I GSK 1271/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Dariusz Dudra Sędzia NSA Barbara Mleczko-Jabłońska Sędzia del. WSA Tomasz Smoleń (spr.) po rozpoznaniu w dniu 27 lutego 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej M.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 27 listopada 2018 r. sygn. akt I SA/Kr 602/18 w sprawie ze skargi M.S. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...], nr [...] w przedmiocie odmowy wykreślenia zastawu skarbowego oddala skargę kasacyjną Wyrokiem z dnia 27 listopada 2018 r., Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę M. S., na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, z dnia [...] marca 2018 r. w przedmiocie odmowy wykreślenia zastawu skarbowego. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. decyzją z dnia [...] marca 2018 r. na podstawie art. 83b ust. 1 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, w związku z art. 219 kpa, art. 306 i 307 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny oraz art. 46h Ordynacji podatkowej po rozpatrzeniu wniosku M. S. (skarżąca) o ponowne rozpatrzenie sprawy dotyczącej wykreślenia zastawu skarbowego, utrzymał w mocy decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w K. z [...] listopada 2017 r. W uzasadnieniu decyzji podano, iż wnioskiem z 16 sierpnia 2017 r. M. S. zwróciła się o wykreślenie zastawu skarbowego ustanowionego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego K. na wniosek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na samochodzie osobowym [...], nr rejestracyjny [...]. Podstawą ustanowienia zastawu była decyzja nr [...] z [...] maja 2016 r. dotycząca zaległości składkowych na FUS, FUZ i FP i FGŚP za okres od 3.2007 do 2.2016 w kwocie 156 417,69 zł. Do akt sprawy przedłożyła wnioskująca umowę zastawu z 11 października 2011 r. bez daty pewnej, natomiast nie przedłożyła umowy pożyczki, stanowiącej bezpośredni cel (przyczynę) umowy zastawu. Z umowy zastawu wynika, że jeżeli pożyczka nie zostanie spłacona do 30 września 2016 r., właścicielem zastawionego samochodu staje się zastawnik. Według oświadczenia zastawnika pożyczka nie została mu zwrócona, jednak brak jest dowodu, że pożyczka w ogóle została udzielona. Brak również dowodu wpłacenia kwoty pożyczki na rachunek kredytowy dłużniczki celem spłaty długu bankowego. Ponadto brak jest dowodu złożenia deklaracji podatkowej od pożyczki. Dodatkowo przedłożono umowę zastawu, na której 26 października 2017 r. notariusz poświadczyła tożsamość wnioskodawczyni. Dokonując oceny prawnej organ podał, iż jak wynika z art. 306 k.c. zastaw ma charakter akcesoryjny (zależy od istnienia innego prawa), zatem musi istnieć podstawa jego ustanowienia. Pośród uzyskanych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych w K. dowodów w sprawie brak jest bezpośredniego dowodu na sporządzenie umowy pożyczki. Brak również dowodu na przelanie kwoty pożyczki na konto skarżącej. Z samej umowy zastawu zwykłego wynika, że została opatrzona datą pewną dopiero 26 października 2017 r., co oznacza, że taki zastaw jest nieskuteczny wobec wierzycieli, którzy uzyskali odpowiednie wpisy przed tą datą, np. wpis do rejestru zastawów skarbowych. 20 lutego 2011 r. wszedł w życie przepis ustanawiający skuteczność zastawu wobec wierzycieli zastawcy, jeśli umowa o ustanowienie zastawu została zawarta na piśmie z datą pewną. Ma to zapewnić udział wierzytelności zabezpieczonej tym zastawem w podziale sumy uzyskanej z egzekucji, obok hipoteki, zastawu rejestrowego, zastawu skarbowego, a także zapewnia większą jawność tego prawa. Regulacja ta zapobiega wykorzystywaniu nieformalnie ustanowionego zastawu podczas podziału sumy uzyskanej z egzekucji. Przed nowelizacją k.c. ustawą z 26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz o zmianie niektórych ustaw, która weszła w życie 22 lutego 2011 r., przepisy k.c. nie zawierały żadnych regulacji dotyczących formy umowy zastawniczej. Skoro, zatem nie było wymogu szczególnej formy, to umowa zastawnicza mogła być zawarta w dowolnej formie, czyli ustnej lub pisemnej. Wspomniana nowelizacja zmieniła sytuację o tyle, że do art. 307 k.c. wprowadziła § 3 stanowiący, że zastaw jest skuteczny wobec wierzycieli zastawcy, jeżeli umowa o ustanowienie zastawu została zawarta na piśmie z datą pewną. Zatem zastaw będzie skuteczny względem wierzycieli zastawcy, gdy umowa zastawnicza zostanie zawarta w formie pisemnej z datą pewną. W przypadku, gdy umowa zastawnicza nie zostanie zawarta w tej formie, zastawnik zostanie pozbawiony przywileju pierwszeństwa zaspokojenia. Organ podał ponadto, iż pismem z 14 grudnia 2017 r. skarżąca została poinformowana, że w czasie ponownego postępowania może skorzystać z prawa do czynnego w nim udziału, lecz nie skorzystała ona z prawa wglądu w akta sprawy oraz wypowiedzenia się, co do zebranych dowodów i materiałów ani nie przedłożyła dodatkowych dokumentów uzasadniających wykreślenie zastawu skarbowego. Na powyższą decyzję M. S. złożyła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie zarzucając naruszenie: - art. 83b ust. 1 u.s.u.s. oraz art. 306 i 307 k.c., oraz art. 46h Ordynacji podatkowej w zw. z art. 7, 77 i art. 80 kpa, a także - niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności mających wpływ na wynik sprawy w powołaniu na zarzut naruszenia przez organ ZUS art. 7, 77 i 80 kpa. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie stwierdził, że zaskarżana decyzja jest prawidłowa, a istotą rzeczy w rozpoznawanej sprawie była kwestia oceny wykazania przez skarżącą, w świetle art. 307 § 3 k.c, czy umowa o ustanowieniu zastawu została zawarta na piśmie z datą pewną. Według WSA organy prawidłowo uznały, iż skarżąca powyższego nie wykazała, ponieważ rzeczona umowa przedłożona do akt została wprawdzie poświadczona przez notariusza, ale wskazał on wyraźnie datę przedłożenia mu tej umowy, jako 26 października 2017r. Jak zasadnie wskazał organ na mocy art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 26 czerwca 2009 r. o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 131, poz. 1075) z dniem 20 lutego 2011 r. dodano w ramach art. 307 kodeksu cywilnego - § 3, który przewiduje, że aby zastaw był skuteczny wobec wierzycieli zastawcy, umowa o ustanowienie zastawu powinna być zawarta na piśmie z datą pewną. Wprowadzenie w § 3 wymogu formy pisemnej z datą pewną dla umowy o ustanowienie zastawu było konsekwencją zmian dotyczących kolejności zaspokajania należności zastawniczych. Skoro w egzekucji zastaw ma konkurować z innymi ograniczonymi prawami rzeczowymi na zasadzie pierwszeństwa, to istotnie niezbędne było stworzenie mechanizmu umożliwiającego ustalenie, kiedy doszło do ustanowienia zastawu. W przeciwnym razie nieformalnie ustanawiany zastaw ręczny mógłby stanowić pole do nadużyć podczas podziału sumy uzyskanej z egzekucji (tak Uzasadnienie projektu ustawy o zmianie ustawy o księgach wieczystych i hipotece oraz niektórych innych ustaw, Sejm VI kadencji, nr druku 1562). Forma pisemna z datą pewną oznacza kwalifikowaną formę pisemną czynności prawnej, która, oprócz wymogów określonych w art. 78 § 1 k.c., uzupełniona została urzędowym poświadczeniem daty dokonania czynności prawnej (art. 81 § 1 k.c.). Urzędowego poświadczenia daty dokonuje notariusz (zob. art. 96 pkt 3 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. - Prawo o notariacie, tekst jedn.: Dz. U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 z późn. zm.). Istnieje też drugi typ daty pewnej, który został uregulowany w art. 81 § 2 i 3 k.c. W tym przypadku chodzi o wskazanie daty, w której bez wątpienia istniał już dokument obejmujący określoną czynność prawną, która mogła być dokonana wcześniej. Sąd I instancji stwierdził, że organy zasadnie wskazywały na konieczność wykazania przez skarżącą daty pewnej powoływanej przez nią czynności prawnej, czemu skarżąca nie uczyniła zadość ze skutkiem na dzień zawarcia umowy. Organy zwracały się również do organów rejestracji pojazdów i podatkowych o takie dane, lecz uzyskały jedynie potwierdzenie, iż skarżąca nadal figuruje w ewidencji pojazdów, jako właściciel spornego pojazdu. WSA uznał, iż skoro forma pisemna z datą pewną dla ustanowienia zastawu została zastrzeżona pod rygorem ad eventum, to jej niedochowanie nie spowoduje wprawdzie rygoru nieważności czynności prawnej, jednakże nie powstaną określone skutki prawne tej czynności, w kontrolowanej sprawie pierwszeństwo wskazywanego przez skarżącą zastawu umownego nie mogło być uwzględnione i nie może skutkować uchyleniem zastawu skarbowego. Ustanowienie zastawu umownego, choć będzie skuteczne w odniesieniu do stron tej umowy, będzie jednak bezskuteczne wobec wierzycieli osobistych zastawcy – skarżącej. W takiej sytuacji zastawnik, czyli wskazywany P. K. nie będzie mógł się skutecznie powołać na to, że przysługuje mu pierwszeństwo zaspokojenia przed organem skarbowym. W tym stanie rzeczy Sąd I instancji, na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r.- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U Nr 153, poz. 1270 z późn. zm. - oznaczanej dalej jako p.p.s.a.), oddalił skargę. W skardze kasacyjnej skarżąca zaskarżyła powyższy wyrok w całości, wnosząc o uchylenie zaskarżonego wyroku i poprzedzającej go decyzji ZUS oraz przekazanie całości sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie od organu administracyjnego na rzecz skarżącej zwrotu kosztów postępowania. Zaskarżonemu wyrokowi zarzuciła: 1. naruszenie przepisów art. 27 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. 307 k.c. i w zw. z art. 7, 77 i art. 80 kpa poprzez przyjęcie, iż wpisany zastaw skarbowy jest skuteczny, a niedoręczenie decyzji o jego ustanowieniu współmałżonkowi irrelewantne, 2. niewyjaśnienie wszystkich istotnych okoliczności mających wpływ na wynik sprawy w powołaniu na zarzut naruszenia przez organ ZUS art. 7, 77 i 80 kpa, w szczególności poprzez nieustalenie przez organ administracyjny rodzaju pożyczki i braku doręczenia decyzji o ustanowieniu zastawu skarbowego współmałżonkowi. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca przedstawiła argumenty na poparcie podniesionych zarzutów. Organ nie złożył odpowiedzi na skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. Jeżeli nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a., a w rozpoznawanej sprawie nie wystąpiły, to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Związanie podstawami skargi kasacyjnej polega na tym, że wskazanie przez stronę skarżącą naruszenia konkretnego przepisu prawa materialnego, czy też procesowego, określa zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego. Zatem sam autor skargi kasacyjnej wyznacza zakres kontroli instancyjnej wskazując, które normy prawa zostały naruszone. Naczelny Sąd Administracyjny nie ma obowiązku ani prawa do domyślania się i uzupełniania argumentacji autora skargi kasacyjnej (por. wyrok NSA z 6 września 2012 r., sygn. akt I FSK 1536/11, LEX nr 1218336). Zarzuty skargi kasacyjnej należy oprzeć, zgodnie z art. 174 pkt 1 i 2 p.p.s.a., na podstawie naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie lub naruszenia przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Prawidłowo formułując zarzuty, skarżący kasacyjnie powinien, zatem jasno wskazać, na której podstawie kasacyjnej opiera zarzuty. Jeżeli zarzuty są postawione w oparciu o pierwszą podstawę kasacyjną naruszenia prawa materialnego, powinien również precyzyjnie określić, czy naruszenie nastąpiło poprzez błędną wykładnię przepisu czy jego niewłaściwe zastosowanie. W pierwszym przypadku winien wykazać, jaką interpretację (rozumienie) przepisu przyjął sąd w zaskarżonym orzeczeniu, a jaka jest, zdaniem skarżącego kasacyjnie, prawidłowa. Z kolei naruszenie przepisu prawa materialnego poprzez błędne zastosowanie polega na tzw. błędzie w subsumcji, tj. gdy stan faktyczny ustalony w sprawie błędnie uznano za odpowiadający stanowi hipotetycznemu przewidzianemu w obowiązującej normie prawnej. Zatem skarżący kasacyjnie winien wskazać, dlaczego przyjęty przez sąd I instancji przepis nie "przystaje" do przepisu, stanowiącego podstawę orzekania. Natomiast opierając zarzuty na drugiej podstawie kasacyjnej, skarżący kasacyjnie winien nie tylko wykazać, na czym polegało to naruszenie, lecz również, jaki mogło mieć ono wpływ na wynik sprawy (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2012, s. 446). Skarga kasacyjna nieodpowiadająca tym wymogom, pozbawiona konstytuujących ją elementów treściowych, uniemożliwia sądowi ocenę jej zasadności (por. wyroki NSA: z 17 czerwca 2008 r., sygn. akt II OSK 665/07; z 18 grudnia 2012 r., sygn. akt II GSK 1894/11, z 12 kwietnia 2013 r., sygn. akt I GSK 1795/11, z 16 lipca 2013 r., sygn. akt II FSK 2208/11, z 13 sierpnia 2013 r., sygn. akt II GSK 717/12, z 5 marca 2019 r., sygn. akt I GSK 5/19, opublikowane: orzeczenia.nsa.gov.pl). Sformułowanie podstaw kasacyjnych w prawidłowy sposób jest o tyle istotne, że stosownie do powołanego już art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach zakreślonych w zarzutach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania, której przesłanki wymienione zostały w § 2 tego przepisu, a która w rozpoznawanej sprawie nie występuje. Określona w art. 183 § 1 p.p.s.a. zasada związania granicami skargi kasacyjnej oznacza również związanie wskazanymi w niej podstawami zaskarżenia, które determinują zakres kontroli kasacyjnej, jaką Naczelny Sąd Administracyjny powinien, a ściślej, może podjąć - działając na podstawie i w granicach prawa (art. 7 Konstytucji RP) - w celu stwierdzenia ewentualnej wadliwości zaskarżonego orzeczenia. Zatem Naczelny Sąd Administracyjny nie może rozpoznać merytorycznie zarzutów skargi, które zostały wadliwie skonstruowane. Jest to zgodne z poglądem, że przytoczenie podstaw kasacyjnych, rozumiane jako wskazanie przepisów, które - zdaniem wnoszącego skargę kasacyjną - zostały naruszone przez wojewódzki sąd administracyjny, nakłada na Naczelny Sąd Administracyjny, stosownie do art. 174 pkt 1 i 2 oraz art. 183 § 1 p.p.s.a., obowiązek odniesienia się do wszystkich zarzutów przytoczonych w podstawach kasacyjnych (por. uchwała Pełnego Składu NSA z 26 października 2009 r., sygn. akt I OPS 10/09). Aby Naczelny Sąd Administracyjny mógł uczynić zadość temu obowiązkowi, wnoszący skargę kasacyjną musi poprawnie określić, jakie przepisy jego zdaniem naruszył wojewódzki sąd administracyjny i na czym owo naruszenie polegało (por. podobnie wyrok NSA z 16 lipca 2013 r., sygn. akt II FSK 2208/11). Tymczasem autorka skargi kasacyjnej nie określił nawet, czy zarzuca naruszenie przepisów postępowania, czy też przepisów prawa materialnego. Przywołane, jako naruszone przepisy: art. 27 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. 307 k.c. i w zw. z art. 77 kpa zawierają po dwie lub więcej jednostek redakcyjnych o różnej treści normatywnej. Już sam brak wskazania naruszenie, których z nich konkretnie zarzuca skarżąca kasacyjnie uniemożliwia odniesienie się do tak sformułowanych zarzutów skargi kasacyjnej. Zwrócić również należy uwagę, że z istoty skargi kasacyjnej, jako środka odwoławczego od wyroku sądu administracyjnego pierwszej instancji wynika, że podstawą naruszenia prawa procesowego jest wyłącznie naruszenie przepisów p.p.s.a. Stąd też zarzut naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, tj. art. 7, 77 i 80 kpa należy uznać za nieuprawniony, albowiem przepis ten nie mógł zostać naruszony przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, gdyż nie stosuje on przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego. Badanie przez Naczelny Sąd Administracyjny stosowania prawa przez organy administracji może mieć jedynie charakter pośredni, w sytuacji, gdy skarżąca w ramach podstawy kasacyjnej, zarzuci sądowi pierwszej instancji naruszenie stosownych przepisów p.p.s.a. poprzez ich nieuwzględnienie, mimo zarzutów zawartych w skardze. W skardze kasacyjnej nie powiązano wyraźnie i konsekwentnie naruszenia ww. przepisu kpa ze wskazaniem przepisów p.p.s.a., które miał naruszyć Sąd I instancji. Wskazane deficyty skargi kasacyjnej znacznie uniemożliwiają na odniesienie się do nich nawet przy uwzględnieniu wspomnianej uchwały Pełnego Składu NSA z 26 października 2009 r., sygn. akt I OPS 10/09. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej skarżąca zarzuciła organowi, iż nie wziął pod uwagę faktu, że samochodzie osobowym marki [...], stanowiący składnik majątku wspólnego z M. K. w ramach małżeńskiej wspólności ustawowej. Ponadto podniosła, że umowa zastawu została poświadczona przez notariusza, a organ ZUS w żaden sposób nie udowodnił, że umowa ta nie istniała w wskazanej na niej dacie jej zawarcia, tj. 11 października 2011 r. Odnosząc się do powyższego, podkreślić należy, że organ dokonując oceny prawnej prawidłowo wskazał na akcesoryjny charakter zastawu, zastaw, bowiem zabezpiecza oznaczoną wierzytelność. Związanie zastawu z wierzytelnością polega na tym, że musi istnieć wierzytelność, którą ma zastaw zabezpieczać. W toku postepowania skarżąca nie przedstawił bezpośredniego dowodu na sporządzenie umowy pożyczki, której zabezpieczeniem miał być zastaw ustanowiony umową z 11 października 2011 r., co jest niezbędne dla oceny skutków prawnych umowy zastawu. Stwierdzić należy, że w sytuacji, gdy skarżąca wnosząc wniosek wywodzi z umowy zastawu korzystne dla siebie skutki prawne winna jednocześnie wykazać, iż ta umowa zastawu zabezpiecza określoną wierzytelność. Brak wykazania tej okoliczności powoduje, że skarżąca ponosi negatywne skutki z tym związane. Wskazać również trzeba, że w myśl art. 307 § 3 k.c. zastaw jest skuteczny wobec wierzycieli zastawcy, jeżeli umowa o ustanowienie zastawu została zawarta na piśmie z datą pewną. Niezachowanie wymóg zawarcia umowy zastawu na piśmie z datą pewną powoduje, że nie powstaną określone skutki prawne tej czynności. W rozpoznawanej sprawie umowa zastawa została opatrzona datą pewną dnia 26 października 2017 r. (data poświadczenia notarialnego), w sytuacji, gdy zastaw skarbowy został ustanowiony 4 października 2016 r. Zatem zastawnik P. K. nie będzie mógł się skutecznie powołać na to, że przysługuje mu pierwszeństwo zaspokojenia przed organem skarbowym, co trafnie stwierdził Sąd I instancji. W oparciu o informację organu rejestracji pojazdów organ ustalił, że w ewidencji pojazdów, jako właściciel spornego pojazdu widnieje skarżąca. Natomiast w umowie ustanowienia zastawu, na którą powołuje się skarżąca, w § 1 tej umowy podano, że zastawiany samochód jest własnością skarżącej, zaś w § 2 umowy stwierdza, iż samochód wchodzi w skład małżeńskiego majątku wspólnego. W tej sytuacji nie można uznać za skuteczny zarzut, że organ w chwili ustanowienia zastawu skarbowego uznał skarżącą za właścicielkę spornego samochodu w oparciu o zapis w ewidencji pojazdów. Rejestracji dokonuje się, bowiem na podstawie dowodu własności pojazdu lub dokumentu potwierdzającego powierzenie przez zagraniczną osobę fizyczną lub prawną podmiotowi polskiemu (art. 72 ust. 1 pkt 1 ustawy prawo o ruchu drogowym). Z przytoczonych wyżej powodów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. i art. 182 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.