II SA/Gd 1164/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Krzysztof Kaszubowski Sędzia WSA Diana Trzcińska Asesor WSA Wojciech Wycichowski (spr.) po rozpoznaniu w Gdańsku w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 marca 2025 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 25 września 2024 r. nr SKO Gd/1599/24 w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy Kosakowo z dnia 6 lutego 2024 r. nr NP/ŚR/5/2024 i umarza postępowanie administracyjne, 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku na rzecz skarżącego M. B. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco: Wnioskiem z 30 kwietnia 2019 r. M. B. (dalej: "Wnioskodawca", "Strona", "Skarżący") wystąpił do Wójta Gminy Kosakowo (dalej: "Wójt", "organ pierwszej instancji") o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego. Decyzją z 8 maja 2019 r. Wójt, na podstawie art. 16 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r., poz. 2220 ze zm.) - dalej: "u.ś.r.", przyznał Stronie zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 184,42 zł miesięcznie za okres od 1 lutego 2019 r. do 31 października 2019 r. oraz w kwocie 215,84 zł miesięcznie za okres od 1 listopada 2019 r. do 30 kwietnia 2021 r. Decyzją z 18 maja 2021 r. Wójt, na podstawie art. 32 ust. 1-1c u.ś.r. i art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 1842 ze zm.) - dalej: "specustawa COVID-19", zmienił swoją decyzję z 8 maja 2019 r. w części przyznającej zasiłek pielęgnacyjny w kwocie 215,84 zł miesięcznie za okres od 1 listopada 2019 r. do 30 kwietnia 2021 r. wydłużając okres przysługiwania zasiłku pielęgnacyjnego do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Decyzją z 16 sierpnia 2023 r. Wójt, na podstawie art. 16 i art. 30 u.ś.r. oraz art. 23 ustawy z dnia 9 marca 2023 r. o zmianie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2023 r., poz. 852) zmienił swoją decyzję z 18 maja 2021 r. w części dotyczącej okresu przyznawania świadczenia w ten sposób, że zasiłek pielęgnacyjny będzie wypłacany do 30 marca 2024 r., jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego ostatecznego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zaś w pozostałej części pozostawił decyzję bez zmian. Pismem z 5 stycznia 2024 r. Wójt, na podstawie art. 61 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2023 r., poz. 775 ze zm.) - dalej: "k.p.a.", wszczął postępowanie administracyjne w sprawie uchylenia prawa do zasiłku pielęgnacyjnego przyznanego decyzją z 8 maja 2019 r., w związku z uzyskaniem nowego orzeczenia o niepełnosprawności w dniu 28 czerwca 2022 r. Decyzją z 23 stycznia 2024 r. Wójt, na podstawie art. 2 pkt 2, art. 16, art. 23 i art. 25 u.ś.r., uchylił swoją decyzję z 8 maja 2019 r. od dnia 1 lipca 2022 r. W uzasadnieniu organ pierwszej instancji wskazał m.in., że jest w posiadaniu informacji, iż w dniu 28 czerwca 2022 r. wydano Stronie nowe orzeczenie o niepełnosprawności ze stopniem lekkim. W związku z tym Wójt wskazał, że świadczenie w postaci zasiłku pielęgnacyjnego wypłacane od 1 lipca 2022 r. do 31 grudnia 2024 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym. Decyzją z 6 lutego 2024 r. Wójt, na podstawie art. 16, art. 20 ust. 1 i 3 oraz art. 30 u.ś.r., orzekł o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia w postaci zasiłku pielęgnacyjnego pobranego w okresie od 1 lipca 2022 r. do 31 grudnia 2023 r. Organ pierwszej instancji wskazał, że kwota z tytułu nienależnie pobranych świadczeń wynosi 3.885,12 zł, odsetki ustawowe wyliczone zostaną zgodnie z art. 30 ust. 8 u.ś.r., tj. od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty świadczeń rodzinnych do dnia spłaty, zaś ustalona decyzją kwota nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego powinna zostać wpłacona w terminie 14 dni od dnia uprawomocnienia się decyzji na wskazany w decyzji rachunek bankowy. W wyniku odwołania wniesionego od powyższej decyzji przez Wnioskodawcę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Gdańsku (dalej: "Kolegium", "organ odwoławczy") decyzją z 25 września 2024 r. utrzymało ją w mocy. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał m.in., że zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Zdaniem Kolegium bezsporne w rozpoznawanej sprawie było ustalenie przez organ pierwszej instancji wystąpienia okoliczności skutkującej wstrzymaniem bądź ustaniem prawa osoby uprawnionej do zasiłku pielęgnacyjnego przyznanego Stronie na mocy decyzji z 8 maja 2019 r., co oznacza, że została wypełniona dyspozycja art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. W ocenie organu odwoławczego z okoliczności niniejszej sprawy wprost wynikało, że przedmiotowe świadczenie zostało Stronie przyznane na okres od 2 lutego 2019 r. do 30 kwietnia 2021 r., po czym wydłużono okres przysługiwania zasiłku pielęgnacyjnego do upływu 60 dni od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności, następnie decyzją z 16 sierpnia 2023 r. zmieniono decyzję z 18 maja 2021 r., ponieważ w toku postępowania ustalono, że zostały spełnione przesłanki do zmiany decyzji i decyzja uległa przedłużeniu. Wnioskodawca zaś nie zgłosił zmiany, jaka zaszła, a mającą istotny wpływ na wynik sprawy, mianowicie w dniu 28 czerwca 2022 r. wobec Strony wydano nowe orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu lekkim. Mając powyższe na uwadze Kolegium podniosło, że świadczenie w formie zasiłku pielęgnacyjnego wypłacone Stronie w kwocie określonej sentencją zaskarżonej decyzji za okres od 1 lipca 2022 r. do 31 grudnia 2023 r., zgodnie z art. 30 u.ś.r., należało uznać za świadczenie nienależnie pobrane podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. W ocenie organu odwoławczego nie ma wątpliwości, że w sprawie wystąpiła przesłanka nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego określona w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., ponieważ doszło do wypłaty świadczenia mimo zaistnienia okoliczności skutkującej wstrzymaniem prawa do zasiłku pielęgnacyjnego za dany okres. Kolegium zaznaczyło, że dla oceny tej przesłanki nie bez znaczenia jest też fakt, iż Wnioskodawca został skutecznie pouczony przez Wójta o konieczności niezwłocznej realizacji obowiązku wynikającego z art. 25 ust. 1 u.ś.r., co wynika z pouczenia zawartego w decyzji z 18 maja 2021 r. Mimo to Strona zaniechała niezwłocznego poinformowania organu pierwszej instancji o wystąpieniu wskazanych okoliczności, tj. wydaniu wobec niej w dniu 28 czerwca 2022 r. nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Podsumowując organ odwoławczy wskazał, że skoro w toku postępowania w sposób nie budzący wątpliwości ustalono, iż w sprawie miało miejsce wypłacenie świadczenia, mimo że jego wypłata powinna zostać wstrzymana w całości, zaistniały podstawy do przyjęcia istnienia przesłanki określonej w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. W skardze na decyzję organu odwoławczego M. B., reprezentowany przez pełnomocnika będącego radcą prawnym, zarzucił jej naruszenie następujących przepisów prawa procesowego: 1. art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak wykazania związku pomiędzy uzasadnieniem faktycznym a uzasadnieniem prawnym decyzji (brak wskazania konkretnej podstawy prawnej, która legła u podstaw decyzji); 2. art. 10 § 1 k.p.a. poprzez niezapewnienie Skarżącemu czynnego udziału w niniejszym postępowaniu i niezapoznaniu go - przed wydaniem decyzji - z materiałem dowodowym sprawy; 3. art. 8 k.p.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy poprzez zastąpienie pierwotnej (korzystnej) decyzji nową (negatywną) decyzją w oparciu o zasadniczo ten sam stan faktyczny sprawy, a mianowicie stan zdrowia Skarżącego. Zaskarżonej decyzji zarzucono również naruszenie następujących przepisów prawa materialnego: 1. art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. poprzez jego błędne zastosowanie skutkujące - niezgodnym z tym przepisem - uznaniem, że kwota 3.885,12 zł pobrana przez Skarżącego z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego w okresie od 1 lipca 2022 r. do 31 grudnia 2023 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym; 2. art. 15h ust. 1 pkt 2 specustawy COVID-19 poprzez jego błędną wykładnię. W oparciu o tak sformułowane zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji (względnie stwierdzenie jej nieważności) i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi zarzucono, że organ naruszył art. 15h ust. 1 pkt 2 specustawy COVID-19 poprzez jego błędną wykładnię. Organ stwierdził, że ważność orzeczenia o niepełnosprawności, która została przedłużona na podstawie rzeczonego przepisu, wygasa w dniu wydania nowego orzeczenia, nawet wtedy, gdy zostało ono wydane jeszcze przed odwołaniem stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu pandemii. Zdaniem strony skarżącej powołany przepis należy rozumieć tak, że jeżeli orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wygasa w okresie trwania pandemii wirusa SARS-CoV-2, ulega ono, z mocy prawa, przedłużeniu do 60 dnia licząc od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, ale nie dłużej niż do momentu wydania nowego orzeczenia, przy czym okres, na jaki ustawodawca przedłużył ważność terminowego orzeczenia, a więc 60 dni, tudzież data wydania nowego orzeczenia, dotyczy sytuacji, w której odwołano stan zagrożenia epidemicznego lub stanu pandemii. Zwrócono również uwagę, że art. 30 ust. 1 u.ś.r. stanowi, iż osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu, zaś ust. 2 określa warunki niezbędne do uznania świadczeń za nienależnie pobrane. Wskazano, że zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia "przyznane na podstawie decyzji, której następnie stwierdzono nieważność z powodu jej wydania bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa". Strona skarżąca podniosła, że mając na względzie racjonalność ustawodawcy trzeba przyjąć, iż w przepisie art. 30 ust. 2 pkt 4 u.ś.r. celowo i rozmyślnie ograniczył on możliwość uznania świadczeń za nienależnie pobrane ze względu na stwierdzenie nieważności decyzji je przyznających do przesłanek zawartych w art. 156 § 1 pkt 2 k.p.a. z pominięciem innych przesłanek określonych w art. 156 § 1 pkt 1, 3-7 k.p.a. Ratio legis takiego unormowania uwzględnia niewątpliwie specyfikę postępowania w sprawach dotyczących pomocy rodzinie, w których rozstrzyganiu niezbędne jest wnikliwe rozpatrywanie tych spraw tak, aby nie skrzywdzić osób znajdujących się w trudnej sytuacji życiowej i nie obciążać ich odpowiedzialnością, gdy bez zamiaru obejścia prawa w celu wyłudzenia świadczenia, czy bez zamiaru wprowadzenia organu w błąd działały w dobrej wierze.  Wskazano następnie, że ewentualne uznanie po ponownym rozpatrzeniu sprawy otrzymanych przez Skarżącego świadczeń za nienależnie pobrane na innej podstawie prawnej będzie wymagało wykazania, że pobierał je w złej wierze, ze świadomością wprowadzenia w błąd organu. Skarżący zaś nigdy nie miał zamiaru wprowadzać organu w błąd, uważał, że jeśli kompetentny organ, wyspecjalizowany w kwestiach prawnych związanych z pomocą społeczną przyznał mu świadczenia to mu się ono należało, zważywszy na jego sytuację życiową. W żadnym razie nie miał zamiaru wyłudzenia jakichkolwiek świadczeń, które by mu się nie należały. Zwrócono uwagę, że organ przez wiele miesięcy wypłacał "błędnie" świadczenia mimo tego, że dysponował - w odróżnieniu od Skarżącego - wiedzą prawną i określonymi strukturami organizacyjnymi. Przecież gdyby organ działał właściwie, zgodnie z przepisami, to skorygowałby błąd w krótkim terminie i nie spowodowałby naliczenia tak olbrzymiej kwoty, przerastającej wielokrotnie możliwości jej spłaty przez Skarżącego. Ze względu na takie, niezwykle opieszałe postępowanie organu narosły olbrzymie odsetki. Końcowo wskazano, że w dniu 27 maja 2024 r. Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w Pucku wydał kolejne orzeczenie o stopniu niepełnosprawności Skarżącego kwalifikując go do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności, ustalając przy tym stopień niepełnosprawności na dzień 25 lutego 2019 r., a więc na długo przed wydaniem spornej decyzji, co prowadzi do wniosku, że nie doszło do nienależnego pobrania zasiłku pielęgnacyjnego, gdyż Skarżący posiadał wskazany stopień niepełnosprawności od 25 lutego 2019 r. Kolegium w odpowiedzi na skargę, wnosząc o jej oddalenie i rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku ustalił i zważył, co następuje: Na wstępie rozważań należy wskazać, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 1267) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Z kolei przepis art. 3 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.) - dalej: "P.p.s.a.", stanowi, że kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. W wyniku takiej kontroli decyzja może zostać uchylona w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a, b i c P.p.s.a.). Z przepisu art. 134 § 1 P.p.s.a. wynika z kolei, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Tym samym, sąd ma prawo i obowiązek dokonania oceny zgodności z prawem zaskarżonego aktu administracyjnego, nawet wówczas, gdy dany zarzut nie został w skardze podniesiony. Należy również wskazać, że w myśl art. 119 pkt 2 P.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Aktem poddanym sądowej kontroli w niniejszej sprawie jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 25 września 2024 r. utrzymująca w mocy decyzję Wójta Gminy Kosakowo z 6 lutego 2024 r. orzekającą o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia w postaci zasiłku pielęgnacyjnego pobranego przez M. B. w okresie od 1 lipca 2022 r. do 31 grudnia 2023 r. Materialnoprawną podstawą wydanych w sprawie decyzji są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2024 r., poz. 323 ze zm.), która w art. 30 reguluje kwestie związane z nienależnie pobranymi świadczeniami rodzinnymi i obowiązkiem ich zwrotu. Zgodnie z art. 30 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu (ust. 1). Za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania (ust. 2 pkt 1). Od kwot nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1-3 i 5, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (ust. 2b). Orzekające w sprawie organy przyjęły, że skoro Skarżący nie zgłosił zmiany, jaka zaszła w jego sytuacji, mianowicie, że w dniu 28 czerwca 2022 r. wydano wobec niego nowe orzeczenie o niepełnosprawności, to zasiłek pielęgnacyjny wypłacony w okresie od 1 lipca 2022 r. do 31 grudnia 2023 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym podlegającym zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. Przypisując Skarżącemu pełną świadomość co do istnienia przeszkód w przyznaniu zasiłku pielęgnacyjnego w związku z uzyskaniem nowego orzeczenia o niepełnosprawności organy obarczyły go obowiązkiem zwrotu zasiłku pielęgnacyjnego jako nienależnie pobranego w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. W ocenie Sądu w świetle okoliczności faktycznych i prawnych rozpoznawanej sprawy nie można zaakceptować stanowiska organów jako rozstrzygnięć prawidłowych i spełniających standardy demokratycznego państwa prawnego. Stanowisko to obarczone jest wadą polegającą na błędnej ocenie ujawnionych okoliczności faktycznych i niewłaściwym zastosowaniu przepisów art. 30 ust. 1 i ust. 2 pkt 1 u.ś.r., tj., błędzie w subsumcji, czyli wadliwym uznaniu, że stan faktyczny przyjęty w sprawie odpowiada hipotetycznemu stanowi przewidzianemu we wskazanej normie prawnej. Unormowanie zawarte w art. 30 u.ś.r. dotyczy nienależnie pobranych świadczeń, wprowadzając ogólną zasadę, że świadczenia rodzinne nienależnie pobrane podlegają zwrotowi. Zwrotowi podlegają wszystkie świadczenia rodzinne, o których stanowi ustawa, a więc skatalogowane w art. 2 u.ś.r., pod warunkiem, że zostały nienależnie pobrane w ścisłym rozumieniu tego pojęcia normatywnie określonego w art. 30 ust. 2 u.ś.r. Należy podkreślić, że powyższa regulacja ma zastosowanie wyłącznie w przypadku stwierdzenia, że świadczenie jest świadczeniem nienależnie pobranym, co należy odróżnić od świadczeń nienależnych, których zwrotu na tej podstawie nie można żądać. W doktrynie (zob. P. Rączka (red.), Świadczenia rodzinne. Komentarz, wydanie II, LEX/el. 2023) przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje m.in. wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Zwrot obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak i tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla ustalenia, od kiedy świadczenia rodzinne są pobierane nienależnie, decydujące znaczenie ma chwila, w której świadczeniobiorca dowiedział się o okoliczności powodującej ustanie prawa do świadczeń i z którą powinien zawiadomić organ o tej okoliczności (art. 30 ust. 2 pkt 1 w zw. z art. 25 ust. 1 u.ś.r.). Z kolei w orzecznictwie sądów administracyjnych podkreśla się, że przepis art. 30 ust. 2 u.ś.r. wiąże zakwalifikowanie świadczenia jako nienależnie pobranego ze świadomością osoby, która je pobrała, że świadczenie jej nie przysługuje i tylko wówczas może być ono uznane za nienależnie pobrane, co umożliwia następnie żądanie jego zwrotu (zob. wyrok WSA w Lublinie z 28 sierpnia 2012 r. sygn. akt II SA/Lu 320/12, przywołane w niniejszym uzasadnieniu orzeczenia sądów administracyjnych są dostępne na stronie internetowej: orzeczenia.nsa.gov.pl). Oznacza to, że dla uznania danego świadczenia za nienależnie pobrane konieczne jest zaistnienie jednocześnie dwóch elementów: obiektywnego, polegającego na faktycznym zaistnieniu okoliczności wyłączających uprawnienie do danego świadczenia oraz subiektywnego, czyli stanu świadomości osoby korzystającej z danej formy pomocy publicznej, że mu się ona nie należy. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie i tylko w sytuacji, gdy świadczenie zostało wypłacone na skutek okoliczności leżących po stronie świadczeniobiorcy świadczenie traktuje się jako nienależnie pobrane (zob. wyroki NSA z 4 października 2011 r. sygn. akt I OSK 762/11 i z 1 kwietnia 2010 r. sygn. akt I OSK 1710/09 i, a także wyroki: WSA w Gorzowie Wielkopolskim z 18 stycznia 2008 r. sygn. akt II SA/Go 645/07 i WSA w Krakowie z 7 kwietnia 2011 r. sygn. akt III SA/Kr 961/10). W judykaturze akcentuje się również, że warunkiem przypisania świadomości wnioskodawcy co do istnienia przeszkód w pobieraniu świadczeń rodzinnych jest prawidłowe pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Pouczenie to nie może być uznane za należyte, gdy przytacza jedynie przepis ustawy bez jego wyjaśnienia. Pouczenie powinno być jasne i czytelne, powinno zawierać wyczerpujące informacje o obowiązujących zasadach. Celem pouczenia jest wyczerpujące wyjaśnienie sytuacji prawnej i faktycznej zainteresowanego, a jednocześnie pouczenie o konsekwencjach prawnych niezastosowania się świadczeniobiorcy do dyspozycji normy prawnej (zob. wyrok NSA z 1 kwietnia 2011 r. sygn. akt I OSK 2078/10). Dlatego też pouczenie o okolicznościach, których wystąpienie w przyszłości spowoduje brak prawa do świadczeń musi odnosić się indywidualnie do pobierającego świadczenie, a nie zawierać jedynie normy ogólne, nie odnoszące się w danym momencie w ogóle do konkretnej sytuacji świadczeniobiorcy. W niniejszej sprawie Stronie zostało przyznane prawo do zasiłku pielęgnacyjnego na okres do 1 lutego 2019 r. do 30 kwietnia 2021 r. decyzją Wójta z 8 maja 2019 r. Następnie, decyzją organu pierwszej instancji z 18 maja 2021 r., wydaną na podstawie art. 15h ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r., poz. 374 ze zm.), przedłużono Skarżącemu prawo do pobierania tego zasiłku do upływu 60 dni od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Przepis art. 15h ust. 1 pkt 2 specustawy COVID-19 stanowił, że z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do upływu 60. dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Ważność orzeczenia o niepełnosprawności została więc przedłużona w związku z pandemią wirusa SARS-CoV-2, jednakże ustawodawca wskazał momenty graniczne obowiązywania orzeczeń. Jednym z nich było uzyskanie nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Tym samym, uzyskanie nowego orzeczenia jest momentem, w którym okres 60 dni od momentu odwołania ostatniego ze stanów wskazanych w tym przepisie nie ma znaczenia dla oceny zasadności pobierania świadczeń. Uzyskanie nowego orzeczenia "kończy" prawo do świadczeń rodzinnych pobieranych na jego podstawie, w świetle art. 15h ust. 1 pkt 2 specustawy COVID-19. Skarżący uzyskał nowe orzeczenie o niepełnosprawności w dniu 28 czerwca 2022 r. Niewątpliwie, wydanie tego nowego orzeczenia, w świetle art. 15h ust. 1 pkt 2 powołanej wyżej ustawy, powodowało utratę uprawnień do pobierania zasiłku pielęgnacyjnego przyznanego Skarżącemu decyzją z 8 maja 2019 r. i przedłużonego decyzjami z 18 maja 2021 r. i 16 sierpnia 2023 r. Niewątpliwie, zgodnie z treścią art. 30 ust. 1 u.ś.r., osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne jest obowiązana do ich zwrotu. Jak już jednak wyżej wskazano, świadczenie nienależnie pobrane to takie, które zostało pobrane przez osobę mającą wiedzę o nienależności. Obowiązek zwrotu pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń (zob. wyrok NSA z 27 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1391/21). Świadczeniem nienależnie pobranym jest świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Skoro art. 30 ust. 1 u.ś.r. posługuje się pojęciem świadczenia nienależnie pobranego to obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy (zob. wyrok NSA z 27 października 2010 r. sygn. akt I OSK 981/10). W świetle art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. warunkiem uznania świadczenia rodzinnego za nienależnie pobrane jest dodatkowo świadomość osoby pobierającej świadczenie o braku prawa do pobierania świadczenia, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. Z tego względu prawidłowe pouczenie, tj. poinformowanie świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia wpływa bezpośrednio na ocenę, czy wypłacone świadczenie miało charakter nienależnego. Skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (zob. wyrok NSA z 17 czerwca 2021 r. sygn. akt I OSK 348/21). W ocenie Sądu Skarżący nie został prawidłowo pouczony, że pobierane przez niego świadczenie, po wydaniu nowego orzeczenia o niepełnosprawności, będzie świadczeniem nienależnie pobranym, które będzie on musiał zwrócić. We wniosku o ustalenie prawa do zasiłku pielęgnacyjnego (część II "Oświadczenia i pouczenia") znajduje się pouczenie, że osoba składająca wniosek o zasiłek pielęgnacyjny jest obowiązana niezwłocznie powiadomić gminny organ właściwy wypłacający zasiłek pielęgnacyjny o każdej zmianie mającej wpływ na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, zaś niepoinformowanie tego organu o tych zmianach może skutkować powstaniem nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych i w konsekwencji koniecznością ich zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. W decyzji z 8 maja 2019 r. pouczono Skarżącego jedynie o prawie do wniesienia odwołania, natomiast w decyzji z 18 maja 2021 r. o tym, że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych osoba uprawniona do tych świadczeń jest zobowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu wypłacającego świadczenia. Z powyższego wynika, że w decyzji z 18 maja 2021 r. Skarżący został pouczony jedynie o treści art. 25 ust. 1 u.ś.r., który to przepis nie daje organom uprawnienia do pomijania na tej podstawie prawnej istotnych okoliczności faktycznych, tzn. o charakterze prawotwórczym, które się ujawnią w toku postępowania, a które nie zostały "niezwłocznie" podane do wiedzy organu przez osobę zobowiązaną. Przy ocenie, czy zaistniały okoliczności mające wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych decydujące są materialnoprawne przepisy u.ś.r. warunkujące to prawo, czyli z którymi ustawa łączy skutek w postaci nieprzysługiwania lub ustania prawa do świadczeń rodzinnych, zaś sam fakt niedotrzymania wymogu informacyjnego z art. 25 ust. 1 tej ustawy nie ma takiego charakteru. Przepis art. 25 ust. 1 u.ś.r. nie znosi zatem generalnej normy z art. 7 k.p.a. ustanawiającej zasadę prawdy obiektywnej, w myśl której organy administracji publicznej podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, co najogólniej ujmując oznacza, że organ prowadzący postępowanie ma obowiązek zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego, aby ustalić stan faktyczny sprawy zgodny z rzeczywistością (zob. wyrok WSA w Łodzi z 11 stycznia 2023 r. sygn. akt II SA/Łd 640/22). Zaakceptowanie stanowiska prezentowanego przez orzekające w sprawie organy doprowadziłoby do pozostawienia w obrocie prawnym rozstrzygnięcia naruszającego zasadę ochrony zaufania jednostki do państwa i stanowionego przez nie prawa, zwaną również zasadą lojalności państwa względem obywateli, wyrastającą z konstytucyjnej zasady demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP). Zasada ta opiera się na założeniu, że organy władzy publicznej powinny działać w sposób lojalny i uczciwy względem jednostki, budzący w niej poczucie stabilności i bezpieczeństwa prawnego. W wyroku z 7 lutego 2001 r. w sprawie K 27/00 (OTK 2001/2/29) Trybunał Konstytucyjny wskazał, że zasada ta "wyraża się w takim stanowieniu i stosowaniu prawa, by nie stawało się ono swoistą pułapką dla obywatela i aby mógł on układać swoje sprawy w zaufaniu, iż nie naraża się na prawne skutki, których nie mógł przewidzieć w momencie podejmowania decyzji i działań oraz w przekonaniu, iż jego działania podejmowane zgodnie z obowiązującym prawem będą także w przyszłości uznawane przez porządek prawny". Pouczenia o przesłankach przyznania zasiłku pielęgnacyjnego oraz okolicznościach powodujących utratę tego prawa, zawarte zarówno w formularzu wniosku, jak i w decyzji przyznającej zasiłek pielęgnacyjny oraz w decyzji waloryzacyjnej, oceny zaistniałej sytuacji zmienić nie mogły. Żadne z tych pouczeń nie było adekwatne do sytuacji Skarżącego, a organ w toku postępowania nie zadbał o to, aby w zgodzie z zasadą prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.) oraz zasadą informowania stron (art. 9 k.p.a.) wyjaśnić zaistniałe rozbieżności w zakresie okoliczności mających wpływ na wynik sprawy o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego. To na organie prowadzącym postępowanie ciążył obowiązek wyjaśnienia wszystkich okoliczności istotnych w sprawie oraz należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego. Organy powinny były również czuwać nad tym, aby strony uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa i w tym celu udzielać im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek, zwłaszcza jeśli działają bez profesjonalnego pełnomocnika. Zasada informowania uznawana jest za jeden z istotnych czynników wpływających na umacnianie się zasady praworządności w działaniach administracji publicznej (zob. wyrok WSA w Warszawie z 24 maja 2019 r. sygn. akt V SA/Wa 2052/18). Ma ona charakter gwarancyjny i ochronny względem jednostki, jako podmiotu słabszego w stosunkach natury publicznoprawnej (zob. wyroki: WSA w Olsztynie z 17 kwietnia 2018 r. sygn. akt II SA/Ol 172/18 i WSA w Poznaniu z 28 grudnia 2018 r. sygn. akt II SA/Po 1051/18). Organ administracji publicznej - jako podmiot silniejszy, dysponujący władztwem administracyjnym - nie może wykorzystywać swojej dominującej pozycji na niekorzyść strony. Przeciwnie, powinien on, szczególnie wobec strony działającej bez pełnomocnika, której zachowanie wskazuje, że nie ma ona pełnego rozeznania w kwestiach procesowych lub materialnoprawnych, wypełniać wynikające z art. 8 i art. 9 k.p.a. obowiązki działania w sposób budzący zaufanie oraz informowania stron (zob. wyrok WSA w Olsztynie z 3 lipca 2018 r. sygn. akt II SA/Ol 331/18). Podsumowując należy wskazać, że okoliczności niniejszej sprawy nie wyczerpały hipotezy normy prawnej zawartej w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., co uniemożliwiało zastosowanie art. 30 ust. 1 tej ustawy i uznanie zasiłku pielęgnacyjnego pobranego przez Skarżącego za świadczenie nienależnie pobrane. Mając na uwadze przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 P.p.s.a., uchylił zarówno zaskarżoną, jak i poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Zgodnie z art. 145 § 3 P.p.s.a. w przypadku, o którym mowa w § 1 pkt 1 i 2 (tj. uchylenie decyzji, stwierdzenie jej nieważności), sąd stwierdzając podstawę do umorzenia postępowania administracyjnego, umarza jednocześnie to postępowanie. Umorzenie postępowania nie zależy od woli sądu, lecz od stwierdzenia istnienia obiektywnej przyczyny bezprzedmiotowości postępowania administracyjnego w rozumieniu art. 105 § 1 k.p.a., co miało miejsce w rozpatrywanej sprawie. W orzecznictwie sądów administracyjnych i doktrynie przyjmuje się, że postępowanie administracyjne staje się bezprzedmiotowe, jeżeli w jego toku wystąpi brak chociażby jednego z podstawowych elementów stosunku administracyjnoprawnego (podmiotu, przedmiotu, podstawy prawnej) będącego przedmiotem postępowania, z czym mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Kontrola legalności przeprowadzona w niniejszej sprawie potwierdziła, że brak jest podstaw prawnych do uznania zasiłku pielęgnacyjnego pobranego przez Skarżącego za nienależnie pobrane w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. i zobowiązania go do zwrotu łącznej kwoty pobranych świadczeń wraz z odsetkami, co oznacza, że zaistniały podstawy do umorzenia postępowania administracyjnego (art. 145 § 3 P.p.s.a.). O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 200, art. 205 § 2 i art. 209 P.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1935 ze zm.), zasądzając od Kolegium na rzecz strony skarżącej kwotę 480 zł, na którą składa się wynagrodzenie pełnomocnika. Sąd orzekał w niniejszej sprawie w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, korzystając z przepisu art. 119 pkt 2 P.p.s.a., bowiem wniosek w tej sprawie złożył organ administracji publicznej w odpowiedzi na skargę (k. 10 akt sądowych), a strona skarżąca w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu tego wniosku nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.