II OSK 3188/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Arkadiusz Despot – Mładanowicz Sędziowie Sędzia NSA Tomasz Bąkowski Sędzia del. WSA Grzegorz Rząsa (spr.) Protokolant starszy inspektor sądowy Monika Dworakowska po rozpoznaniu w dniu 5 października 2022 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 18 grudnia 2018 r. sygn. akt III SA/Kr 1107/18 w sprawie ze skargi J. M. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] sierpnia 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wymeldowania oddala skargę kasacyjną. 1. Wyrokiem z 18 grudnia 2018 r., sygn. akt III SA/Kr 1107/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie oddalił skargę J. M. (dalej: "skarżący" lub "skarżący kasacyjnie") na decyzję Wojewody [...] (dalej: "Wojewoda") z [...] sierpnia 2018 r., znak: [...]. Decyzją tą Wojewoda uchylił decyzję Wójta Gminy J. (dalej: "Wójt") z [...] marca 2018 r., nr [...] orzekającą o wymeldowaniu B. M. (dalej: "uczestniczka") z pobytu stałego w budynku nr [...] w Z. oraz orzekł o odmowie wymeldowania jej z pobytu stałego. 2. Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. 2.1. Skarżący, jako współwłaściciel budynku mieszkalnego nr [...] w Z., w którym na pobyt stały była zameldowana jego żona, B. M., złożył [...] lipca 2017 r. wniosek o wymeldowanie jej z pobytu stałego, podnosząc, że od października 2015 r. nie mieszka ona pod tym adresem. 2.2. Decyzją z [...] marca 2018 r. Wójt orzekł o wymeldowaniu uczestniczki z pobytu stałego. Wójt ustalił, że żona skarżącego opuściła miejsce pobytu stałego wraz z trójką małoletnich dzieci, udając się do domu rodziców pod innym adresem. Organ powołał się na zeznania uczestniczki, zgodnie z którymi powodem opuszczenia miejsca stałego pobytu była przemoc stosowana ze strony skarżącego, który też wymienił zamki w drzwiach. Uczestniczka zadeklarowała chęć powrotu do miejsca zameldowania, ale obawia się męża. Zdaniem Wójta, uczestniczka dobrowolnie wyprowadziła się z budynku nr [...] w Z., a ponadto posiada swoje centrum życiowe poza miejscem stałego zameldowania. Wójt podkreślił, że uczestniczka nie podjęła żadnego działania prawem przewidzianego w celu ochrony posiadania. 2.3. Wojewoda, opisaną na wstępie decyzją, uchylił decyzję organu pierwszej instancji i orzekł o odmowie wymeldowania żony skarżącego z pobytu stałego. Wojewoda wskazał m.in., że o opuszczeniu miejsca pobytu stałego można mówić wówczas, gdy osoba fizycznie w danym lokalu nie przebywa, a opuszczenie lokalu nastąpiło w sposób dobrowolny i trwały. Organ odwoławczy w sposób odmienny niż organ pierwszej instancji ocenił charakter opuszczenia przez żonę skarżącego miejsca pobytu stałego, stwierdzając, że nie można przyjąć dobrowolności z uwagi na sytuację rodzinną, w której znalazła się uczestniczka. Wojewoda powołał się na liczne wyroki skazujące skarżącego m.in. za przestępstwa znęcania się nad rodziną, a także toczące się kolejne postępowanie karne, w ramach którego orzeczono m.in. zakaz zbliżania się przez skarżącego do uczestniczki. 2.4. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, oddalając zaskarżonym wyrokiem z 18 grudnia 2018 r. skargę J. M., wskazał, że przyczyną opuszczenia przez uczestniczkę miejsca stałego pobytu była stosowana wobec niej i dzieci przemoc fizyczna i psychiczna przez męża. Znajduje to potwierdzenie w znajdujących się w aktach administracyjnych sprawy wyrokach sądów karnych skazujących J. M. za znęcanie się fizyczne i psychiczne nad rodziną. Sąd pierwszej instancji podkreślił, że z ujawnionych wyroków w sposób dobitny wyłania się brak dobrowolności opuszczenia przedmiotowego budynku. Nie mogła zmienić oceny tego stanu rzeczy także okoliczność, że żona skarżącego nie wniosła środka prawnego o naruszenie posiadania. Zdaniem Sądu pierwszej instancji trzeba tu mieć na uwadze sytuację, w której znalazła się uczestniczka. Wobec skarżącego orzeczono bowiem trzyletni zakaz kontaktowania się i zakaz zbliżania się, w tym do żony, na odległość mniejszą niż 30 m, a pomimo tego docierały do niej ze strony skarżącego groźby pozbawienia życia i spalenia dobytku. Żona skarżącego na datę zaskarżonej decyzji była nadal współwłaścicielem budynku mieszkalnego, w którym była zameldowana. Nie zerwała zatem wszelkich związków z tym miejscem i wyraża wolę powrotu, która tylko i wyłącznie ze względu na zachowanie jej męża – skarżącego – nie może być realizowana. 3.1. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł J. M., zaskarżając go w całości i zarzucając mu: (i) naruszenie przepisów prawa materialnego przez ich niewłaściwe zastosowanie, tj. art. 33, art. 35 i art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 24 września 2010 r. o ewidencji ludności (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 1191; dalej: "u.e.l."), co w konsekwencji jako podstawa materialno-prawna zaskarżonego orzeczenia miało bezpośredni wpływ na wydanie rozstrzygnięcia w tej sprawie, wobec faktu, że nie ma przesłanek negatywnych do niewymeldowania B. M. i utrzymywanie fikcji prawnej w tym zakresie; (ii) naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, tj. art. 133 § 1 w zw. z art. 106 § 3 p.p.s.a. poprzez błędne uznanie, że decyzja odpowiada prawu, wówczas gdy Sąd pierwszej instancji bezkrytycznie przyjął, że B. M. wyprowadziła się z domu stron do drugiego domu tych samych stron będąc pod przymusem, wówczas gdy z orzeczenia i akt sprawy Sądu Rejonowego w N., sygn. akt [...] wynika wprost, że B. M. celowo i dobrowolnie wyprowadziła się z lokalu – domu co jest przedmiotem niniejszej sprawy, zaś Sąd pominął ww. okoliczność i nie uznał za celowe uchylenie sprawy do ponownego rozpoznania celem uzupełnienia postępowania dowodowego o akta wskazanej sprawy rodzinnej. Na podstawie przywołanych zarzutów, skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i jego zmianę poprzez wymeldowanie B. M. zgodnie z wnioskiem J. M., ewentualnie o uchylenie wyroku do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano m.in., że wyrok Sądu pierwszej został wydany przedwcześnie, przy niepełnym materiale dowodowym. Zdaniem skarżącego kasacyjnie, B. M. wyprowadziła się po wyroku Sądu Rejonowego w N. stwierdzającym brak winy w znęcaniu się nad nią –orzeczenie zostało podtrzymane przez Sąd Okręgowy w N. Samo wyrażenie woli dalszego zamieszkiwania w opuszczonym domu, bez jednoczesnego zobiektywizowania tej woli i przejawienia jej przez wykorzystanie instytucji prawnych umożliwiających dopuszczenie do stanu sprzed [...] marca 2016 r., nie jest, w ocenie skarżącego kasacyjnie, okolicznością wystarczającą do uznania, że nie doszło do dobrowolnego opuszczenia lokalu. 3.2. W piśmie z [...] sierpnia 2019 r., stanowiącym odpowiedź na skargę kasacyjną, uczestnik postępowania, B. M., wniosła o jej oddalenie i przeprowadzenie dowodu z odpisu prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w N. z [...] lipca 2019 r., sygn. akt [...], na okoliczność prawomocnego uniewinnienia uczestniczki od zarzutu popełnienia przestępstwa na szkodę skarżącego. 3.3. W piśmie z [...] maja 2022 r. adwokat reprezentujący skarżącego wniósł o dopuszczenie dowodu z propozycji ugodowej przedstawionej przez adwokat reprezentującego uczestniczkę w mailu skierowanym do pełnomocnika skarżącego na okoliczność, że skarżąca od wielu lat dobrowolnie mieszka pod adresem [...]. 4. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 4.1. Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. 4.2. W pierwszej kolejności należy przypomnieć, że Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania (art. 183 § 1 p.p.s.a.). W rozpatrywanej sprawie nie występują wskazane w art. 183 § 2 p.p.s.a. przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. 4.3. Bezzasadny okazał się zarzut naruszenia art. 133 § 1 p.p.s.a. W przepisie tym wyrażono zasadę orzekania przez sąd administracyjny na podstawie akt sprawy. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem, zarzut naruszenia art. 133 § 1 p.p.s.a. może stanowić skuteczną podstawę kasacyjną w sytuacji, w której sąd administracyjny przeprowadził kontrolę legalności zaskarżonego aktu administracyjnego w sposób oderwany od materiału dowodowego zawartego w aktach sprawy oraz ustaleń dokonanych w skarżonym akcie administracyjnym, przy jednoczesnym niekwestionowaniu tych ustaleń (por. np. wyroki NSA: z 19 października 2010 r., sygn. akt II OSK 1645/09; z 10 kwietnia 2018 r., sygn. akt II OSK 2582/17; z 14 grudnia 2021 r., sygn. akt II OSK 585/21, CBOSA). Z taką sytuacją w niniejszej sprawie nie mamy do czynienia. W szczególności, sąd pierwszej instancji oparł swoje oceny prawne na obszernym materiale dowodowym zgromadzonym w aktach sprawy, w tym na odpisach licznych prawomocnych wyroków skazujących skarżącego za znęcanie się psychiczne i fizyczne nad żoną (zob. s. 7-8 zaskarżonego wyroku). Ponadto, sąd a quo nie zakwestionował prawidłowości ustaleń faktycznych poczynionych przez Wojewodę. Należy podkreślić, że art. 133 § 1 p.p.s.a. nie może służyć do zwalczania prawidłowości ustaleń faktycznych poczynionych przez organ administracji publicznej w toku postępowania jurysdykcyjnego (por. np. wyrok NSA z 1 marca 2022 r., sygn. akt III OSK 3921/21, CBOSA). Jeżeli strona nie zgadza się z oceną legalności tych ustaleń poczynioną przez sąd pierwszej instancji, powinna sformułować w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia odpowiednich przepisów k.p.a. dotyczących gromadzenia i oceny materiału dowodowego, w powiazaniu z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. (por. np. uchwałę pełnego składu NSA z 26 października 2009 r., sygn. akt I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010/1/1). Zarzutów takich skarżący kasacyjnie w niniejszej sprawie jednak nie postawił. Dotyczy to nie tylko petitum przedmiotowej skargi kasacyjnej, ale również jej uzasadnienia. 4.4. Bezzasadny jest również zarzut naruszenia art. 106 § 3 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Przede wszystkim należy wskazać, że na tle tego przepisu, będącego wyjątkiem od zasady orzekania przez sąd administracyjny w oparciu o materiał dowodowy zebrany w toku postępowania administracyjnego, przyjmuje się, że dopuszczenie dowodu z dokumentu w trybie art. 106 § 3 p.p.s.a. jest uprawnieniem, a nie obowiązkiem sądu. Ergo, nieprzeprowadzenie tego dowodu przez sąd nie może być kwalifikowane jako naruszenie prawa procesowego, a tym bardziej jako naruszenie mające wpływ na wynik sprawy (por. np. wyrok NSA z 20 marca 2018 r., sygn. akt II OSK 425/18 oraz wyrok NSA z 23 listopada 2017 r., sygn. akt I OSK 249/16, CBOSA). W tym aspekcie tylko uzupełniająco należy zauważyć, że organ administracji publicznej orzekający w sprawie wymeldowania z pobytu stałego samodzielnie ustala, czy zaszły przesłanki wskazane w art. 35 u.e.l. W realiach niniejszej sprawy oznacza to m.in., że Wojewoda nie był związany ewentualnymi ustaleniami lub ocenami co do zachowania uczestniczki, wyrażonymi przez sąd powszechny w uzasadnieniu orzeczenia wydanego w sprawie z zakresu prawa rodzinnego. Co więcej, wskazane w skardze kasacyjnej postanowienie Sądu Rejonowego w N. z [...] września 2018 r., sygn. akt [...], dotyczące zachowania małoletniego wówczas syna skarżącego, M. M., było znane sądowi pierwszej instancji, albowiem znajdowało się w aktach sprawy (k. 44). W aspekcie okoliczności istotnych z punktu widzenia oceny przesłanki dobrowolności opuszczenia lokalu należy natomiast wskazać, że analiza uzasadnienia tego postanowienia potwierdza fakt nagannego postępowania skarżącego wobec uczestniczki i małoletnich dzieci, w tym kilkukrotnego skazywania skarżącego za przestępstwa popełnione na szkodę tych osób (k. 46). 4.5. Przechodząc do oceny zarzutów naruszenia przepisów prawa materialnego należy przede wszystkim podkreślić, że skarga kasacyjna nie zawiera skutecznych zarzutów dotyczących legalności ocen prawnych sformułowanych przez sąd pierwszej instancji w odniesieniu do kwestii ustaleń faktycznych poczynionych przez Wojewodę. W takim przypadku sąd kasacyjny, dokonując oceny zarzutów naruszenia prawa materialnego, za miarodajny uznaje stan faktyczny przyjęty przez sąd pierwszej instancji jako podstawę oceny legalności zaskarżonej decyzji w aspekcie prawnomaterialnym. W szczególności, w orzecznictwie i piśmiennictwie utrwalony jest już pogląd, że ustalenia faktyczne nie mogą być kwestionowane poprzez zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędne jego zastosowanie (por. np. wyrok NSA z 24 kwietnia 2013 r., sygn. akt II OSK 2574/11; wyrok NSA z 4 lutego 2015 r., sygn. akt II OSK 1592/13; wyrok NSA z 7 lipca 2017 r., sygn. akt II OSK 270/08, CBOSA; J. Drachal, A. Wiktorowska, R. Stankiewicz, w: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, pod red. R. Hausera i M. Wierzbowskiego, 7 wyd., Warszawa 2021 r., Nb 20 do art. 174). 4.6. Z analizy skargi kasacyjnej wynika, że zarzuty naruszenia art. 33, 35 oraz 36 ust. 1 u.e.l. sprowadzają się w istocie do jednego zagadnienia. Otóż skarżący nie zgadza się z oceną wyrażoną przez Wojewodę, a zaakceptowaną przez sąd pierwszej instancji, zgodnie z którą uczestniczka nie wyprowadziła się dobrowolnie z budynku nr [...] w Z. Równocześnie nie można pominąć tego, że w skardze kasacyjnej w ogóle nie wskazano, którego ustępu art. 33 u.e.l. dotyczy zarzut naruszenia tego przepisu, a także na czym konkretnie naruszenie tego przepisu miało polegać. Z kolei w odniesieniu do art. 36 ust. 1 u.e.l. w skardze kasacyjnej brak jest jakiegokolwiek wywodu, który mógłby być uznany za uzasadnienie tej podstawy kasacyjnej. W tym kontekście należy przypomnieć, że zgodnie z art. 35 u.e.l., organ gminy, o którym mowa w art. 28 ust. 1, wydaje z urzędu lub na wniosek właściciela lub podmiotów wskazanych w art. 28 ust. 2, decyzję w sprawie wymeldowania obywatela polskiego, który opuścił miejsce pobytu stałego albo opuścił miejsce pobytu czasowego przed upływem deklarowanego okresu pobytu i nie dopełnił obowiązku wymeldowania się. W orzecznictwie, jeszcze na gruncie art. 15 ust. 2 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. o ewidencji ludności i dowodach osobistych (Dz. U. z 2001 r. Nr 87, poz. 960 ze zm. – odpowiednikiem tego przepisu jest art. 35 u.e.l.), ukształtował się pogląd, że opuszczenie lokalu powinno mieć charakter trwały i dobrowolny. Jeżeli chodzi o przesłankę dobrowolności, to występuje ona wówczas, gdy osoba fizyczna nie przebywa w lokalu mieszkalnym, w którym miała zorganizowane centrum życiowe, a nieprzebywanie to jest wynikiem woli tej osoby (por. np. wyrok NSA z 16 czerwca 2020 r., sygn. akt II OSK 32/19, CBOSA). W realiach niniejszej sprawy przyczyną opuszczenia przez uczestniczkę budynku nr [...] w Z. było fizyczne i psychiczne znęcanie się nad nią przez skarżącego, czego konsekwencją było m.in. wydanie wobec skarżącego licznych wyroków skazujących. Niezależnie od wspominanego wyżej braku zarzutów skargi kasacyjnej skutecznie podważających legalność takich ustaleń faktycznych poczynionych przez Wojewodę oraz zaakceptowanych przez sąd pierwszej instancji, trzeba przypomnieć, że zarówno organ administracji publicznej, jak i sąd administracyjny, są związani ustaleniami wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa (art. 11 p.p.s.a.). W realiach niniejszej sprawy w pełni znajduje zastosowanie, utrwalony w orzecznictwie, pogląd, że w sytuacji, w której strona opuściła lokal w drodze przymusu fizycznego czy psychicznego, to nie można uznać tego za dobrowolne opuszczenie dotychczasowego miejsca stałego pobytu (por. np. wyrok NSA z 13 marca 2018 r., sygn. akt II OSK 2189/17 oraz wyrok NSA z 13 grudnia 2017 r., sygn. akt II OSK 720/17, CBOSA). Pogląd ten stanowi przejaw realizacji jednej z powszechnie przyjętych w demokratycznych porządkach prawnych zasady prawa, a polegającej na założeniu, że strona nie może czerpać korzyści z własnego bezprawia (ex iniuria ius non oritur). W realiach niniejszej sprawy, wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, w świetle przestępstw popełnionych przez skarżącego wobec uczestniczki oraz ich wspólnych dzieci, nie można było wymagać od uczestniczki, aby podejmowała jeszcze dodatkowo, na drodze cywilnej, działania zmierzające do przywrócenia jej posiadania przedmiotowego budynku. W tym kontekście Sąd pierwszej instancji trafnie zwrócił również uwagę na orzeczony prawomocnie wobec skarżącego kasacyjnie zakaz zbliżania się do uczestniczki. 4.7. Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia jest podnoszona we wniosku dowodowym z [...] maja 2022 r. okoliczność, że uczestniczka zamieszkuje obecnie wraz z dziećmi w innej nieruchomości, będącej również współwłasnością stron. Z okoliczności tej, która nie była zresztą kwestionowana w toku postępowania, nie wynika bowiem w żaden sposób, że opuszczenie przez uczestniczkę budynku nr [...] w Z. miało charakter dobrowolny. Co więcej, z informacji, że między stronami toczą się negocjacje dotyczące podziału majątku w związku z trwającym postępowaniem rozwodowym, można wyprowadzić wniosek, że brak jest również przesłanki trwałości opuszczenia budynku nr [...] w Z. przez uczestniczkę. Naczelny Sąd Administracyjny nie może natomiast odnosić się do szczegółowych propozycji ugodowych zgłoszonych przez pełnomocnika uczestniczki w korespondencji mailowej skierowanej do pełnomocnika skarżącego kasacyjnie, a dołączonej do pisma z [...] maja 2022 r. Przede wszystkim, treść szczegółowych propozycji ugodowych zgłoszonych przez pełnomocnika uczestniczki nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia kwestii oceny legalności decyzji dotyczącej odmowy wymeldowania z pobytu stałego. W tym kontekście tylko uzupełniająco trzeba zauważyć, że chodzi tu o poufną korespondencję prowadzoną między adwokatami w ramach negocjacji ugodowych. Tego rodzaju korespondencja podlega szczególnej ochronie, również w aspekcie istoty zawodu adwokata jako zawodu zaufania publicznego, będącego nieodłącznym elementem szeroko pojętego wymiaru sprawiedliwości w demokratycznym państwie prawa (art. 2 w zw. z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP). Przypomnieć w tym miejscu należy, że zgodnie z § 33 Zbioru Zasad Etyki Adwokackiej i Godności Zawodu (Kodeks Etyki Adwokackiej), wszelkie pozaprocesowe pertraktacje pojednawcze prowadzone z udziałem adwokatów i radców prawnych nie podlegają ujawnieniu. 4.8. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.