II SA/Wa 2095/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Góra-Błaszczykowska, Sędzia WSA Ewa Kwiecińska (spr.), Sędzia WSA Tomasz Szmydt, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 3 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi małoletniego B.S. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego A.P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wydał w dniu [...] marca 2021 r.. decyzję nr [...], którą utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] lutego 2021 r., nr [...] o odmowie przyznania A. P. renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletniego B. S. po zmarłym ojcu K. S.. W uzasadnieniu przedmiotowej decyzji organ nadmienił, iż przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2021 r. poz. 291, ze zm.) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił wszystkie wymienione w tym przepisie warunki, brak choćby jednej z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Organ stwierdził, że dochód dwuosobowej rodziny A. P. wynosi 2828,86 zł (średnie wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia z 2 miesięcy). Zdaniem organu dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie, który wynosi 1414,43 zł, nie pozwala stwierdzić, że B. S. pozostaje bez niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS podkreślił, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" – jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku – nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2021 r. wynosi 1250,88 zł brutto. Organ zauważył, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami. W związku z powyższym, po ponownym przeanalizowaniu wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej Prezes ZUS stwierdził, że nie może przyznać małoletniemu B. S. renty rodzinnej w drodze wyjątku. A. P. wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2021 r. nr [...]. Zaskarżonej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie: - art. 7 k.p.a., art. 77 § 1 k.p.a. i art. 80 k.p.a. poprzez pominięcie wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia materiału dowodowego; - art. 107 k.p.a. poprzez brak odpowiedniego uzasadnienia prawnego i faktycznego podjętej decyzji; - art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez błędną jego wykładnię, polegającą na przyjęciu, iż wystarczającym jest jedynie porównanie dochodu brutto rodziny uprawnionego z tytułu wynagrodzenia z kwotą brutto najniższej emerytury jako jedynego kryterium ustalenia niezbędnych środków utrzymania bez zbadania rzeczywistej wysokości środków będących w dyspozycji rodziny i braku odniesienia do indywidualnej sytuacji rodzinnej i zdrowotnej. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości oraz o dopuszczenie dowodu uzupełniającego z zaświadczenia o wynagrodzeniu w kwocie brutto i netto za okres, w którym prowadzone było postępowanie administracyjne. Skarżąca nadmieniła, że w dniu [...] czerwca 2020 r. zginął tragicznie w wieku 27 lat w wypadku komunikacyjnym K. S. ojciec nieletniego B. S.. Zmarły w chwili śmierci nie spełniał określonych w art. 57 ustawy o emeryturach i rentach z FUS warunków ustawowych do ustalenia renty z tytułu niezdolności do pracy, ponieważ miał udokumentowany okres składkowy w wysokości 2 lat, 6 miesięcy i 22 dni. We wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku skarżąca m.in. wskazała, iż zmarły partner od chwili ukończenia szkoły średniej, aż do śmierci pracował zawodowo w branży informatycznej. Przez prawie 4 lata wykonywał pracę na podstawie umów o dzieło na rzecz kilku pracodawców (ok. 40 umów o dzieło na rzecz 2 pracodawców). Sytuacja taka wynikała z realiów panujących w branży usług informatycznych, nie był to świadomy wybór ojca dziecka, mający na celu pominięcie obowiązku opłacania składek na ubezpieczenia społeczne. Zmarły założył własną działalność gospodarczą, którą prowadził, aż do tragicznego wypadku, który przerwał okres ubezpieczenia. Gdyby zmarły nie zginął, to do końca 2021 r. nabyłby prawo do renty z tytułu niezdolności do pracy, a jego dziecko uprawnienia do renty rodzinnej. Zdarzenie losowe, które spowodowało śmierć ojca dziecka, nie zostało przez organ rentowy uznane za wypadek w drodze do pracy pomimo zaistnienia takich okoliczności. Zmarły wykazywał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie spełnił wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym dla uprawnionego dziecka jest zasadne, ponieważ ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek szczególnych okoliczności. Ojciec dziecka nie zdążył też ukończyć studiów informatycznych, w związku z czym nie został mu doliczony pięcioletni okres ubezpieczenia z tego tytułu, co uzasadniałoby na przyznanie dziecku renty na zasadach ogólnych. Skarżąca podkreśliła, że w chwili złożenia wniosku o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku utrzymywała siebie i dziecka jedynie z zasiłku 500+ oraz z pomocy finansowej najbliższej rodziny. Podniosła, że rozstrzygnięcie organu oparte zostało wyłącznie na kryterium dochodowym bez żadnego odniesienia się do pozostałych ustawowych przesłanek do nabycia świadczenia w drodze wyjątku. Organ wskazał, iż średni dochód w rodzinie wyniósł wówczas 1.539,42zł brutto w przeliczeniu na członka rodziny. Nie wiadomo jednak, w jaki sposób wyliczony został dochód rodziny brutto, z jakich źródeł i za jaki okres. Nie przedstawiono też, jakie środki pieniężne na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych z dochodu brutto uzyskała rodzina w przeliczeniu na jednego członka rodziny. Skarżąca nadmieniła, że ponosi dodatkowe niezbędne wydatki na leczenie i utrzymanie przewlekle chorego dziecka (lekarstwa i przepisane przez lekarza kosmetyki) oraz koszty przedszkola, dojazdu do pracy oraz wiele innych niezbędnych do utrzymania rodziny. Wysokość środków, które skarżąca może zapewnić, została oceniona przez organ przez pryzmat otrzymywanego dochodu brutto z tytułu zatrudnienia, które zostało podjęte w toku postępowania administracyjnego. Podniosła, iż w chwili złożenia wniosku o przyznanie renty rodzinnej (we wrześniu 2020 r.) nie osiągała żadnego dochodu z tytułu pracy zarobkowej. Była razem z dzieckiem na całkowitym utrzymaniu swoich rodziców, u których zamieszkała po śmierci partnera. Nie miała żadnego majątku trwałego, nie mogła podjąć pracy, ponieważ musiała się bowiem opiekować chorym dzieckiem po chirurgicznym zabiegu inwazyjnym usunięcia wady wrodzonej. Decyzja o odmowie przyznania świadczenia została wydana po upływie ponad 4 miesięcy od chwili złożenia wniosku, w trakcie których matka dziecka znalazła pracę za wynagrodzeniem minimalnym. W decyzji wydanej w I instancji organ rentowy wykazał dochód na poziomie 3.078,86 zł brutto bez wskazania jego źródeł, jak również okresu za jaki został obliczony. W zaskarżonej decyzji organ rentowy wskazał na dochód brutto "z tytułu zatrudnienia z 2 miesięcy" w kwocie 2.828,86zł. Dochód rodziny został zatem z niezrozumiałych powodów zmniejszony o 250 zł. Jednocześnie skarżąca stwierdziła, że dochód jej dwuosobowej rodziny z tytułu wynagrodzenia za pracę od daty jej podjęcia do daty wydania decyzji organu rentowego w I instancji (od października 2020 r. do stycznia 2021 r.) wyniósł 2.315,00 zł brutto miesięcznie. Oznacza to, że uzyskała z tego tytułu kwotę średnio 1.725,56 zł. miesięcznie, czyli w kwocie 862,78zł na jedną osobę w rodzinie. W powołanym przez organ okresie najniższa emerytura wynosiła netto ok. 1.026.69 zł miesięcznie. W chwili podjęcia przez organ rentowy rozstrzygnięcia w I instancji kwota środków przypadających na jednego członka rodziny była o wiele niższa od kwoty najniższej emerytury. Niezrozumiałym jest też porównywanie kwoty brutto najniższej renty z kwotą brutto wynagrodzenia. Od najniższej renty są odprowadzane daniny publiczne jedynie w postaci podatku dochodowego i składki na ubezpieczenie zdrowotne, natomiast od wynagrodzenia brutto oprócz powyższych danin odprowadzane są ponadto wysokie składki na ubezpieczenia społeczne. Porównywanie tych dwóch źródeł dochodu w kwotach brutto, przez pryzmat otrzymywanych środków niezbędnych do życia, nie jest obiektywnym kryterium. Skarżąca oświadczyła, iż dochód netto jej rodziny od chwili podjęcia w toku postępowania administracyjnego pracy do dnia dzisiejszego wyniósł jedynie 947,56 zł. miesięcznie (łącznie ze wszystkimi dodatkami do wynagrodzenia przyznanymi mi w w/w okresie przez pracodawcę) w przeliczeniu na członka mojej dwuosobowej rodziny, co oznacza, że nadal jest niższy niż wysokość najniższej emerytury netto w okresie zarówno do lutego 2021 r. (1026.69 zł), jak i w okresie bieżącym (od 1 marca 2021 r. – 1.066,24 zł). Podniosła, iż dochód netto jest przeznaczany w znacznej części na pokrycie wydatków związanych z opieką nad dzieckiem w czasie wykonywania pracy (opłata za przedszkole publiczne) oraz kosztów dalszego leczenia dziecka. Podniosła, iż nie ma żadnego majątku, ze sprzedaży którego mogłaby ewentualnie przeznaczyć środki na bieżące utrzymanie się. Nie stać jej na wynajęcie mieszkania czy nawet oddzielnego pokoju w celu zaspokojenia niezbędnych potrzeb mieszkalnych. Korzysta z użyczonego pokoju w mieszkaniu rodziców, osób w podeszłym wieku, z których jedna jest niepełnosprawna, co uniemożliwia sprawowanie nieodpłatnej opieki nad dzieckiem w czasie pracy skarżącej. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz podtrzymał twierdzenia zawarte w uzasadnieniu przedmiotowej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art 1 § 1 i § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2021 r., poz. 137), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej. Sąd analizuje zaskarżoną decyzję pod względem jej zgodności z prawem materialnym i formalnym obowiązującym w dacie wydania tej decyzji. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów, należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki, warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Kontrola sądu administracyjnego w przypadku decyzji wydanej w oparciu o uznanie administracyjne jest zasadniczo ograniczona i sprowadza się do zbadania, czy decyzja nie nosi cech dowolności, a więc, czy organ administracji publicznej, prowadząc postępowanie, zebrał cały materiał dowodowy i dokonał wyboru określonego sposobu załatwienia sprawy po wszechstronnym rozważeniu wszystkich okoliczności faktycznych sprawy oraz czy przyjęte przez organ rozstrzygnięcie zostało wyczerpująco i jasno uzasadnione, zgodnie z wymaganiami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Kontroli sądowej nie podlega natomiast sam wybór rozstrzygnięcia meritum sprawy (por. m.in. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 stycznia 2011 r., sygn. akt I OSK 2051/11, dostępny w bazie orzeczeń pod adresem: www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy, Sąd stwierdził, że wydane w sprawie decyzje mieszczą się w granicach uznania i nie naruszają prawa. Zasadnicze znaczenie dla przyjęcia prawidłowości kontrolowanych aktów miało bowiem to, że skarżący nie spełnia jednej z obligatoryjnych przesłanek do uzyskania wnioskowanego świadczenia, gdyż nie jest osobą, która "nie ma niezbędnych środków utrzymania". Omawiane przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie zawierają definicji "niezbędnych środków utrzymania". Zachodziła zatem konieczność wypracowania przez organy administracji oraz judykaturę sposobu rozumienia tego pojęcia. Obecnie jednolicie przyjmuje się, że przez "niezbędne" środki utrzymania należy rozumieć kwotę brutto najniższego świadczenia przyznawanego w trybie zwykłym. W orzecznictwie zwraca się przy tym uwagę, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku "niezbędnych", a nie "niewystarczających" środków utrzymania. Ocena tej niezbędności musi być zatem dokonana z uwzględnieniem potrzeb służących zaspokojeniu minimum egzystencji. Jakkolwiek wykazany dochód może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych wnioskodawcy, jednakże trudno uznać, że nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych. Omawiana ocena musi być więc dokonywana przez pryzmat posiadanych dochodów, nie zaś subiektywnych potrzeb, co sprawia, że staje się ona najbardziej obiektywna. Ponadto, obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się – jako kryterium głównym – wydatkami, chociażby zdeterminowanymi nawet najbardziej uzasadnionymi potrzebami, czy też kwoty "netto" minimalnego świadczenia, która do wypłaty w stosunku do różnych osób może być inna z uwagi m.in. na obciążenia, np. z tytułu egzekucji komorniczej, czy stosowane ulgi podatkowe. W konsekwencji, dla oceny przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania należy porównywać sytuację materialną strony ubiegającej się o świadczenie w drodze wyjątku z wysokością świadczeń określonych w przepisach jako minimalne – minimalnej emerytury, renty z tytułu niezdolności do pracy i renty rodzinnej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 16 kwietnia 2014 r. o sygn. akt I OSK 121/14; z dnia 15 listopada 2012 r. o sygn. akt I OSK 2248/12; z dnia 19 maja 2011 r. o sygn. akt I OSK 292/11, z dnia 23 lutego 2021 r., sygn. akt III OSK 3029/21). Niezależnie od powyższego wskazać również trzeba, że w orzecznictwie podkreśla się, że świadczenie przyznawane w drodze wyjątku nie ma charakteru roszczeniowego, bowiem finansowane jest z budżetu państwa, a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Nie jest to również świadczenie o charakterze socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Oznacza to, że nawet najtrudniejsza sytuacja rodzinna i majątkowa osoby zainteresowanej w momencie złożenia wniosku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie może uzasadniać przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Osoba taka może natomiast ubiegać się w ramach szeroko rozumianej pomocy społecznej o przyznanie innego rodzaju świadczeń (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 15 maja 2015 r. o sygn. akt I OSK 143/15; z dnia 8 listopada 2017 r. o sygn. akt I OSK 1510/17). W ocenie Sądu, w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Prezes ZUS bowiem ustalił, że gospodarstwo domowe skarżącego składa się z dwóch osób – matki małoletniego oraz małoletniego skarżącego – oraz że nie została spełniona przesłanka dotycząca braku niezbędnych środków utrzymania, na co wskazuje dochód przypadający na jednego członka rodziny w wysokości 1.414,43 zł brutto, który jest wyższy od kwoty najniższej emerytury, która od 1 marca 2021 r. wynosi 1250,88 zł brutto. Ustalenie te organ poczynił w oparciu o wydruk z "konta ubezpieczonego", z którego wynika iż matka małoletniego A. P. podlega ubezpieczeniu od 14 października 2020 r. W październiku 2020 r. osiągnęła dochód w wysokości 1.692,71, w listopadzie 2020 r. – 1.909,73 zł, w grudniu 2020 r. – 3.364,58 zł., w styczniu 2021 r. – 2.578,12 zł, oraz w lutym 2021 r. – 2.864,58 zł (k. 125 akt administracyjnych). Do obliczenia średniego miesięcznego dochodu organ wziął pod uwagę wynagrodzenie z dwóch ostatnich miesięcy, tj. za styczeń i luty 2021 r. (k. 128 akt administracyjnych). Co prawda wskazany sposób obliczenia dochodu może budzić pewne wątpliwości, jednak nawet obliczenia średniego miesięcznego wynagrodzenia za okres 4 miesięcy (od listopada 2020 r. do lutego 2021 r.) nie pozwala na przyjęcie, że dochód brutto na osobę w gospodarstwie domowym skarżącego jest niższy niż kwota najniższej emerytury. W tym przypadku bowiem kwota średniego miesięcznego wynagrodzenia wynosi 2679,25 zł brutto, co daje na jedną osobę w gospodarstwie domowym kwotę 1339,62 brutto. Wskazać przy tym należy, iż w październiku 2020 r. A. P. świadczyła pracę dopiero od 14 października (vide: zaświadczenie z dnia [...] kwietnia 2021 r.), co powoduje, iż kwota wynagrodzenia za ten miesiąc nie powinna być uwzględniana przy obliczaniu średniego miesięcznego wynagrodzenia. Dodać też należy, iż przedstawicielka ustawowa skarżącego nie wyjaśnia sposobu, w jaki obliczyła swoje średnie miesięczne wynagrodzenie za okres od października 2020 r. do stycznia 2021 r. na kwotę 2315,00 zł. brutto. W tej sytuacji twierdzenie te, zawarte na stronie 6 skargi, Sąd uznał za dowolne i niewiarygodne. Reasumując, raz jeszcze podkreślić trzeba, że niespełnienie już tylko jednej z przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. W konsekwencji nie można było uwzględnić zarzutu naruszenia omawianego przepisu, jak również stanowiska, zakładającego konieczność uwzględnienia sytuacji materialnej skarżącej, w szczególności jej wydatków. Zaznaczyć przy tym należy, że Sąd nie kwestionuje tego, iż sytuacja życiowa i materialna skarżącego jest trudna. Kontrolując zaskarżoną decyzję, Sąd w składzie orzekającym nie stwierdził by naruszała ona przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Sąd nie stwierdził również, aby w sprawie naruszone zostały przepisy postępowania w stopniu mającym istotne znaczenie dla ostatecznego jej rozstrzygnięcia, a tylko takie naruszenie mogłoby doprowadzić do uchylenia wydanych w sprawie decyzji. W ocenie Sądu, materiał dowodowy został w sprawie zebrany z poszanowaniem przepisów art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a., zaś wydane w sprawie decyzje zapadły po wszechstronnym jego rozważeniu. Wprawdzie dostrzec należy, że uzasadnienia tych decyzji cechuje pewna lakoniczność, niemniej jednak odpowiadają one wymogom z art. 107 § 3 k.p.a. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 z późn. zm.) orzekł jak w sentencji.