III SA/Łd 475/19
WyrokWSA w Łodzi2019-08-13
Skład orzekający: Monika Krzyżaniak, Ewa Alberciak, Małgorzata Kowalska
Analiza orzeczenia
Sekcja wygenerowana przez AI na podstawie treści orzeczenia — nie stanowi cytatu.
Zagadnienie prawne
Czy organ egzekucyjny może obciążyć wierzyciela kosztami egzekucyjnymi (opłatą za zajęcie rachunku bankowego i opłatą manipulacyjną) w sytuacji, gdy postępowanie egzekucyjne zostało umorzone jako bezskuteczne, a na zajętym rachunku bankowym nie było środków?Ratio decidendi
Sąd uznał, że organy administracji, ustalając koszty egzekucyjne, nie wzięły pod uwagę skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego w sprawie SK 31/14, który stwierdził niezgodność przepisów dotyczących opłat egzekucyjnych z Konstytucją w zakresie braku górnej granicy tych opłat. Organy powinny zbadać adekwatność ustalonych kosztów egzekucyjnych do poziomu skomplikowania czynności organu egzekucyjnego i nakładu pracy, zapewniając racjonalną zależność między wysokością opłat a podjętymi czynnościami, tak aby opłaty nie stały się sankcją finansową.Stan faktyczny
Sprawa dotyczyła obciążenia wierzyciela (Prezesa Zarządu PFRON) kosztami egzekucyjnymi po umorzeniu postępowania egzekucyjnego jako bezskutecznego. Organ egzekucyjny zajął rachunek bankowy zobowiązanego, jednak bank poinformował o braku środków. Wierzyciel kwestionował naliczenie opłat za zajęcie rachunku, argumentując, że czynność ta nie doprowadziła do wyegzekwowania jakiejkolwiek wierzytelności. Organy obu instancji utrzymały w mocy postanowienie o obciążeniu wierzyciela kosztami.Rozstrzygnięcie
Uchylił zaskarżone postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w [...] oraz poprzedzające je postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w P. Zasądził od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w [...] na rzecz Prezesa Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych kwotę 1000 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania.Pełny tekst orzeczenia
Dnia 13 sierpnia 2019 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział III w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Monika Krzyżaniak, Sędziowie Sędzia WSA Ewa Alberciak (spr.), , Asesor WSA Małgorzata Kowalska, Protokolant Sekretarz sądowy Renata Tomaszewska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 sierpnia 2019 roku sprawy ze skargi Prezesa Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w [...] z dnia [...] nr [...] w przedmiocie obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi 1) uchyla zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w [...] z dnia [...] nr [...]; 2) zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w [...] na rzecz Prezesa Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych kwotę 1000 (jeden tysiąc) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. R.T.
Postanowieniem z dnia [...] r. nr [...] Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w związku z art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r., poz. 2096 ze zm.) oraz art. 17 § 1, art. 18, art. 64, art. 64c § 1, § 4 i § 7 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2017 r., poz. 1314 ze zm.), po rozpatrzeniu zażalenia Prezesa Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych na postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w P. z dnia [...] nr [...] o obciążeniu wierzyciela kosztami egzekucyjnymi, utrzymał w mocy powyższe rozstrzygnięcie.
W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny:
Prezes Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych wystawił na A. W. tytuły wykonawcze z dnia 1 grudnia 2016 r. o numerach [...] i [...], obejmujące należności z tytułu obowiązkowej wpłaty na rzecz PFRON.
Następnie wierzyciel przekazał ww. tytuły wykonawcze organowi egzekucyjnemu - Naczelnikowi Urzędu Skarbowego w P. w celu wyegzekwowania ww. zaległości.
W toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego Naczelnik Urzędu Skarbowego w P. zawiadomieniem z dnia 10 stycznia 2017 r. dokonał - za pośrednictwem systemu teleinformatycznego - zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego zobowiązanego w A Bank S.A. Powyższe zawiadomienie wraz z odpisami tytułów wykonawczych zostało uznane za doręczone zobowiązanemu w trybie określonym w art. 44 k.p.a. w dniu 3 marca 2017 roku.
W odpowiedzi na ww. zawiadomienie A Bank S.A. pismem z dnia 12 stycznia 2017 r. poinformował, że zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w P. z dnia [...] r. sygn. akt [...] łączną egzekucję z rachunku bankowego zobowiązanego prowadzi Komornik Sądowy przy Sądzie Rejonowym w P. J. D..
Postanowieniem z dnia [...] Naczelnik Urzędu Skarbowego w P. umorzył prowadzone postępowanie egzekucyjne, na podstawie art. 59 § 2 u.p.e.a. z uwagi na jego bezskuteczność. Ww. postanowienie zostało w dniu 17 grudnia 2018 r. doręczone wierzycielowi, tj. Prezesowi Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych.
Zawiadomieniem z dnia 8 stycznia 2019 r. organ egzekucyjny poinformował Prezesa Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych o wysokości kosztów egzekucyjnych w kwocie:
• 67,19 zł, powstałych w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułu wykonawczego nr [...], na które składa się: opłata manipulacyjna w wysokości 11,15 zł i opłata za zajęcie rachunku bankowego w wysokości 56,04 zł
• 1 891,28 zł, powstałych w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułu wykonawczego Nr [...], na które składa się: opłata manipulacyjna w wysokości 313,88 zł i opłata za zajęcie rachunku bankowego w wysokości 1 577,40 zł.
Ww. zawiadomienie wierzyciel otrzymał w dniu 15 stycznia 2019 r., a w dniu 25 stycznia 2019r. do organu egzekucyjnego wpłynął jego wniosek (z dnia 17 stycznia 2019 r.) o wydanie postanowienia w sprawie wysokości kosztów postępowania egzekucyjnego.
Postanowieniem z dnia [...] organ I instancji obciążył wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w wysokości 1 958,47 zł.
W zażaleniu wierzyciel zakwestionował obciążenie go kwotą kosztów w wysokości 1 633,44 zł, wnosząc o jego zmianę lub uchylenie i przekazanie do ponownego rozpatrzenia przez organ I instancji. Na wstępie uzasadnienia wskazano, że w celu wyegzekwowania należności objętej tytułami wykonawczymi o numerach [...] i [...] organ egzekucyjny dokonał zajęcia rachunków bankowych w A Bank S.A., B Bank S.A. i C Bank S.A. Powyższe zajęcia okazały się skuteczne, banki poinformowały, że prowadzą rachunki na rzecz zobowiązanego, ale brak na nich środków pieniężnych. Według wierzyciela brak było podstaw do naliczenia i pobrania opłaty egzekucyjnej za dokonanie czynności egzekucyjnych, o których mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a., ponieważ wskutek wystosowanych przez organ egzekucyjny zawiadomień o zajęciach nie doszło de facto do zajęcia jakiejkolwiek wierzytelności. Zdaniem Prezesa Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, skoro na zajętych rachunkach bankowych nie było środków, którymi dłużnik mógł dysponować, nie istniała tym samym wierzytelność wobec banków. Organ egzekucyjny nie mógł więc dokonać zajęcia wierzytelności, której nie było. W opinii wierzyciela, nawet gdyby przyjąć, że czynność organu egzekucyjnego polegająca na zajęciu rachunku bankowego jest tą czynnością niezależnie od tego, czy "dłużnik dysponuje wierzytelnością wobec banku z tytułu prowadzenia przez ten bank rachunku bankowego", to nie można wywieść, że czynność taka uprawnia organ egzekucyjny do pobrania z tego tytułu opłaty na podstawie art. 64 § 1 cytowanej wyżej ustawy. Strona powołała się również na wyrok TK sygn. SK 31/14.
Zaskarżonym postanowieniem Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w [...] utrzymał w mocy powyższe rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z art. 64c § 1 ww. ustawy, opłaty za czynności egzekucyjne, opłata manipulacyjna oraz określone w art. 64b ww. ustawy wydatki związane z postępowaniem egzekucyjnym stanowią koszty egzekucyjne. Koszty te, co do zasady, obciążają zobowiązanego. Ustawodawca wprowadził jednak wyjątki od powyższej regulacji, przewidując odpowiedzialność wierzyciela (niebędącego jednocześnie organem egzekucyjnym) za ww. koszty, m.in. w sytuacji gdy koszty egzekucyjne nie mogą być ściągnięte od zobowiązanego (art. 64c § 4 powołanej ustawy).
Jedną z sytuacji wypełniających dyspozycję art. 64c § 4 ww. ustawy, jest okoliczność umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego względem zobowiązanego. Umorzenie postępowania egzekucyjnego oznacza bowiem jego zakończenie z woli wierzyciela lub na skutek przyczyn, powodujących niedopuszczalność, bezprzedmiotowość lub niecelowość prowadzenia egzekucji. Umorzenie postępowania egzekucyjnego czyni niemożliwym ściągnięcie przez organ egzekucyjny od zobowiązanego kosztów postępowania egzekucyjnego.
Organ podkreślił, że regulacje zawarte w art. 64c § 4, § 5 oraz § 6 ww. ustawy wykluczają uznanie, że po zakończeniu postępowania egzekucyjnego organ egzekucyjny posiada w stosunku do zobowiązanego wierzytelność o zapłatę kosztów egzekucyjnych. Wierzytelność ta istniała względem zobowiązanego w toku postępowania egzekucyjnego, a jej podstawę stanowiły wystawione przez wierzyciela tytuły wykonawcze.
DIAS wyjaśnił, że w świetle powołanych wyżej przepisów dotyczących kosztów egzekucji administracyjnej organ I instancji, po umorzeniu postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec A. W. na podstawie tytułów wykonawczych z dnia 1 grudnia 2016 r. o ww. numerach miał podstawy do obciążenia wierzyciela - Prezesa Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych kosztami egzekucyjnymi powstałymi w toku tego postępowania egzekucyjnego. Zaistniała bowiem sytuacja określona w art. 64c § 4 u.p.e.a., tj. że koszty egzekucyjne nie mogą być ściągnięte od zobowiązanego.
Kwestia wysokości opłat pobieranych przez organ egzekucyjny za dokonane czynności egzekucyjne w egzekucji należności pieniężnych została uregulowana w art. 64 § 1 u.p.e.a., zawierającym katalog zamknięty czynności egzekucyjnych wraz z wysokością opłat za dokonanie każdej z nich. Z treści art. 64 § l ww. ustawy, wynika, że organ egzekucyjny, z zastrzeżeniem § 2, w egzekucji należności pieniężnych pobiera za dokonane czynności egzekucyjne opłaty w następującej wysokości, z zastrzeżeniem art. 64d:
• za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych (tj. świadczenie z ubezpieczenia społecznego i wynagrodzenie za pracę) lub innych praw majątkowych - 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20 gr (pkt 4);
W myśl art. 64 § 3 powołanej ustawy, opłaty za czynności egzekucyjne, o których mowa w § 1 pkt 1-6, oblicza się oddzielnie od każdego tytułu wykonawczego, który był podstawą dokonania czynności egzekucyjnych.
Z art. 64 § 6 ww. ustawy wynika natomiast, że organ egzekucyjny pobiera opłatę manipulacyjną z tytułu zwrotu wydatków za wszystkie czynności manipulacyjne związane ze stosowaniem środków egzekucyjnych. Opłata manipulacyjna wynosi 1% kwoty egzekwowanych należności objętych każdym tytułem wykonawczym, nie mniej jednak niż 1 zł 40 gr. W podstawie obliczenia opłaty uwzględnia się również odsetki z tytułu niezapłacenia należności w terminie przypadające w dniu wszczęcia postępowania egzekucyjnego. W myśl art. 64 § 7 tejże ustawy, jeżeli wysokość opłaty egzekucyjnej jest określona stosunkowo do egzekwowanej lub pobranej należności pieniężnej, w podstawie obliczenia opłaty uwzględnia się również odsetki z tytułu niezapłacenia należności w terminie, przypadające w dniu podjęcia czynności egzekucyjnej lub sporządzenia dokumentu stanowiącego podstawę dokonania czynności egzekucyjnej.
Stosownie przy tym do treści art. 64 § 9 pkt 2 u.p.e.a., obowiązek uiszczenia opłaty za zajęcie wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych u dłużnika zajętej wierzytelności powstaje z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu.
Z kolei obowiązek uiszczenia opłaty manipulacyjnej powstaje - zgodnie z art. 64 § 10 omawianej ustawy - z chwilą doręczenia zobowiązanemu odpisu tytułu wykonawczego. Jeżeli pierwszą czynnością egzekucyjną jest zajęcie wierzytelności pieniężnej lub innego prawa majątkowego u dłużnika zajętej wierzytelności, obowiązek uiszczenia opłaty manipulacyjnej powstaje równocześnie z obowiązkiem uiszczenia opłaty za zajęcie.
Po przeanalizowaniu prawidłowości obciążenia wierzyciela kosztami postępowania egzekucyjnego postanowieniem z dnia [...] Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w [...] stwierdził, że organ egzekucyjny prawidłowo obciążył kosztami egzekucyjnymi w wysokości 1 958,47 zł. Zdaniem DIAS postanowienie organu I instancji zostało wydane zgodnie z obowiązującymi przepisami prawa.
W zażaleniu strona podniosła zastrzeżenia co do możliwości naliczenia opłaty za zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego, wskazując, że nie było podstaw do jej naliczenia, ponieważ nie skutkowały zajęciem jakiejkolwiek wierzytelności. W ocenie organu odwoławczego podniesiona przez wierzyciela argumentacja nie znajduje potwierdzenia w przepisach ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, regulujących zasady naliczania kosztów postępowania egzekucyjnego. Organ egzekucyjny, poszukując majątku dłużnika skierował do A Bank S.A. zawiadomienie z dnia 10 stycznia 2017 r. o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego. Przepisy prawa nie nakładają na organ egzekucyjny obowiązku uprzedniego badania przed dokonaniem zajęcia, czy egzekucja z danego składnika majątkowego zobowiązanego, np. z rachunku bankowego, będzie efektywna.
Organ odwoławczy wskazał, że w omawianej sprawie zastosowanie środka egzekucyjnego nie poskutkowało przekazaniem środków pieniężnych do organu egzekucyjnego. Nie zmienia to jednak faktu, że do zastosowania środka egzekucyjnego doszło, a z czynnością tą wiąże się naliczenie opłaty przez organ egzekucyjny. Opłata ta nie jest uzależniona od efektywności zastosowanego środka egzekucyjnego, ale od tego, czy zastosowanie tej czynności było prawnie skuteczne w oparciu o art. 80 § 2 u.p.e.a. Zgodnie z ww. przepisem zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego zobowiązanego jest dokonane z chwilą doręczenia bankowi zawiadomienia o zajęciu, o którym mowa w § 1 i obejmuje również kwoty, które nie były na rachunku bankowym w chwili zajęcia, a zostały wpłacone na ten rachunek po dokonaniu zajęcia. Organ zauważył, że art. 64 § 9 pkt 2 cytowanej ustawy wskazuje, iż opłata za zajęcie wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych u dłużnika zajętej wierzytelności jest należna z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu.
Zdaniem Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w [...], biorąc pod uwagę powołane przepisy nie można uznać, że ustawodawca uzależnił możliwość naliczenia opłaty od tego, czy wskutek zajęcia doszło do wyegzekwowania jakichkolwiek kwot. Do zajęcia dochodzi w chwili przesłania zawiadomienia o zajęciu do banku, który prowadzi rachunek. Wobec czego właśnie to dokonanie zajęcia powoduje skuteczność formalną i jest podstawą do naliczenia kosztów. Dyrektorowi Izby Administracji Skarbowej w [...] znane jest stanowisko prezentowane w powołanych w zażaleniu wierzyciela wyrokach, niemniej jednak orzeczenie Sądu wiąże w konkretnej sprawie. Ponadto zdaniem organu odwoławczego, pogląd przedstawiony w ww. wyrokach nie znajduje oparcia w świetle przytoczonych powyżej przepisach ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, w szczególności w art. 80 § 2 tej ustawy. Dlatego też powyższa argumentacja zdaniem organu jest nieuzasadniona.
W ocenie DIAS z akt sprawy nie wynika, że organ egzekucyjny oprócz zajęcia rachunku bankowego w A Bank S.A. dokonał zajęć innych rachunków zobowiązanego. W toku niniejszego postępowania egzekucyjnego nie zostały zajęte wierzytelności z rachunku bankowego w B Bank S.A. i C Bank S.A. Organ zauważył, że informacja o zajęciu ww. rachunków zawarta w zaskarżonym postanowieniu dotyczy innych postępowań egzekucyjnych prowadzonych przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w P. (na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych m.in. przez Prezydenta Miasta P., Dyrektora Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Prezesa PFRON) i poczynionych w ich toku ustaleń o stanie majątkowym zobowiązanego. Powyższe okoliczności stanowią powtórzenie uzasadnienia postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułów wykonawczych o ww. numerach z uwagi na bezskuteczność egzekucji.
Odnosząc się do wyroku TK sygn. SK 31/14 organ wskazał, że Trybunał Konstytucyjny nie zakwestionował zasadności procentowego naliczania opłat egzekucyjnych, podniósł jedynie, że sprzeczny z przepisami Konstytucji RP jest brak górnej granicy tych opłat. Zatem zdaniem Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w [...] miarkowanie kosztów znajduje uzasadnienie jedynie w sytuacji, gdy wysokość wyliczonych procentowo opłat jest na tyle znaczna, że uzasadnia twierdzenie, zgodnie z którym nastąpiło zerwanie związku pomiędzy ich kwotą, a rzeczywiście poniesionymi przez organ egzekucyjny kosztami prowadzonego postępowania egzekucyjnego.
Podkreślono, że Trybunał Konstytucyjny w ww. wyroku z dnia 28 czerwca 2016 r., odnosząc się do skutków tegoż wyroku zaznaczył, że dla właściwej realizacji wyroku konieczna będzie interwencja ustawodawcy, który powinien, w granicach norm konstytucyjnych i z uwzględnieniem wniosków wynikających z wyroku Trybunału, określić nie tylko maksymalną wysokość opłaty egzekucyjnej, o której mowa wart. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej, o której mowa w art. 64 § 6 ww. ustawy, ale także maksymalną wysokość innych kosztów egzekucyjnych, przeciwko którym można wysunąć zarzuty podobne do rozpatrzonych w niniejszej sprawie. Ustawodawca powinien nadto określić sposób obliczania wysokości tych opłat w razie umorzenia postępowania w związku z dobrowolną zapłatą egzekwowanej należności po dokonaniu czynności egzekucyjnych.
W związku z powyższym, zdaniem Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w [...], w realiach analizowanej sprawy do czasu wejścia w życie nowych przepisów dotyczących kosztów egzekucyjnych - zarówno organ egzekucyjny, jak i organ odwoławczy może rozstrzygać wyłącznie na podstawie obecnie obowiązujących w tym zakresie regulacji prawnych.
W skardze Prezes Zarządu Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych zarzucił naruszenie przepisów postępowania, tj.
1) naruszenie art. 64 § 1 pkt 4 oraz art. 64 § 6 u.p.e.a. poprzez ich błędne zastosowanie i ustalenie przez organ kosztów egzekucyjnych od zajęć rachunków bankowych, pomimo iż nie doszło w istocie do zajęcia wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych, albowiem na rachunkach bankowych nie było żadnych środków, co oznacza, iż organ nie zajmując żadnej wierzytelności przysługującej skarżącej wobec banków nie powinien ustalić z tego tytułu kosztów egzekucyjnych;
2) naruszenie art. 138 § 1 w zw. z art. 144 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy postanowienia organu I instancji, w sytuacji gdy organ winien był na podstawie art. 138 § 2 k.p.a. uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia organowi I instancji - które to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Strona skarżąca wniosła o uchylenie postanowień I i II instancji oraz zasadzenie zwrotu kosztów postępowania.
W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie.
Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje:
Skarga jest zasadna.
Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 2107) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej.
Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 - dalej p.p.s.a.), stanowiący, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną.
Zgodnie natomiast z art. 145 § 1 p.p.s.a., uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi i uchylenie decyzji (postanowienia) następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.
Przeprowadzona przez sąd w rozpoznawanej sprawie kontrola aktu administracyjnego we wskazanym wyżej aspekcie wykazała, że zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie organu I instancji wydane zostały z naruszeniem prawa w stopniu obligującym do ich wyeliminowania z obrotu prawnego.
Przedmiotem kontroli Sądu jest postanowienie Dyrektora Izby Administracji w [...] z [...] r. utrzymujące w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego w P.z [...] w sprawie obciążenia wierzyciela kosztami egzekucyjnymi w kwocie 1 958,47 zł.
Podstawą naliczenia opłaty za zastosowanie środka egzekucyjnego oraz opłaty manipulacyjnej stanowiły przepisy art. 64 § 1 pkt 4 oraz art. 64 § 1 pkt 14 u.p.e.a. Przedmiotem sporu w rozpoznawanej sprawie jest prawidłowość ustalenia przez organ wysokości kosztów egzekucyjnych wynikających z prowadzenia wobec zobowiązanego postępowania egzekucyjnego celem wyegzekwowania wierzytelności pieniężnej wraz z odsetkami przysługującej skarżącemu.
Wobec powyższego przypomnieć należy, że zgodnie z treścią art. 64 § 1 pkt 4 i pkt 14 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2018 r., poz.1314 ze zm.), dalej u.p.e.a., organ egzekucyjny, z zastrzeżeniem § 2, w egzekucji należności pieniężnych pobiera za dokonane czynności egzekucyjne opłaty w następującej wysokości, z zastrzeżeniem art. 64d: za zajęcie innych niż wymienione w pkt 2 i 3 wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych - 5% kwoty egzekwowanej należności, nie mniej jednak niż 4 zł 20 gr; za spisanie na miejscu u zobowiązanego protokołu o stanie majątkowym zobowiązanego - 10% kwoty egzekwowanej należności, nie więcej jednak niż 3 zł.
Przede wszystkim należy zaznaczyć, że w dniu 28 czerwca 2016 r. w sprawie SK 31/14 Trybunał Konstytucyjny wydał wyrok, którego przedmiotem była kontrola zgodności z normami konstytucyjnymi powyższych przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Z uwagi na powyższy wyrok Trybunału, w ocenie sądu, konieczne stało się uchylenie zaskarżonego postanowienia oraz poprzedzającego go postanowienia organu I instancji. W wymienionym wyroku Trybunał stwierdził między innymi, że :
- art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. w zakresie, w jakim nie określa maksymalnej wysokości opłaty za dokonane czynności egzekucyjne, jest niezgodny z wynikającą z art. 2 Konstytucji zasadą zakazu nadmiernej ingerencji w związku z art. 64 ust. 1 i art. 84 Konstytucji.
W uzasadnieniu wyżej wymienionego wyroku (pkt 4.3. uzasadnienia) TK wskazał, że nie budzi wątpliwości konstytucyjnych dopuszczalność stosowania stawek stosunkowych (procentowych) jako jednej z metod określania wysokości danin publicznych, także opłat. W tym sposobie określania wysokości danin publicznych, uwzględniając obiektywny wymiar danej opłaty, co do zasady nie bierze się pod uwagę sytuacji indywidualnego podmiotu, który te opłaty uiszcza. Stawki stosunkowe są obciążeniem proporcjonalnym do wysokości konkretnej kwoty podlegającej egzekucji. Tak określona wysokość opłaty egzekucyjnej może nie być w pełni adekwatna do nakładu pracy organu egzekucyjnego i stopnia skuteczności jego działań w konkretnej egzekucji. Jest to jednak sytuacja konstytucyjnie dopuszczalna. W tym zakresie ustawodawca ma bowiem znaczną swobodę regulacyjną. Z samej też istoty opłat wynika, że nie zawsze wiążą się one z ekwiwalentnym świadczeniem podmiotu publicznego.
TK jednocześnie podkreślił, że swoboda ustawodawcy określania wysokości opłat nie jest jednak nieograniczona. Problematyka wysokości opłat w egzekucji jest bowiem nierozerwalnie związana z zapewnieniem właściwej równowagi między interesem państwa, polegającym na otrzymaniu zwrotu wydatków za przeprowadzone postępowanie egzekucyjne, a ochroną podmiotów przed nadmiernym fiskalizmem państwa. Bez wątpienia wysokość i zasady pobierania tych opłat powinny być ukształtowane w taki sposób, aby zapewnić finansowanie aparatu egzekucyjnego. Funkcja fiskalna opłat w egzekucji powinna polegać na uzyskaniu częściowego przynajmniej zwrotu kosztów funkcjonowania tego aparatu. Istotne jest jednak zachowanie przez ustawodawcę racjonalnej zależności między wysokością opłat w egzekucji a czynnościami organów, za podjęcie których opłaty te zostały naliczone. W przeciwnym razie rola tych opłat sprowadza się do swoistej kary z tytułu niewykonania określonego obowiązku, co jest niespójne z podstawowym celem postępowania egzekucyjnego, za który należy uznać wykonanie przez dłużnika ciążącego na nim obowiązku.
Trybunał stwierdził, że brak określenia górnej granicy opłaty, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej powoduje, że w pewnych warunkach (w wypadku należności o znacznej wartości) następuje całkowite wręcz zerwanie związku między świadczeniem organu egzekucyjnego, a wysokością ponoszonych za dokonanie tych czynności opłat. Opłaty te nie są wtedy formą zryczałtowanego wynagrodzenia organu prowadzącego egzekucję za podejmowane czynności, ale z perspektywy podmiotu obciążonego kosztami stają się jedynie sankcją pieniężną.
Mechanizm ustalania opłaty stosunkowej z wyznaczoną górną jej granicą chroni przed tego typu sytuacjami. Wartość wyznaczona kwotowo zakreśla bowiem maksymalny pułap opłaty i dzięki temu limituje kwotę określoną procentowo przed jej nadmierną wysokością. Trybunał wskazał także, że brak określenia górnej granicy przedmiotowych opłat powoduje, że z punktu widzenia organu egzekucyjnego stają się one formą dochodu nieuzasadnionego wielkością, czasochłonnością czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych. W ujęciu materialnym stają się więc obciążeniem podatkowym.
Jak uznał Trybunał, regulacje zawarte w zaskarżonych normach prawnych są nieadekwatne do podstawowego celu postępowania egzekucyjnego. Ze względu na brak określenia maksymalnych wysokości opłaty wymienionej w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej, opłaty te realizują w nadmiernym stopniu funkcję represyjną.
Z uzasadnienia powyższego wyroku należy wyprowadzić zatem wniosek, że mechanizm ustalania opłaty stosunkowej ze wskazaną jej górną granicą chroni przed tego typu sytuacjami. Wartość wyznaczona kwotowo zakreśla bowiem maksymalny pułap opłaty i dzięki temu ogranicza kwotę określoną procentowo przed jej nadmierną wysokością.
W swoim orzeczeniu Trybunał wskazał ponadto, że dla właściwej jego realizacji konieczna będzie interwencja ustawodawcy, który powinien, w granicach norm konstytucyjnych i z uwzględnieniem wniosków wynikających z tego wyroku, określić maksymalną wysokość opłaty egzekucyjnej, o której mowa w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz opłaty manipulacyjnej, o której mowa w art. 64 § 6 u.p.e.a., ale także maksymalną wysokość innych opłat egzekucyjnych, przeciwko którym można wysunąć zarzuty podobne do rozpatrzonych w sprawie.
Należy zaznaczyć, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego o sygn. akt SK 31/14 jest wyrokiem zakresowym o pominięciu prawodawczym, co wyraźnie wynika z jego sentencji, w której użyto sformułowania, że badane przepisy są niezgodne z Konstytucją w zakresie, w jakim nie określą maksymalnej wysokości opłaty. W odniesieniu do tego rodzaju wyroków zarówno w judykaturze, jak i w orzecznictwie występują kontrowersje dotyczące skutków jakie one wywołują w procesie stosowania prawa. W ocenie sądu organy stosujące prawo nie mogą powoływać się na pominięcie prawodawcze jako okoliczność usprawiedliwiającą stosowanie niekonstytucyjnych przepisów. Zgodnie z art. 190 ust. 1 Konstytucji RP orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne, a stosownie do ust. 3 wchodzą w życie z dniem ogłoszenia. W kontrolowanej sprawie, organ II instancji nie uwzględnił tego, że przepisy stanowiące podstawę rozstrzygnięcia od chwili ogłoszenia orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego muszą być traktowane, jako niezgodne z Konstytucją. Przepisy te nadal obowiązują w systemie prawa, nie tracą mocy, jednakże od chwili orzeczenia muszą być traktowane jako niezgodne z Konstytucją, ale tylko w granicach (w zakresie) określonych w wyroku Trybunału. W pozostałym zakresie muszą być nadal stosowane przez adresatów tych przepisów. Jednakże, aby nie narazić się na zarzut naruszenia Konstytucji, przepisy te muszą być stosowane i interpretowane (w szczególności przez organy i sądy) zgodnie ze wskazówkami zawartymi w wyroku Trybunału. Stanowisko takie zostało wyrażone przez Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 6 marca 2018 r., sygn. akt II FSK 2206/17, a także w wyroku z 26 kwietnia 2018 r. sygn. akt II FSK 2621/17, z dnia 30 sierpnia 2018 r. sygn. II FSK 2481/16, z dnia 11 maja 2018 r. sygn. II FSK 3071/17 (publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl ) . Sąd w składzie rozpoznającym sprawę niniejszy pogląd ten podziela.
Sąd w obecnym składzie podziela także argumentację powołaną w wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Podnieść należy, że skutkiem wyroku Trybunału nie jest wyeliminowanie z porządku prawnego podstawy prawnej do orzekania o wysokości kosztów egzekucyjnych na podstawie art. 64 § 1 pkt 4 i § 6 u.p.e.a. z zastosowaniem procentowego sposobu obliczania opłaty za dokonanie czynności egzekucyjnej i opłaty manipulacyjnej w odniesieniu do kwoty egzekwowanych należności. Trybunał Konstytucyjny wyraźnie wskazał, że nie budzi wątpliwości konstytucyjnych dopuszczalność stosowania stawek stosunkowych (procentowych) jako jednej z metod określania wysokości danin publicznych, także opłat. Podstawa do takiego postępowania organu egzekucyjnego pozostała, natomiast stosowanie tych przepisów nie może prowadzić do przekroczenia maksymalnego rozsądnego pułapu, który w pierwszej kolejności powinien być wyznaczony przez ustawodawcę. Dopóki jednak ustawodawca tego nie uczyni, organy stosujące prawo muszą tak określać wysokość kosztów egzekucyjnych, aby nie można było zarzucić im naruszenia standardów określonych w omawianym wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Pogląd taki jest powszechnie przyjęty w orzecznictwie sądów administracyjnych (por. wyroki NSA z 6 marca 2018r. w spr. II FSK 2206/17 i z 11 maja 2018r. w spr. II FSK 3071/17, wyroki WSA w Gliwicach z 20 marca 2018r. w spr. I SA/Gl 1299/17 i z 10 kwietnia 2018r. w spr. I SA/Gl 1330/17, wyroki WSA w Gdańsku z 10 kwietnia 2018r. w spr. I SA/Gd 165/18, z 16 października 2018r. w spr. I SA/Gd 684/18 i z 13 grudnia 2018r. w spr. I SA/Gd 1421/17, wyrok WSA w Kielcach z 22 lutego 2018r. w spr. I SA/Ke 661/17 i wyrok WSA w Gorzowie Wlkp. z 16 listopada 2017r. w spr. I SA/Go 378/17, publ. www.orzeczenia.nsa.gov.pl ).
W rozpoznawanej sprawie organy administracji obliczyły koszty egzekucyjne zgodnie z treścią art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. oraz art. 64 § 6 u.p.e.a., tj. przy przyjęciu odpowiednio stawek 5% egzekwowanych należności w związku z zajęciem rachunku bankowego, a także stawki 1% egzekwowanych należności przy określeniu opłaty manipulacyjnej. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia organ odwoławczy przywołał wprawdzie wyrok Trybunału Konstytucyjnego powołując się na pominięcie prawodawcze, lecz nie odniósł się do adekwatności wysokości ustalonych kosztów egzekucyjnych względem poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny oraz nakładu pracy organu przy egzekwowaniu należności publicznoprawnych. Organ nie odniósł się również do zagadnienia, że wysokość i zasady pobierania tych opłat powinny być ukształtowane w taki sposób, aby zapewnić przynajmniej częściowe finansowanie aparatu egzekucyjnego, ale przy zachowaniu racjonalnej zależności między wysokością opłat w egzekucji a czynnościami organów za podjęcie których, opłaty te zostały naliczone (z uwzględnieniem m. in. nakładu pracy, stopnia ich skomplikowania, czasochłonności czy efektywności postępowania), tak, aby opłaty nie sprowadzały się do swoistej kary i nie stanowiły sankcji finansowej. Innymi słowy, organy egzekucyjne zupełnie pominęły te argumenty, które - jak wynika z uzasadnienia wyroku Trybunału - zadecydowały o niekonstytucyjności zastosowanych przez organ przepisów.
W prowadzonym ponownie postępowaniu ustalając wysokość kosztów organy winny zbadać adekwatność ustalonych kosztów egzekucyjnych względem poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny oraz nakładu pracy organu przy egzekwowaniu należności, a więc odnieść się do zachowania racjonalnej zależności między wysokością opłaty w egzekucji a czynnościami organu, za podjęcie których opłata ta została naliczona, tak aby opłata ta nie przekroczyła maksymalnego rozsądnego pułapu. Okoliczności winny być wskazane w uzasadnieniu rozstrzygnięcia. Organy winny wykazać, że ustalone koszty egzekucyjne, którymi obciążono szczególnie wierzyciela, są adekwatne także ze względu na efektywność podjętych działań, czy długotrwałość postępowania egzekucyjnego, czego nie sposób doszukać się w zaskarżonym rozstrzygnięciu. Podkreślenia wymaga także, że miarkowanie wysokości opłaty powinno pojawić się wówczas, kiedy można stwierdzić, że procentowo ustalone opłaty, przekraczają maksymalny rozsądny pułap poszczególnych opłat. Naliczone koszty postępowania nie mogą bowiem stać się dochodem organu nieuzasadnionym wielkością, czasochłonnością, czy stopniem skomplikowania podejmowanych czynności egzekucyjnych.
Sąd nie podzielił poglądu wyrażonego w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia, że skoro przepisy art. 64 § 1 pkt 4 i art. 64 § 6 u.p.e.a., po wyroku Trybunału Konstytucyjnego, nie zostały zmienione, to organy administracji winny orzekać na ich podstawie w obecnym brzmieniu. Organy egzekucyjne ustając wysokość kosztów egzekucyjnych winny uwzględnić argumenty, które w ocenie Trybunału zadecydowały o niekonstytucyjności wymienionych przepisów. Koszty te winny być ustalone z zachowaniem standardów określonych w wyroku Trybunału. Ich wysokość nie może pozostawać w oderwaniu do poziomu skomplikowania czynności podejmowanych przez organ egzekucyjny oraz nakładu pracy i czasochłonności przy egzekwowaniu należności publicznoprawnych. W niniejszej sprawie okoliczności te nie zostały uwzględnione w zaskarżonym postanowieniu. Pogląd wyrażony w zaskarżonym postanowieniu w tym zakresie nie jest zasadny.
Reasumując Sąd uznał, że skarga jest zasadna. Organy administracji ustalając wysokość kosztów egzekucyjnych nie wzięły pod uwagę skutków jakie przy określeniu kosztów wywołuje wyrok Trybunału Konstytucyjnego w sprawie sygn. SK 31/14. Nie uwzględniono faktu, że sposób wyliczenia kosztów określony w art. 64 § 1 pkt 4 u.p.e.a. i art. 64 § 6 u.p.e.a. nie przystaje do wzorców konstytucyjnych wynikających z art. 64 ust. 1 i art. 81 Konstytucji. Nie zostało wyjaśnione, czy koszty określone wobec strony skarżącej pozostają w rozsądnej proporcji do działań podjętych przez organ egzekucyjny. Stanowi to naruszenie przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy.
Mając to na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a., Sąd orzekł jak w pkt 1 sentencji wyroku. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. a w zw. z § 2 pkt 3 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz.265), na które złożyły się: wpis od skargi w wysokości 100 zł, wynagrodzenie radcy prawnego w wysokości 900 zł.
eg
Źródło: Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych (orzeczenia.nsa.gov.pl), pozyskano 14.07.2026. · Źródło