 11a ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 3 pkt 17a uśr (art. 153 ppsa). Skoro zarówno zaskarżona decyzja jak i decyzja Burmistrza [...] naruszały prawo, Sąd uchylił je na postawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i art. 135 ppsa. /-/I. Kucznerowicz /-/M. Dybowski /-/B. Popowska MZ