I SA/Sz 212/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jolanta Kwiecińska Sędziowie Sędzia WSA Alicja Polańska, Sędzia WSA Elżbieta Woźniak (spr.) po rozpoznaniu w Wydziale I w rybie uproszczonym w dniu 22 kwietnia 2020 r. sprawy ze skargi R. K. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] stycznia 2020 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego I. uchyla zaskarżone postanowienie w części utrzymującej w mocy postanowienie Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w S. z dnia 21 listopada 2019 r. nr [...], II. zasądza od Dyrektora Izby Administracji Skarbowej na rzecz skarżącego R. K. kwotę [...]([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 30 stycznia 2020 r. nr [...], [...] Dyrektor Izby Administracji Skarbowej po rozpatrzeniu sprawy na skutek zażalenia R. K. (dalej: "strona", "skarżący"), na postanowienie Naczelnika Pierwszego Urzędu Skarbowego w S. nr [...] z dnia 21.11.2019 r. w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułów wykonawczych o numerach: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], uchylił zaskarżone postanowienie w części i orzekł o umorzeniu postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułów wykonawczych o numerach od: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], w pozostałej części tj. w zakresie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego w oparciu o tytuły wykonawcze: [...], [...], [...], [...], [...] utrzymał je w mocy. Powyższe postanowienia zostały wydane w następującym stanie faktycznym. Naczelnik Pierwszego Urzędu Skarbowego w S. wszczął wobec strony postępowanie egzekucyjne m.in. na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych przez B. C. na współmałżonków zmierzające do wyegzekwowania podatku od nieruchomości za III/2002 r., IV/2002 r., 2003 r., 2004 r., 2005 r., 2006 r., od 1/2007 r. do III/2007 r. Pismem z dnia 23 listopada 2007 r. wierzyciel wniósł o zawieszenie postępowania egzekucyjnego w związku z rozłożeniem na raty zaległych zobowiązań na mocy decyzji z dnia 22 listopada 2007 r. W związku z powyższym, postanowieniem z dnia 06 grudnia 2007 r. organ egzekucyjny na podstawie art. 56 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2018 r., poz. 1314 ze zm.), dalej; "u.p.e.a.", zawiesił postępowanie egzekucyjne. Następnie pismem z dnia 12 lipca 2019 r. wierzyciel wskazał, że w związku z niedotrzymaniem terminu płatności, decyzja o rozłożeniu na raty wygasła z mocy prawa, stosownie do art. 259 § 1 pkt 1a ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacji podatkowej (Dz.U. z 2019 r. poz. 900, dalej: "O.p."). Postanowieniem z dnia 17 lipca 2019 r. organ egzekucyjny zawiadomił o podjęciu postępowania egzekucyjnego. Następnie dwoma zawiadomieniami z dnia 18 lipca 2019 r. organ egzekucyjny dokonał zajęcia wierzytelności, a zawiadomienia te doręczono dłużnikowi zajętej wierzytelności w dniu 23 lipca 2019 r., a zobowiązanemu w dniu 22 lipca 2019 r. W wyniku realizacji zajęcia na konto organu wpłynęły środki w wysokości [...] zł, które zaliczono na koszty egzekucyjne do poszczególnych tytułów wykonawczych. Pismem z dnia 03 września 2019 r., uzupełnionym pismem z dnia 13 września 2019 r. strona zwróciła się o umorzenie prowadzonych postępowań egzekucyjnych, powołując się na przedawnienie zobowiązań objętych ww. tytułami wykonawczymi i to niezależnie od zabezpieczenia ich wykonania poprzez wpis hipoteki. W uzasadnieniu wniosku strona podkreśliła, że zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądów, fakt zabezpieczenia zobowiązania hipoteką nie wyłącza możliwości przedawnienia tego zobowiązania, pomimo obowiązującego w dalszym ciągu niekonstytucyjnego przepisu prawa. Strona podniosła, że w sprawie zachodzi również przesłanka z art. 59 § 1 pkt 8 u.p.e.a. w związku z faktem zawieszenia postępowań od 06 grudnia 2007 r. do 17 lipca 2019 r., co uzasadnia umorzenie postępowania egzekucyjnego niezależnie od stanowiska wierzyciela. Pismem z dnia 06 września 2019 r. organ egzekucyjny zwrócił się do wierzyciela o ocenę egzekwowanych należności, pod kątem ich przedawnienia. W piśmie z dnia 22 października 2019 r. wierzyciel podał, że upłynął termin na dochodzenie przedmiotowych należności z innych źródeł majątku niż z przedmiotu hipoteki i załączył pismo, w którym wniósł o wszczęcie egzekucji z nieruchomości położonej w C. (KW nr [...]). W dniu 21 listopada 2019 r. organ egzekucyjny wydał postanowienie nr [...], w którym odmówił umorzenia postępowań egzekucyjnych prowadzonych na podstawie ww. tytułów wykonawczych. Uzasadniając podał, że przepis art. 70 § 8 u.p.e.a. w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 2003 r. nie został wyeliminowany z obrotu prawnego, pomimo szeregu nowelizacji O.p., co uzasadnia jego stosowanie. Pismem z dnia 28 listopada 2019 r. strona złożyła zażalenie na ww. postanowienie z dnia 21 listopada 2019 r. wnosząc o uchylenie postanowienia i uwzględnienie zarzutów w zakresie naruszenia art. 59 § 3, art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. a także art. 70 § 8 O.p., poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, co miało wpływ na wynik sprawy oraz powołując na poparcie zarzutów orzecznictwo sądów administracyjnych. W toku postępowania zażaleniowego organ odwoławczy wystąpił do wierzyciela o wskazanie zdarzeń, w odniesieniu do poszczególnych tytułów wykonawczych, które spowodowały wydłużenie terminu przedawnienia egzekwowanych należności. W odpowiedzi wierzyciel wskazał, że strona zaprzestała dokonywania spłaty układu ratalnego, w związku z czym decyzja w sprawie rozłożenia na raty zaległości wygasła, a także, iż w dniu 30 listopada 2012 r. wystawiono nowe tytuły wykonawcze na zaległości podatkowe za okres od 4 raty podatku za 2002 do 4 raty za 2006, tj. o numerach od [...] do [...] Na podstawie tych tytułów wykonawczych w dniu 06 lutego 2017 r. złożono do Sądu Rejonowego w K. [...] wniosek o wpis hipoteki na nieruchomości oznaczonej księgą wieczystą nr KW [...] - wpis został dokonany w dziale IV, nr [...], 29, 30, 31, 32 na kwotę [...]zł. Ponadto wierzyciel przedstawił aktualny stan zadłużenia strony i małżonki oraz wskazał, że odpowiednio zmianie ulegają odsetki, a także, iż zmiany powstały w wyniku wystawienia decyzji zmieniających wysokość podatku za lata 2002- 2007 oraz wpłat dokonanych przez podatnika wg decyzji o rozłożeniu na raty. Nadto, wierzyciel w formie tabelarycznej przedstawił wykaz wpłat dokonywanych tytułem układu ratalnego. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej postanowieniem z dnia 30 stycznia 2020 r. nr [...] uchylił zaskarżone postanowienie w części i orzekł o umorzeniu postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułów wykonawczych o numerach od: [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], [...], w pozostałej części utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie, tj. w zakresie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego w oparciu o tytuły wykonawcze: [...], [...], [...], [...], [...] W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ odwoławczy, wskazał na treść przepisów u.p.e.a., mających zastosowanie w sprawie oraz wskazał, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy istotne jest to, że zaległości za okres od IV/2002 do IV/2006 zostały zabezpieczone poprzez wpis hipoteki. Następnie, powołał treść przepisów regulujących zagadnienie przedawnienia zobowiązań podatkowych, tj. art. 70 § 1 i 2 O.p., oraz wskazał na nieprawidłowe zastosowanie przez wierzyciela art. 259 § 1 pkt 2 O.p. i brak możliwości w niniejszym postępowaniu wyeliminowania skutków naruszenia przez wierzyciela przepisów O.p. w zakresie wygaśnięcia decyzji ratalnej oraz przepisów u.p.e.a., w zakresie wystawienia kolejnych tytułów wykonawczych obejmujących te same zaległości, pomimo tego, że w obrocie prawnym cały czas funkcjonowały (i wciąż funkcjonują) tytuły wykonawcze pierwotnie wystawione. W konsekwencji organ odwoławczy przyjął, że sensowne i logiczne jest przy wyliczeniu biegu terminu przedawnienia przedmiotowych należności, uwzględnienie okresu zawieszenia od daty decyzji ratalnej organu podatkowego, tj. od 22 listopada 2007 r. do dnia wszczęcia postępowania egzekucyjnego tj. do 03 grudnia 2012 r. (wpływ tytułów do organu egzekucyjnego). Wobec tego, dalej w swoim rozstrzygnięciu organ odwoławczy uznał, uwzględniając okresy zawieszenia biegu terminu przedawnienia poszczególnych zaległości, że upłynął termin przedawnienia: za okres IV/2002 (SW3/1/2003) z dniem 12.01.2013 r.; za okres I, II, III, IV/2003 ([...], [...], [...]) z dniem 12.01.2014 r.; za okres I, II, III, IV 2004 r.([...], [...], [...], [...], z dniem 12.01.2015 r.; za okres I, II, III, IV 2005 r.([...]) z dniem 12.01.2016 r.; za okres I, II, III, IV 2006 r.([...], [...], [...]) z dniem 04.12.2017 r. W ocenie organu odwoławczego, z powyższego wynika, że w dacie wpisu hipoteki tj. 07 marca 2017 r. wymagalne były jedynie należności za 2006 r., zaś zastosowanie środka egzekucyjnego w dniu 23 lipca 2019 r. i doręczenie zawiadomienia o zajęciu wierzytelności zobowiązanemu w dniu 22 lipca 2019 r. nastąpiło po upływie terminu przedawnienia. Następnie, odnosząc się do zrzutów zażalenia i treści art. 70 § 8 O.p. organ odwoławczy stwierdził, że ani organ egzekucyjny ani organ odwoławczy nie są uprawnione do samodzielnego stwierdzania niekonstytucyjności przepisu. W konsekwencji, organ odwoławczy uznał za zasadne umorzenie postępowania egzekucyjnego w odniesieniu do należności za 2002 r., 2003 r., 2004 i 2005 r. z uwagi na ich przedawnienie przed ustanowieniem zabezpieczenia hipotecznego, zaś w odniesieniu do zaległości za 2006 r. podstawę ich dalszego dochodzenia stanowi wyłącznie przepis art. 70 § 8 O.p. Wskazano także, że z ustaleń w sprawie wynika, że zaległości za III/2002, I, II, III/2007 wygasły wskutek zapłaty, co skutkuje brakiem podstaw do rozstrzygania w zakresie umorzenia postępowania egzekucyjnego. W skardze wywiedzionej na powyższe postanowienie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie w części dotyczącej tiret drugiego, tj. w zakresie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego w oparciu o tytuły wykonawcze: [...], [...], [...], [...], [...], skarżący wniósł o uchylenie postanowienia w zaskarżonej części oraz poprzedzającego go i powiązanego z tą częścią postanowienia organu pierwszej instancji w całości oraz umorzenie postępowania egzekucyjnego w sprawie oraz o zasądzenie od organu administracji na rzecz skarżącego kosztów postępowania według norm prawem przepisanych, w tym wpisu od skargi. Skarżący zarzucił zaskarżonemu postanowieniu: - naruszenie przepisów art. 59 § 3 i art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. poprzez ich niezastosowanie w zaskarżonej części, co miało wpływ na wynik sprawy; - rażące naruszenie przepisu art. 70 § 8 O.p., poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie, co miało wpływ na wynik sprawy. W uzasadnieniu skargi skarżący podtrzymał swoje stanowisko w zakresie niekonstytucyjności art. 70 § 8 O.p. oraz nie zgodził się z poglądem organu odwoławczego, że jest on zobligowany do dalszego stosowania niekonstytucyjnej normy prawnej, z uwagi na to, że tę niekonstytucyjność po dokonaniu wykładni mogą stwierdzić jedynie sądy. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: Skarga okazała się zasadna. Na wstępie wskazać należy, że niniejsza sprawa została rozpoznana przez Sąd w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 119 pkt 3 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm. - w skrócie: "p.p.s.a."). Rozstrzygnięcie sporu w niniejszej sprawie wymaga dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego postanowienia, w tej części, w której uznano za niezasadny zarzut przedawnienia zobowiązania podatkowego za 2006 r. W ocenie organów nie doszło do przedawnienia z uwagi na art. 70 § 8 O.p. Powodem uzasadniającym utrzymanie w mocy przez organ odwoławczy postanowienia organu egzekucyjnego w zakresie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego za 2006 r. było więc stanowisko, że zobowiązania te jako zabezpieczone hipoteką przymusową na należącej do skarżącego nieruchomości nie uległy przedawnieniu. Natomiast zdaniem skarżącego powołany przepis jest niezgodny z Konstytucją RP i jako taki nie może znaleźć zastosowania. Sąd rację w przedstawionym sporze przyznał skarżącemu. Zgodnie z art. 70 § 8 O.p., nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką lub zastawem skarbowym, jednakże po upływie terminu przedawnienia zobowiązania te mogą być egzekwowane tylko z przedmiotu hipoteki lub zastawu. Kluczowe znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy ma wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 8 października 2013 r., SK 40/12 [orzeczenia TK dostępne pod adresem: ipo.trybunal.gov.pl]. W wyroku tym orzeczono m. in., że art. 70 § 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2012 r. poz. 749, 848, 1101, 1342 i 1529 oraz z 2013 r. poz. 1027 i 1036) w brzmieniu obowiązującym od 1 stycznia 1998 r. do 31 grudnia 2002 r., jest niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP. Zakwestionowany omawianym wyrokiem art. 70 § 6 O.p. we wskazanym okresie stanowił, że nie ulegają przedawnieniu zobowiązania podatkowe zabezpieczone hipoteką, jednakże po upływie terminu przedawnienia zaległość podatkowa może być egzekwowana tylko z przedmiotu hipoteki. Trybunał Konstytucyjny zwrócił uwagę, że granice dla działań prawodawczych wyznaczają zasady, wartości i normy konstytucyjne, które zabraniają tworzenia instytucji pozornych, niesprawiedliwych, nadmiernie ograniczających prawa podatnika oraz podważających jego zaufanie do państwa i stanowionego przez nie prawa. Warunków tych nie spełniałoby rozszerzenie zasad przewidzianych w art. 70 § 6 O.p., na wszystkie należności które w toku kontroli podatkowej zostały zabezpieczone w jakikolwiek sposób. Taka operacja nie doprowadziłaby bowiem do zrównania sytuacji wszystkich podatników (w dalszym ciągu przedawniałyby się zobowiązania podatkowe osób nieposiadających żadnego majątku), z których część byłaby "dożywotnimi" dłużnikami państwa. Dostrzec przy tym należy, że w wyniku wejścia w życie ustawy z dnia 12 września 2002 r. o zmianie ustawy - Ordynacja podatkowa oraz o zmianie niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 169 poz. 1387) treść art. 70 § 6 O.p. została (uzupełniona o zastaw skarbowy) przeniesiona do art. 70 § 8 O.p.. Sąd w pełni podziela pogląd uznający, że stwierdzenie przez Trybunał Konstytucyjny niekonstytucyjności określonej normy prawnej nie pozostaje bez znaczenia dla stosowania normy tożsamej. Wyrok obalający domniemanie konstytucyjności normy poddanej kontroli Trybunału Konstytucyjnego nie deroguje normy powielonej w innym z przepisów lecz wymusza nowy sposób interpretowania jej treści [por. wyrok TK z 22 maja 2007 r., SK 36/06]. Oczywistość niezgodności przepisu z Konstytucją wraz z uprzednią wypowiedzią Trybunału Konstytucyjnego stanowią wystarczające przesłanki do odmowy przez sąd zastosowania przepisów ustawy. W tak oczywistych sytuacjach trudno oczekiwać, by sądy uruchamiały procedurę pytań prawnych. Takie działanie byłoby w tym przypadku nieracjonalne i naruszałoby prawo strony do rozpoznania sprawy w rozsądnym terminie [tak: uchwała NSA z 16 października 2006 r., I FPS 2/06, orzeczenia sądów administracyjnych dostępne pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl]. Stosując zasadę bezpośredniego stosowania Konstytucji wynikającą z art. 8 ust. 2 Konstytucji RP, sąd administracyjny może odmówić zastosowania przepisu ustawy będącego podstawą rozstrzygnięcia, gdy przepis ten jest w oczywisty sposób niezgodny z Konstytucją RP. "Oczywista niekonstytucyjność" występuje zwłaszcza w przypadku gdy ustawodawca wprowadził regulację identyczną jak norma objęta już wyrokiem Trybunału (zob. M. Wiącek, Pytanie prawne sądu do Trybunału Konstytucyjnego, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2011, s. 266-268). Godzi się również wskazać, że sam TK w uzasadnieniu swojego wyroku z 08 października 2013 r., SK 40/12 wyraził jednoznaczny pogląd o braku przymiotu konstytucyjności normy wywodzonej z aktualnie obowiązującego art. 70 § 8 O.p. W wyroku tym wprost wskazano, że choć zakwestionowany przepis od 1 stycznia 2003 r. nie miał już zastosowania do nowych zabezpieczeń należności podatkowych z uwagi na utratę mocy obowiązującej, zawarta w nim norma prawna została powtórzona i rozszerzona (o zastaw skarbowy) w art. 70 § 8 O.p. Ten ostatni przepis nie był wprawdzie formalnie przedmiotem orzekania, lecz w sposób oczywisty mają do niego odpowiednie zastosowanie te same zastrzeżenia konstytucyjne, które zostały podniesione w omawianym wyroku. Uzasadnia to (w ocenie Trybunału Konstytucyjnego) konieczność podjęcia przez ustawodawcę w ramach realizacji omawianego orzeczenia pilnych działań zmierzających do wyeliminowania z systemu prawnego art. 70 § 8 O.p. W orzecznictwie NSA ukształtowała się jednolita linia orzecznicza w świetle, której ustalając czy art. 70 § 8 O.p. może stanowić podstawę prawną zaskarżonych postanowień, sąd administracyjny dokonując zgodnie z art. 178 ust. 1 Konstytucji RP tzw. wykładni ustawy w zgodzie z Konstytucją jest uprawniony do stwierdzenia za Trybunał Konstytucyjny, że powołany przepis O.p. (skoro została w nim powtórzona norma prawna zawarta w art. 70 § 6 tego aktu) jest w sposób oczywisty niezgodny z art. 64 ust. 2 Konstytucji RP [tak: wyrok NSA z 15 lutego 2018 r., I FSK 1523/17 por. również: wyroki NSA z: 13 grudnia 2013 r., II FSK 1807/12; 17 kwietnia 2014 r., II FSK 1197/12; 18 lipca 2014 r., I FSK 1042/13; 16 września 2014 r., I FSK 317/14; 21 stycznia 2015 r., II FSK 1764/14; 22 maja 2015 r., II FSK 316/14; 17 września 2015 r., I FSK 949/14; 20 października 2016 r., II FSK 2467/14; 10 stycznia 2017 r., II FSK 3552/14; 9 lutego 2017 r., II FSK 3236/16; 20 kwietnia 2017 r., I FSK 1834/15; 30 maja 2017 r., II FSK 1245/15 - wszystkie orzeczenia powołane w niniejszym wyroku dostępne są na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl]. Sąd w składzie orzekającym w pełni podziela zawartą w tych orzeczeniach argumentację i aprobuje ocenę prawną tam wyrażoną. Sąd kierując się powyższymi rozważaniami za trafny uznał zarzut skargi podnoszący naruszenie art. 70 § 8 O.p. oraz art. 59 § 3 i art. 59 § 1 pkt 2 u.p.e.a. Zdaniem Sądu, w świetle zaprezentowanej wyżej wykładni nie można podzielić wyrażonego przez organ w zaskarżonej części postanowienia stanowiska odnośnie skutku wpisu do księgi wieczystej hipoteki przymusowej na nieruchomości skarżącego, który nastąpił w dniu 7 marca 2017 r., w zakresie biegu terminu przedawnienia jego zobowiązań podatkowych. W przypadku bowiem zobowiązań egzekwowanych w oparciu o u.p.e.a., wygaśnięcie takiego zobowiązania wskutek przedawnienia stanowi samoistną przesłankę do umorzenia postępowania egzekucyjnego niezależnie od tego, czy zostało zabezpieczone hipoteką, czy też nie. Konkludując Sąd stwierdza, że zaskarżone postanowienie w części, w której utrzymało w mocy postanowienie organu egzekucyjnego w zakresie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego w oparciu o tytuły wykonawcze: [...], [...], jako niezgodne z prawem podlega wyeliminowaniu z obrotu prawnego. W toku powtórnego postępowania obowiązkiem organu będzie przyjęcie wykładni prawa zawartej w niniejszym wyroku. Rozpatrując ponownie zarzut przedawnienia zobowiązania podatkowego organowi nie będzie wolno powoływać się na postanowienia art. 70 § 8 O.p. z uwagi na ich oczywistą niezgodność z Konstytucją RP. Organ wyda w niniejszej sprawie stosowne rozstrzygnięcie, mając na uwadze powyższe oraz uwzględniając ustalenia co do braku innych zdarzeń skutkujących przerwą i zawieszeniem biegu terminu przedawnienia. W tym stanie rzeczy, Sąd orzekł jak w sentencji na podstawie art.145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) i art. 135 w zw. z art. 119 pkt 3 i art. 120 p.p.s.a. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 1 p.p.s.a. Na kwotę zasądzonych kosztów postepowania składa się wpis od skargi w kwocie [...]zł.