II FZ 327/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia WSA (del). Lidia Ciechomska-Florek po rozpoznaniu w dniu 27 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. sp. z o.o. z siedzibą w K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 8 kwietnia 2013 sygn. I SA/Rz 686/12 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. sp. z o.o. z siedzibą w K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w K. z dnia 25 maja 2012 r. nr [...] w przedmiocie określenia wysokości zobowiązania podatkowego w podatku od nieruchomości p o s t a n a w i a oddalić zażalenie J. spółka z o.o. z siedzibą w K. (dalej jako spółka), pismem z 3 października 2012 r. wniosła o zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku poinformowała o tym, że: - jej kapitał zakładowy wynosi 50.000,00 zł; - wartość będących w jej dyspozycji środków trwałych 269.963,94 zł; - za ostatni rok obrotowy odnotowała stratę w wysokości 780.691,00 zł, na rachunkach bankowych brak środków pieniężnych; - rachunki zostały zajęte w wyniku egzekucji; - powódź w 2010 r. zniszczyła infrastrukturę zakładów oraz środków trwałych spółki w miejscach prowadzenia działalności, tj. w K. i w D.; - do chwili obecnej z uwagi na zniszczenia spółce nie udało się odbudować kondycji finansowej sprzed powodzi; - w toku pozostają postępowania o umorzenie licznych zaległości podatkowych; - jedyny wspólnik na skutek wypadku ograniczył swoją aktywność i nie jest w stanie prowadzić spraw spółki. Spółka przedłożyła zaświadczenia o poniesionej szkodzie w wyniku powodzi w 2010 r., zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego na kwotę 755.618,20 zł, bilans i rachunek zysku i strat na koniec 2011 r. Nadto, w wykonaniu wezwania spółka przedłożyła kserokopie: zeznania podatkowego CIT-8 za 2011r., wyciągi z rachunków bankowych od 25 lutego do 24 maja 2011 r. i deklaracje dla podatku od towarów i usług od lipca do września 2012 r., informacje dodatkowe do sprawozdania finansowego za 2011 r., rachunek przepływów pieniężnych w latach 2010 - 2011. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, rozpoznając sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego z 13 grudnia 2012r., sygn. akt I SA/Rz 686/12, oddalił wniosek o przyznanie spółce prawa pomocy. Wskazał, że przedmiotem działalności spółki jest wynajem i zarządzanie nieruchomościami własnymi i dzierżawionymi. Z przedłożonych dokumentów wynika, że jej aktywa trwałe wynoszą 2.237.635,94 zł, wartość środków trwałych 2.236.635,94 zł (na koniec 2011 r.) oraz, co istotne w kontekście wniosku o prawo pomocy, spółka posiada należności w łącznej kwocie 4.254.925,64 zł, z czego 4.251.961,61 zł z tytułu dostaw i usług. Nadto, nieruchomości przeznaczone do działalności gospodarczej spółki w chwili ich nabywania, były już obciążone hipotekami na znaczne kwoty. W ocenie Sądu, w sprawie analizę sytuacji finansowej spółki można przeprowadzić za odległy okres, tj. 2011 r., co nie jest miarodajne dla oceny złożonego przez nią wniosku. Spółka, zarządzeniem z 21 stycznia 2013 r. została wezwana o złożenie informacji dotyczących 2012 r. tj. roku, w którym złożyła wniosek o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem Sądu I instancji, skoro spółka nie sporządziła określonej w wezwaniu dokumentacji (zeznania CIT-8, bilansu, rachunku zysków i strat), to Sąd nie może odnieść się do argumentów przedstawionych we wniosku o przyznanie prawa pomocy, tym bardziej, że wątpliwości wzbudzają wyjaśnienia, że w bilansie za 2011 r. kwota 8.999.000,00 zł wykazuje zobowiązania spółki wobec jej najemców tytułem poniesionych przez nich kosztów remontów zalanych nieruchomości, które spółka corocznie kompensuje z należnościami czynszowymi. Sąd zauważył, że w rachunku zysków i strat, zyski księgowane są jako przychody netto ze sprzedaży towarów i usług, które za rok 2011 wyniosły 516.400,00 zł, pomniejszając pasywa. Według Sądu, wyjaśnienia są wątpliwe w konfrontacji z przedłożonymi deklaracjami dla podatku od towarów i usług (lipiec - wrzesień 2012, październik - grudzień 2012); spółka nie wykazuje sprzedaży, deklarując jedynie nadwyżkę podatku z poprzednich deklaracji do przeniesienia na następny okres rozliczeniowy (80 zł). Wprawdzie, dane z bilansu dotyczą 2011r., a deklaracje dla podatku od towarów i usług 2012 r., ale spółka określiła, że rozlicza się tak corocznie, zatem należy przyjąć, że również w 2012 r. W ocenie Sądu I instancji, spółka korzystała z pomocy publicznej udzielonej jej na podstawie ustawy z dnia 24 czerwca 2010 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z usuwaniem skutków powodzi z 2010 r. (Dz.U. Nr 123, poz. 835). Sąd I instancji zauważył, że spółka swoją sytuację finansową uzasadnia okolicznościami związanymi ze zdarzeniem nadzwyczajnym, tj. powodzią w 2010 r., której skutki są dla spółki odczuwalne także obecnie, przy czym z dokumentacji spółki wynika, że wysoką stratę spółka odnotowała już w 2009 r. – w kwocie 754.654,54 zł, nie uzyskując w tym roku według zeznania CIT-8 żadnych przychodów, generując jedynie koszty uzyskania przychodów w ww. kwocie. W zażaleniu z 2 maja 2013 r. spółka zakwestionowała w całości postanowienie Sądu I instancji z 9 kwietnia 2013 r. sygn. akt I SA/Rz 686/12. Zarzuciła naruszenie przepisów postępowania poprzez brak wszechstronnego rozważenia zebranego materiału dowodowego skutkujące błędem w ustaleniach faktycznych mających wpływ na treść orzeczenia, poprzez błędne przyjęcie, iż spółka posiada dostateczne środki na poniesienie pełnych kosztów postępowania w sytuacji, gdy zebrany w sprawie materiał dowodowy wskazuje na spełnienie przez spółkę kryteriów przyznania prawa pomocy w zakresie objętym wnioskiem. Spółka zwróciła się o zmianę zakwestionowanego orzeczenia oraz o przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zdaniem spółki, nie ponosi ona winy za jej złą sytuację finansową, ponieważ kondycja ekonomiczna spółki jest następstwem "powodzi tysiąclecia". Poinformowała, że wykazane należności (w kwocie 4245925,64 zł) są to jej roszczenia przeciwko innym podmiotom gospodarczym, "których część jest w trakcie postępowania sądowego a części ze względu na brak środków finansowych spółka nie jest w stanie wyegzekwować". Rozliczenia wykonywanych remontów nastąpiły z czynszami z okresów przyszłych i w tym czasie został rozliczony podatek VAT, czego następstwem był jego brak w rozliczeniach, na co zwrócił uwagę Sąd I instancji. Nadto, w ocenie strony, Sąd I instancji pominął okoliczność, że koszty uzyskania przychodu przewyższają osiągany przez spółkę przychód. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie należało oddalić. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa, a rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, Sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu (postanowienie z 23 maja 2013 r. II FZ 255/13). Sąd odwoławczy zauważa, że stosując prawo pomocy, nie można chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom i podmiotom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Zapobiegliwości i przezorności w zakresie zabezpieczenia środków na potrzeby postępowań sądowych należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 16 października 2008 r., sygn. akt I SA/Po 1433/07, Lex nr 507290 a także postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia z dnia 5 czerwca 2008 r., sygn. akt I FZ 236/08, Lex nr 479142, z dnia 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 208/08, Lex nr 477191 i postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 2 lipca 2004 r., sygn. akt I SA/Gd 269/04, Lex nr 220385). Przede wszystkim należy zauważyć, że stosownie do art. 252 § 1 p.p.s.a. Sąd oceniając wniosek osoby prawnej o przyznanie prawa pomocy, bierze pod uwagę jedynie dane o jej stanie majątkowym i dochodach (por. M. Grzymisławska-Cybulska, Zakresy podmiotowy i przedmiotowy wniosku o przyznanie prawa pomocy osobom prawnym i jednostkom organizacyjnym, "Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego" 2007, nr 1, s. 38). Pod pojęciem stanu majątkowego należy rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz także środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 11 maja 2012 r., sygn. akt II FZ 390/12; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11). Z uwagi na powyższe w niniejszej sprawie szczególnie istotne dla oceny zdolności spółki do ponoszenia obciążeń jest osiąganie przez spółkę przychodów i dysponowanie wierzytelnościami, czego spółka nie zakwestionowała w zażaleniu. Jak podnosi się w orzecznictwie, przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z 1 kwietnia 2008 r. I OZ 208/08). Sąd odwoławczy ma świadomość subiektywnego poglądu spółki o jej trudnej sytuacji finansowej jednakże spółka, uchylając się od wykonania wezwania Sądu i przedstawienia żądanej dokumentacji (zeznanie CIT-8, bilans, rachunek zysków i strat za oznaczony okres) i jednocześnie nie kwestionując skutecznie w zażaleniu ustaleń Sądu I instancji dotyczących wielkości przychodów i należności, uniemożliwiła stwierdzenie utraty jej płynności finansowej. Zarazem z nadesłanych do sądu dokumentów, tak w wyniku wezwania Sądu, jak referendarza sadowego wynika uzyskiwanie przez spółkę przychodów (za rok 2011 wyniosły 516.400,00 zł), jak też posiadanie znaczących należności (karta 39 akt sądowych), o których mowa w zakwestionowanym postanowieniu. Nie wykazana też została zmiana w zakresie stanu majątkowego w 2012 r. ponieważ spółka nie nadesłała żądanych dokumentów. Sąd odwoławczy zauważa, że termin sporządzenia żądanych dokumentów, tj. zeznań podatkowych, rachunku zysków i strat oraz bilansu spółka oznaczyła na koniec marca (31 marca to ustawowy termin składania ostatecznych sprawozdań finansowych i zeznań CIT8), natomiast zakwestionowane przez spółkę postanowienie Sądu I instancji zostało wydane 8 kwietnia 2013 r., zatem dokumenty te nie zostały złożone do czasu wydania postanowienia. Tym samym spółka nie wykazała w sposób bezsprzeczny i nie budzący wątpliwości, że stan majątkowy uniemożliwia jej poniesienie kosztów postępowania i tym samym uzasadnionym jest udzielenie jej swoistej dotacji ze Skarbu Państwa (zob. postanowienie NSA z 16 września 2008 r., I FZ 284/08). Niezależnie od braków w nadesłanej przez spółkę dokumentacji, Sąd odwoławczy zwraca uwagę na fakt, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej, w niniejszej sprawie spółka, nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (por. postanowienie NSA z 29 marca 2011 r. I OZ 191/11). Wbrew poglądowi spółki wielkość kosztów uzyskania przychodów, przewyższająca wielkość przychodów, nie jest okolicznością uzasadniającą przyznanie spółce prawa pomocy. W szczególności należy wskazać na fakt, że wydatki na spory sądowe są, obok wydatków o charakterze cywilnoprawnym, związane z prowadzeniem działalności gospodarczej. Jednakże, wydatki związane z prowadzeniem działalności gospodarczej o charakterze cywilnoprawnym - czyli te, których w przeważającej mierze dotyczą koszty uzyskania przychodów -, nie mogą mieć pierwszeństwa zaspokojenia przed zobowiązaniami publicznoprawnymi, a do takich zalicza się koszty sądowe. Podkreślenia wymaga również, że sam fakt, że osoba prawna ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy wykazuje w swojej działalności straty nie stanowi wystarczającej przesłanki jego udzielenia (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 marca 2011 r., sygn. akt II GZ 112/11, postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 19 listopada 2004 r., sygn.akt I FZ 436/04). Nie można uznawać wszelkich kosztów działalności gospodarczej za priorytetowe wobec kosztów prowadzonego postępowania sądowego (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 listopada 2011 r., I FZ 344/11). W przypadku osoby prowadzącej działalność gospodarczą powinna ona, w procesie zarządzania dochodem brutto, uwzględniać środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych związane z prowadzonymi postępowaniami sądowymi, gdyż prowadzenie takich postępowań mieści się w ryzyku działalności gospodarczej (podobnie w wyroku ETPCz z dnia 19 stycznia 2010 roku, skarga nr 1783/04 Felix Blau sp. z o.o. przeciwko Polsce). W ocenie Sądu odwoławczego, także istnienie należności spółki (wierzytelności) w kwocie 4245925,64 zł, w większości – jak wskazała spółka – w trakcie dochodzenia prze sadami powszechnymi, nie jest okolicznością uzasadniającą przyznanie prawa pomocy, niezależnie od uwag poczynionych powyżej. Przede wszystkim istnienie tych roszczeń może wpływać korzystnie na zdolność płatniczą i finansową spółki. Należy zauważyć, że nawet w razie rezygnacji z bezpośredniego dochodzenia tych należności, spółka nie została pozbawiona możliwości gospodarowania wierzytelnościami, choćby z udziałem wyspecjalizowanych w tej działalności firm zajmujących się natychmiastowym skupem wierzytelności. W szczególności sprzedaż wierzytelności jest jedną z najszybszych i najpewniejszych form odzyskania pieniędzy, nawet w sytuacji, kiedy spółka nie dysponuje żadnymi innymi przychodami. Decydując się na tą formę współpracy spółka przenosi (pozbywa się) ryzyka związanego z dochodzeniem należności, często trudnościągalnych. Zdaniem Sądu odwoławczego, spółka ma możliwość zgromadzenia środków na poczet sporów sądowych. Z tego też powodu dla oceny sytuacji majątkowej i zdolności finansowej spółki drugorzędna jest ocena konfrontacji bilansu z deklaracjami VAT i ocena dokonywania rozliczeń wykonanych remontów z czynszami z okresów przyszłych. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, uzasadnienie Sądu I instancji świadczy o rozpoznaniu przez Sąd wniosku spółki o przyznanie prawa pomocy w sposób rzetelny i nie naruszający zasad postępowania. W każdym razie, naruszeń tych spółka nie wykazała w treści zażalenia. Naczelny Sąd Administracyjny ocenia bowiem orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego pod kątem zaistnienia bądź nie okoliczności, o których mowa w art. 184 p.p.s.a. i 185 § 1 p.p.s.a. W rozpatrywanej sprawie nie można Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Rzeszowie zarzucić błędu. Sąd I instancji zbadał możliwości finansowe spółki, uwzględniając wysokość obciążeń finansowych jakie musi ponieść w niniejszym postępowaniu i odniósł się do podnoszonych przez spółkę argumentów. Mając to na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.