III CZP 12/69

III CZP 12/69 - Uchwała Sądu NajwyższegoOpublikowano: OSNC 1970/3/39, LEX nr 970UchwałaSądu Najwyższegocała izba SN - Izba Cywilnaz dnia 15 grudnia 1969 r.III CZP 12/69TEZA nieaktualnaWytyczne wymiaru sprawiedliwości i praktyki sądowej w sprawach o dział spadkuobejmującego gospodarstwo rolne.Szczególne przepisy kodeksu cywilnego o dziedziczeniu gospodarstw rolnych należą dozespołu norm prawnych zmierzających - zgodnie z założeniami aktualnej polityki rolnejPaństwa - do stworzenia indywidualnym gospodarstwom chłopskim warunkówumożliwiających przyśpieszenie wzrostu produkcji rolnej.Głównymi celami leżącymi u podstaw rozwiązań legislacyjnych w zakresie dziedziczeniagospodarstw rolnych jest przeciwdziałanie postępującemu procesowi rozdrabnianiaindywidualnych gospodarstw rolnych, skupienie tych gospodarstw w rękach rolnikówdających gwarancje prowadzenia intensywnej produkcji rolnej oraz odciążenie gospodarstwrolnych od nadmiernych spłat rodzinnych, obniżających ich zdolność produkcyjną. Te trzypodstawowe zasady, będące wyrazem aktualnej państwowej polityki agrarnej, nie mogąpozostać bez wpływu na stosowanie i wykładnie przepisów dotyczących działu spadku, wktórego skład wchodzi gospodarstwo rolne.Obserwacja praktyki sądowej w sprawach o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolnewskazuje na prawidłowe rozwiązywanie w orzecznictwie wielu podstawowych problemów.Dostrzega się jednak zagadnienia prawne budzące wątpliwości i rozstrzygane przez sądy beznależytego uwzględniania politycznych i społeczno-gospodarczych założeń legislacyjnychobowiązujących przepisów prawa. Obserwuje się również niedociągnięcia w zakresiestosowania przepisów proceduralnych, co powoduje zbędna przewlekłość postępowania.Celem niniejszych wytycznych jest wyjaśnienie wymienionych zagadnień oraz zwrócenieuwagi na spotykane jeszcze niedociągnięcia w przekonaniu, że przyczyni się to do usunięciaobserwowanych w orzecznictwie wadliwości, ujednolicenia praktyki i usprawnieniapostępowania sądowego, a tym samym do pełniejszego realizowania stojących przed sądamizadań w sprawach o dział spadku.I.Przy ustalaniu składu spadku (art. 684 k.p.c.) należy mieć na uwadze, że gospodarstwo rolnestanowi wyodrębniona część majątku spadkowego, podlegającą szczególnym zasadomdziedziczenia i podziału. Ustalenie osobno nieruchomości, ruchomości i innych prawmajątkowych, które przepis § 2 rozporządzenia z dnia 28 listopada 1964 r. (Dz. U. Nr 45,poz. 304) zalicza do gospodarstwa rolnego, oraz osobno reszty majątku spadkowego jestkonieczne w każdym postępowaniu o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne, a zwłaszcza wtedy, gdy tylko niektórzy ze spadkobierców powołanych do danego spadkuodpowiadają warunkom przewidzianym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Jeżeli w chwili działu nieruchomość należąca do spadku nie jest już nieruchomością rolną wrozumieniu § 1 tego rozporządzenia, to ustala się, czy ze względu na zmianę przeznaczeniagospodarczego lub z innych przyczyn utraciła ona charakter nieruchomości rolnej przeddniem otwarcia spadku (albo przed dniem 5 VII 1963 r. w stosunku do spadków otwartychprzed ta datą), czy też po tym dniu. W pierwszym wypadku nieruchomość ta należy domajątku, który dziedziczą wszyscy spadkobiercy, w drugim zaś do majątku, który dziedziczątylko spadkobiercy powołani do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Jeżeli już wcześniej był sporządzony spis inwentarza (art. 637 k.p.c.), powinien on byćuwzględniony przy ustalaniu składu i wartości spadku. Spis inwentarza nie ma jednak mocywiążącej dla sądu, który samodzielnie ustala skład i wartość ulegającego podziałowi spadku(art. 684 k.p.c.), obowiązany więc jest dokonać ustaleń stosownie do wyników postępowania,zgodnych ze stanem rzeczywistym.Sąd prowadzący postępowanie o dział spadku nie jest również związany odmiennymiustaleniami co do składu gospodarstwa rolnego, zamieszczonymi w postanowieniu ostwierdzeniu nabycia spadku.Przy ustalaniu składu spadku w części dotyczącej gospodarstwa rolnego bierze się w zasadziepod uwagę te nieruchomości, które stanowiły własność spadkodawcy, uwzględnia się jednakrównież takie nieruchomości, których posiadaczem samoistnym był spadkodawca, mimo żejego tytuł własności nie został wykazany, chyba że już po otwarciu spadku właścicielodzyskał ich posiadanie.Przesłanka prawidłowego rozstrzygnięcia o dopuszczalności podziału gospodarstwa rolnegow naturze jest wyczerpujące ustalenie składu spadku oraz szczegółowe określenie jakościposzczególnych gruntów i rodzaju użytków rolnych.II.1. Stosownie do dyspozycji art. 685 k.p.c., w toku postępowania działowego sąd rozstrzygaspory o to, czy pewien przedmiot należy do spadku jedynie między spadkobiercami, a niemiędzy spadkobiercami i osobami trzecimi, gdyż te osoby w ogóle nie mogą w tympostępowaniu dochodzić swych roszczeń. Spadkobierca, który twierdzi, że nabył przezzasiedzenie własność nieruchomości stanowiącej poprzednio własność spadkodawcy iwchodzącej w skład spadkowego gospodarstwa rolnego, może w postępowaniu działowymwystąpić o stwierdzenie zasiedzenia. Zarzut spadkobiercy, że stał się właścicielem takiejnieruchomości na podstawie przepisów o zasiedzeniu, zmierza w istocie do osiągnięciatakiego samego skutku, wobec czego zarzut ten należy potraktować jako wniosek ostwierdzenie zasiedzenia i - po stosownym uzupełnieniu go w miarę potrzeby - rozpoznać wpostępowaniu działowym, jeżeli w tym przedmiocie nie orzeczono już w odrębnympostępowaniu.Z chwilą wszczęcia postępowania o dział spadku stwierdzenie zasiedzenia przezspadkobiercę nieruchomości spadkowej może nastąpić tylko w tym postępowaniu (art. 684,685 i 688 k.p.c. w związku z art. 618 § 2 k.p.c.). Będącą więc w toku sprawę o stwierdzeniezasiedzenia przekazuje się do dalszego rozpoznania sądowi prowadzącemu postępowanie odział spadku. Wniosek o stwierdzenie zasiedzenia sąd prowadzący sprawę o dział spadku możerozstrzygnąć bądź w postanowieniu wstępnym (art. 685 k.p.c.), bądź w sentencjipostanowienia działowego. Jeżeli kwestia zasiedzenia jest między uczestnikami sporna, zreguły wskazane jest wydanie postanowienia wstępnego.Nabycie przez spadkobiercę w drodze zasiedzenia własności nieruchomości należącej dospadku nie ma w zasadzie wpływu na ustalenie jego schedy z pozostałego majątkuspadkowego. Inaczej jest jednak w wypadku, gdy podstawa objęcia przez ustawowegospadkobiercę nieruchomości w posiadanie, które doprowadziło do zasiedzenia, byłonieformalne wydzielenie mu tej nieruchomości przez spadkodawcę (np. tytułemwyposażenia) albo gdy podstawą objęcia w posiadanie był dokonany międzyspadkobiercami, dziedziczącymi na podstawie testamentu lub z ustawy, faktyczny(nieformalny) podział spadku. W obu tych wypadkach nabyty przez zasiedzenie przedmiotpodlega zaliczeniu na poczet przysługującej spadkobiercy schedy spadkowej. Do takiegozaliczenia stosuje się odpowiednio przepisy art. 1040 i 1042 k.c.Po prawomocnym zaliczeniu konkretnej nieruchomości do masy spadkowej i pouwzględnieniu jej w dziale spadku, uczestnik postępowania działowego nie może dochodzićw odrębnym postępowaniu stwierdzenia zasiedzenia własności tej nieruchomości.Powyższe wyjaśnienia nie dotyczą sytuacji, gdy na nabycie własności przez zasiedzeniepowołuje się osoba trzecia nie roszcząca sobie praw do spadku. Jeżeli w czasie postępowaniadziałowego toczy się odrębne postępowanie o stwierdzenie nabycia przez zasiedzeniewłasności nieruchomości spadkowej, to wszczęte na wniosek takiej osoby ostatecznerozstrzygnięcie sprawy działowej nie może nastąpić przed prawomocnym zakończeniempostępowania o stwierdzenie zasiedzenia, co nie oznacza jednak koniecznościautomatycznego zawieszenia postępowania działowego; zawieszenie tego postępowaniamoże nastąpić dopiero po dokonaniu przez sąd innych czynności niezbędnych do wyjaśnieniasprawy w zakresie nie związanym z przedmiotem postępowania w sprawie o stwierdzeniezasiedzenia.2. Stosownie do art. 686 k.p.c., w postępowaniu działowym sąd rozstrzyga także owzajemnych roszczeniach między współspadkobiercami z tytułu poczynionych na spadeknakładów. Jeżeli nakłady polegają na wzniesieniu przez spadkobiercę - jako samoistnegoposiadacza w dobrej wierze na nieruchomości spadkowej - budynku o wartości znacznieprzenoszącej wartość zajętej na ten cel działki, to spadkobiercy temu może przysługiwać wstosunku do pozostałych współspadkobierców roszczenie przewidziane w art. 231 § 1 k.c.Roszczenie takie podlega - jako roszczenie z tytułu nakładów - ogólnej dyspozycji art. 618 §2 w związku z art. 688 k.p.c. O tym roszczeniu, jak i o wszelkich innych roszczeniachzwiązanych z poczynieniem nakładów sąd rozstrzygnie w końcowym orzeczeniu działowym.Problem zastosowania w postępowaniu działowym art. 231 § 1 k.c. jest bezprzedmiotowy wrazie istniejącej możliwości przydzielenia w dziale spadku nieruchomości temuspadkobiercy, który wzniósł na niej budynek. Natomiast w razie konieczności przydzieleniatakiej nieruchomości innemu spadkobiercy, o zastosowaniu dyspozycji art. 231 § 1 k.c., tzn.o wydzieleniu z tej nieruchomości zabudowanej działki i o przyznaniu jej spadkobiercy,który wzniósł na niej budynek decydują względy społeczno-gospodarcze. Wprawdzie zewzględu na szczególny charakter dyspozycji art. 231 § 1 k.c. możliwości przydzielenia spadkobiercy w postępowaniu działowym zabudowanej przez niego działki nie stoi naprzeszkodzie przepis art. 1070 k.c., dotyczący podstawowej normy obszarowej, jednakżewniosek spadkobiercy o przydzielenie mu zabudowanej przez niego działki może nie byćuwzględniony, jeżeli przeciwko uwzględnieniu wniosku przemawiają okolicznościwskazujące na sprzeczność zadania ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniemnieruchomości rolnej, w szczególności gdy ze względu na konfiguracje gruntów lub sposóbusytuowania budynków przydzielenie takiej działki stanowiłoby istotną przeszkodę wprowadzeniu na nieruchomości rolnej prawidłowej gospodarki.Jeżeli okoliczności sprawy uzasadniają wyjątkowo wydzielenie z gospodarstwa rolnegodziałki zajętej przez spadkobiercę pod wzniesiony przez niego budynek, sąd - stosującodpowiednio do celów postępowania działowego dyspozycje art. 231 § 1 k.c. - przyznaspadkobiercy w dziale tę działkę na własność za "odpowiednim wynagrodzeniem", którezaliczy na poczet należnej mu schedy.Po prawomocnym dziale spadku wyłączona jest możliwość wystąpienia przez spadkobiercę,uprawnionego do dziedziczenia spadkowego gospodarstwa rolnego, z roszczeniemprzewidzianym w art. 231 § 1 k.c. z powołaniem się na okoliczności, które istniały przedzakończeniem postępowania działowego.III.W braku szczególnego unormowania w kodeksie cywilnym oszacowanie gospodarstwarolnego, jak również innych przedmiotów spadkowych następuje według cen w chwili działu,a nie w chwili otwarcia spadku.Przy oszacowaniu gospodarstwa rolnego, stosownie do przepisów dotyczących sprzedażypaństwowych nieruchomości rolnych, należy zwrócić uwagę na przestrzeganie przezbiegłych zasad przewidzianych w tych przepisach. W szczególności należy mieć na uwadze,że działka pod budynkami wchodzącymi w skład gospodarstwa rolnego (działka siedliskowa)jest częścią tego gospodarstwa, wobec czego podlega ona oszacowaniu według kryteriówprzewidzianych dla szacowania gruntów rolnych, a nie dla działek budowlanych.Dla prawidłowego oszacowania budynków spadkowych decydujące znaczenie ma - w raziesporu między spadkobiercami - nie wartość podana w polisie ubezpieczeniowej, lecz realnawartość budynków z uwzględnieniem ich rzeczywistego stanu, ustalona na podstawieszczegółowego cennika Państwowego Zakładu Ubezpieczeń (§ 5 zarządzenia MinistraRolnictwa z dnia 24 września 1962 r. - M.P. Nr 72, poz. 355 ze zm.).Przewidziane w cytowanym zarządzeniu zasady szacowania drzewostanu nie uzasadniająpraktyki tych sądów, które dla oszacowania lasu przyjmują wartość drzewostanu i gruntu podnim jako kryterium jedyne, w oderwaniu od wynikających z przepisów o gospodarce leśnejograniczeń co do możliwości eksploatowania lasu przez jego właściciela, co w konsekwencjiprowadzi do obciążenia spadkobiercy otrzymującego las w naturze nadmiernymi spłatami,niewspółmiernie wysokimi w stosunku do przewidywanych korzyści z eksploatacjiprzydzielonego spadkobiercy lasu. Za celowe można uznać takie oszacowanie, któreuwzględnia wartość drzewostanu jako pewnej całości, ograniczonej przez obowiązująceprzepisy w możliwości wyrębu. Przy szacowaniu dla celów postępowania działowego lasujako całości należy więc uwzględnić wartość jaka w określonych okolicznościach byłaby wdanym środowisku obiektywnie usprawiedliwiona w wypadku sprzedaży tego lasu, a nie wartość hipotetyczną, oderwaną od konkretnych warunków miejscowych.Ustalenie tak rozumianej wartości lasu wymaga zasięgnięcia opinii biegłych praktyczniezorientowanych w stosunkach lokalnych.IV.1. Przepisy art. 1071 k.c. maja zastosowanie wtedy, gdy w drodze działu, ze względu napodstawową normę obszarową, nie jest dopuszczalny podział gospodarstwa na tyle części, ilujest uczestniczących w postępowaniu spadkobierców powołanych do dziedziczeniagospodarstwa rolnego, albo wtedy, gdy podział gospodarstwa jest wprawdzie dopuszczalny,ale liczba wydzielonych części byłaby mniejsza od liczby uprawnionych spadkobierców. Nieoznacza to jednak, że podział gospodarstwa powinien nastąpić w każdym wypadku, gdyprzepisy o podstawowej normie obszarowej nie stoją temu na przeszkodzie.O tym, czy mimo podziału z zachowaniem podstawowej normy obszarowej należy wkonkretnym wypadku podzielić gospodarstwo, decydują w szczególności następującekryteria:a) Z punktu widzenia jakości i konfiguracji użytków rolnych wymaga rozważenia celowośćpodziału w naturze wtedy, gdy rodzaj użytków lub niska jakość gleby nie dają gwarancjiprowadzenia na wydzielonej spadkobiercy działce produkcyjnie samodzielnej i mającejperspektywy dalszego rozwoju zorganizowanej jednostki gospodarczej. Zasada ta dotyczyzarówno sytuacji, gdy gospodarczo nieżywotna jednostka miałaby powstać w całości zwydzielonych gruntów z gospodarstwa spadkowego, jak i takiej sytuacji, gdy wydzielone zespadkowego gospodarstwa grunty miałyby stanowić uzupełnienie do wysokości normypodstawowej własnych gruntów spadkobiercy (art. 163 § 1 pkt 1 i § 3 w związku z art. 213 i1035 k.c.).W przedstawionych tu sytuacjach szczególnych należałoby zaniechać podziału spadkowegogospodarstwa w razie ustalenia, że tylko przyznanie go w całości jednemu spadkobiercyzapewni w ostatecznym wyniku postulowaną samodzielność i żywotność gospodarstwa, atym samym lepsze efekty gospodarcze oraz wyższą produkcję, niż miałoby to miejsce w raziepodziału, a nadto że zaniechanie podziału nie naruszy żywotnych interesów bytowychpozostałych spadkobierców.Stosownie do konkretnych okoliczności może się okazać wskazane odstąpienie od podziałuw naturze wtedy, gdy ze względu na konfiguracje objętego działem gospodarstwa - w raziejego podziału - powstałyby istotne przeszkody w stosowaniu prawidłowej agrotechniki.b) Niezależnie od przedstawionych wyżej kryteriów wymaga również rozważenia celowośćpodziału z punktu widzenia podmiotowych kwalifikacji uczestników działu - przyuwzględnieniu całokształtu ich sytuacji osobistej i rodzinnej. Gdyby się bowiem okazało, żespadkobierca ubiegający się o przydzielenie mu całego gospodarstwa jestwykwalifikowanym rolnikiem, a drugi spadkobierca nie ma i nie może uzyskaćwystarczających kwalifikacji bądź jest związany pracą poza rolnictwem, rolnictwem zaśzajmuje się tylko ubocznie, to należałoby krytycznie ocenić celowość podziału w naturze.Podział taki mógłby się okazać gospodarczo nieuzasadniony w szczególności wtedy, gdybyw jego wyniku miało dojść do zlikwidowania - ze szkoda dla przyszłej produkcji -dotychczasowej całości gospodarczej, prowadzonej przez spadkobiercę w sposób zgodny znowoczesnymi metodami pracy w rolnictwie i efektywny produkcyjnie. W razie ustalenia dopuszczalności podziału w świetle przepisów o podstawowej normieobszarowej i braku ku temu przeciwwskazań z punktu widzenia założeń społeczno-gospodarczych należy, po zasięgnięciu opinii biegłego geodety, określić sposób podziałunajbardziej odpowiadający zamierzonym efektom gospodarczym pracy na wydzielonychdziałkach. W szczególności należy przestrzec przed mechanicznym podziałem parcel wsposób zapewniający uczestnikom działu tę samą jakość wydzielonych im sched, gdybymiało to prowadzić do utworzenia wąskich pasów gruntu albo wydzielenia działek w różnychkompleksach i powstania w ten sposób gospodarczo szkodliwej "szachownicy" bądźzbędnego wyłączenia z produkcji rolnej obszarów pod drogi dojazdowe.Podział nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego na obszarze, na którymzostało przeprowadzone scalenie gruntów na podstawie ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. oscaleniu i wymianie gruntów (Dz. U. Nr 3, poz. 13), w myśl art. 20 ust. 1 tej ustawy nie jestdopuszczalny, jeżeli w wyniku tego podziału powstałaby szachownica gruntów albonadmierne ich zwężenie lub wydłużenie bądź enklawy czy półenklawy. Przepis ten odnosi siędo wszelkich podziałów, a więc także do podziału w sądowym postępowaniu o dział spadku.W konsekwencji sąd, przed którym toczy się postępowanie działowe, powinien - w razieustalenia, że nieruchomości spadkowe znajdują się na obszarze, na którym jużprzeprowadzono scalenie gruntów - zamierzony projekt fizycznego podziału tychnieruchomości udostępnić właściwemu do spraw rolnych organowi prezydium powiatowejrady narodowej do zajęcia stanowiska (art. 20 ust. 2 cyt. ustawy).2. Przy podziale siedliska spadkowego, co w praktyce sądowej stwarza szczególne trudności,wymagają rozważenia następujące problemy:a) Podział siedliska jest dopuszczalny w zasadzie wtedy, gdy ze względu na powierzchnie ikształt siedliska można przydzielić poszczególnym spadkobiercom działki nadające się do ichsamodzielnego użytkowania zgodnie z przeznaczeniem, w szczególności do postawienia nanich budynków mieszkalnych i gospodarczych, niezbędnych do prowadzenia przydzielonychtym spadkobiercom gospodarstw. Przy ocenie zarówno dopuszczalności, jak i sposobutakiego podziału należy mieć na uwadze potrzeby każdego z nowo powstającychgospodarstw z uwzględnieniem sytuacji osobistej i rodzinnej właścicieli tych gospodarstw.Jeżeli na spadkowym siedlisku mieszczą się już budynki wzniesione przez poszczególnychspadkobierców albo jeżeli budynki spadkowe maja być przyznane różnym spadkobiercom,należy podziału siedliska dokonać, w miarę możności, w sposób zapobiegający koniecznościprzenoszenia budynków.b) W związku z obserwowana rozbieżnością praktyki w zakresie podziału należących dospadkowego gospodarstwa rolnego budynków wymaga wyjaśnienia, że podział budynkuwedług płaszczyzn pionowych wraz z gruntem jest dopuszczalny tylko wtedy, gdy w wynikupodziału powstana odrębne budynki, wyraźnie oddzielone od siebie płaszczyzną (ścianą) jużistniejącą bądź możliwą do wykonania za zezwoleniem właściwego organu budowlanego wcelu rozdzielenia budynków.W razie istnienia przesłanek uzasadniających dokonanie takiego podziału możliwe jestunormowanie korzystania z klatki schodowej lub sieni znajdującej się w obrębie jednego znowo utworzonych budynków przez mieszkańców drugiego z tych budynków w drodzeustanowienia odpowiedniej służebności gruntowej. c) Jeżeliby się okazało, że możliwy jest tylko taki podział siedliska, w wyniku któregobudynek jednego spadkobiercy, trwale związany z gruntem (zwłaszcza murowany bądź napodmurówce), musiałby pozostać na działce przydzielonej innemu spadkobiercy, toutrzymanie tego stanu wymagałoby ustanowienia, w gospodarczo uzasadnionym wypadku,odpowiedniej służebności gruntowej (art. 212 § 1 w związku z art. 1035 k.c.). Stosownie dookoliczności konkretnego wypadku należałoby wówczas określić czas trwania takiejsłużebności.d) Jeżeli podział siedliska spadkowego na dwa lub więcej siedlisk nie byłby możliwy,siedlisko to należałoby przydzielić temu spadkobiercy, który - stosownie do okoliczności -jest z nim najbardziej związany, przy uwzględnieniu posiadania przez spadkobiercówwłasnych siedlisk bądź perspektyw ich uzyskania.e) W razie zobowiązania spadkobiercy do przeniesienia na inny teren przydzielonego mubudynku znajdującego się na siedlisku przyznanym innemu spadkobiercy, należy wyznaczyćtaki termin przeniesienia budynku, który odpowiada realnie istniejącym możliwościom wokolicznościach konkretnej sprawy. Przejściowe trudności w uzyskaniu przez innychspadkobierców własnych zabudowań należy rozwiązywać w ramach art. 1083 k.c. Zprawidłowej wykładni tego przepisu wynika, że przewidziane w nim "uprawnienie dodalszego zamieszkania" obejmuje, w granicach uzasadnionych konkretnymi potrzebamigospodarczymi, również uprawnienie do korzystania z odpowiednich pomieszczeń wbudynkach gospodarczych.f) Jeżeli nie jest możliwe rozstrzygnięcie o siedlisku w jeden z wyżej wskazanych sposobów ibrak jest perspektyw uzyskania przez poszczególnych spadkobierców własnych działek podzabudowę i wzniesienia własnych budynków niezbędnych do racjonalnego prowadzeniawydzielonych im gospodarstw, można siedlisko spadkowe przyznać spadkobiercom,otrzymującym schedy w naturze, jako współwłasność w określonych częściach ułamkowych(art. 1044 k.c.); w braku zadania ze strony tych spadkobierców należy - jako rozwiązaniewyjątkowe - rozważyć możliwość wyłączenia siedliska z działu i przeprowadzeniaczęściowego działu co do reszty majątku spadkowego.3. W wypadku gdy wchodząca w skład spadkowego gospodarstwa rolnego nieruchomośćznajdowała się w samoistnym posiadaniu spadkodawcy pomimo braku tytułu własności,którego do chwili działu nie nabyli również spadkobiercy na podstawie zasiedzenia, oraz gdyw chwili działu ta nieruchomość pozostaje nadal w tym gospodarstwie, może ona być wwyniku działu przydzielona jednemu spadkobiercy albo podzielona między kilkuspadkobierców - z zaliczeniem na poczet należnych im sched spadkowych - tylko za zgodątego spadkobiercy lub tych spadkobierców.Przydzielenie spadkobiercy posiadania takiej nieruchomości nie powoduje oczywiścieprzejścia na niego własności przydzielonej nieruchomości. Okoliczność ta powinna znaleźćstosowny wyraz w sentencji postanowienia o dziale spadku.Przy zaliczeniu na poczet schedy spadkowej uwzględnia się wartość tej nieruchomościustalona zgodnie z dyspozycja art. 1078 k.c., natomiast spadkobiercy, którzy omawiananieruchomość otrzymał na poczet przysługującej mu schedy, przysługują wobec pozostałychspadkobierców uprawnienia z tytułu rękojmi za wady prawne (art. 1046 k.c.). Ze względu naodmienność stosunków łączących współspadkobierców oraz stosunków zachodzących między sprzedawcą a kupującym, spadkobierca uprawniony do rękojmi nie podlega w takimwypadku ograniczeniom przewidzianym w art. 557 § 1 i 575 k.c.Jeżeli żaden ze spadkobierców uprawnionych do otrzymania w dziale gospodarstwa rolnegolub jego części nie wyrazi zgody na przyznanie mu nieruchomości, która stanowi jedynieprzedmiot posiadania, zajdzie konieczność wyłączenia takiej nieruchomości z działu idokonania działu częściowego.4. Przeprowadzenie częściowego działu spadku wyjątkowo może się okazać uzasadnionerównież wtedy, gdy nieruchomość spadkowa, a więc stanowiąca własność spadkodawcy,znajdowała się za jego życia i nadal się znajduje we władaniu osoby trzeciej jakosamoistnego posiadacza i wchodzi w skład prowadzonego przez nią gospodarstwa rolnego, ażaden ze spadkobierców - ze względu na konkretnie istniejące trudności w odzyskaniuposiadania - nie wyrazi zgody na przydzielenie tej nieruchomości na poczet przysługującejmu schedy.Jeżeli działkę należącą do spadku zbył w drodze nieformalnej umowy jeden zespadkobierców, należy przede wszystkim działkę przydzielić temu spadkobiercy, a gdyby niebyło to możliwe ze względów faktycznych lub prawnych, należy przydzielić ja innemuspadkobiercy, otrzymującemu w dziale spadkowe gospodarstwo lub jego część.5. Przepis art. 1044 k.c. w odniesieniu do spadkowego gospodarstwa rolnego może byćstosowany w ograniczonym zakresie. Sprzeczne bowiem z celem działu gospodarstwarolnego byłoby wydzielenie, z zachowaniem normy podstawowej, części gospodarstwarolnego kilku spadkobiercom na ich zadanie jako współwłasności, jeżeli spadkobiercy ci niepozostają ze sobą we wspólności gospodarczej (wspólne zamieszkanie i prowadzeniegospodarstwa domowego); brak jest więc gwarancji wspólnego gospodarowania na takwydzielonej schedzie.Poza wspomnianym już siedliskiem zasadzie tej nie podlegają takie grunty, które z istotyswego przeznaczenia gospodarczego mogą być użytkowane wspólnie przez spadkobiercówprowadzących poza tym odrębne indywidualne gospodarstwa rolne. Chodzi tu wszczególności o działki leśne i o pastwiska, potrzebne wszystkim spadkobiercomotrzymującym schedy w naturze, które jednak z przyczyn faktycznych lub prawnych niemogą być między nich podzielone.Poza tym przyznanie spadkowego gospodarstwa jako współwłasności może się okazaćcelowe w sytuacji, gdy spadkobiercy uprawnieni do otrzymania gospodarstwa w naturze sąmałoletni i w chwili działu nie wiadomo, który z nich po osiągnięciu zdolności dozarobkowania wybierze zawód rolnika.6. Przy podziale lasu należącego do spadkowego gospodarstwa należy przestrzegaćograniczeń wynikających z ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. o zagospodarowaniu lasów inieużytków nie stanowiących własności Państwa oraz niektórych lasów i nieużytkówpaństwowych (Dz. U. Nr 29, poz. 166).Przede wszystkim należy ustalić, czy wchodzący w skład spadku teren zadrzewiony jestlasem albo użytkiem leśnym w rozumieniu art. 2 cytowanej ustawy, a tym samym czypodlega ograniczeniom podziału przewidzianym w art. 18 tej ustawy; w razie wątpliwościnależy zasięgnąć informacji u właściwego organu prezydium powiatowej (lub odpowiedniej)rady narodowej. Jeżeli wchodzący w skład spadku teren podlega dyspozycji ostatnio wymienionego przepisu, to wspomniane ograniczenia podziału mają zastosowanie zarównowtedy, gdy działka leśna stanowi odrębną całość, jak i wtedy, gdy do spadku należy kilkadziałek leśnych wprawdzie nie łączących się ze sobą, ale znajdujących się w jednymkompleksie leśnym stanowiącym zwartą powierzchnię, w skład której wchodzą działkiróżnych właścicieli.Zasady cytowanej ustawy nie dotyczą jednak sytuacji, gdy chodzi o przydzielenieposzczególnym spadkobiercom odrębnych działek leśnych, jeżeli każda z tych działekstanowi samodzielną całość otoczona użytkami innymi niż leśne. W takim bowiem wypadkunie następuje podział lasu, nie jest więc również potrzebne zezwolenie, o którym mowa w art.18 cyt. ustawy. O przydzieleniu każdej z tych działek innemu spadkobiercy decydują kryteriaogólne, jak np. projektowane przydzielenie konkretnemu spadkobiercy gruntów rolnychprzylegających do danej działki leśnej.7. W razie działu gospodarstwa rolnego położonego w granicach administracyjnych miastanależy, poza ograniczeniami wynikającymi z przepisów o dziedziczeniu gospodarstwrolnych, uwzględniać ograniczenia dotyczące podziału wynikające z przepisów ustawy z dnia25 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli (Dz. U.Nr 35, poz. 240).8. W stosunku do spadków otwartych przed dniem 5 lipca 1963 r. art. LX § 2 przep. wprow.k.c. dopuszcza możliwość dokonania podziału - bez zachowania podstawowej normyobszarowej - w sytuacji, gdy podział faktyczny gospodarstwa między spadkobiercaminastąpił przed ta data i gdy ci spadkobiercy (albo ich następcy prawni) w chwili działuużytkują osobiście wydzielone części gospodarstwa. Zestawienie art. 1070 k.c. z art. LX § 2przep. wprow. k.c. wskazuje na to, że przy istnieniu przesłanek przewidzianych w ostatniowymienionym przepisie nie mają również zastosowania minimalne normy obszarowe.Przepisów o normach minimalnych (art. 163, 165, 213 k.c.) nie stosuje się w ogóle przydziale spadku, a to ze względu na samodzielne uregulowanie problemu norm obszarowych wart. 1070 k.c.O zastosowaniu dyspozycji art. LX § 2 przep. wprow. k.c. decydują w poszczególnychwypadkach kryteria społeczno-gospodarcze, przy uwzględnieniu jednak długotrwałychstanów osobistego użytkowania wydzielonych części gospodarstwa. Długotrwałośćosobistego użytkowania dla celów rolniczych wydzielonej części gruntu w połączeniu ztakimi okolicznościami, jak poczynienie na ten grunt nakładów, wzniesienie budynków,posiadanie przez spadkobiercę innych gruntów, których uzupełnieniem jest ta część, sytuacjaosobista i rodzinna spadkobiercy użytkującego grunt itp., może przemawiać za dokonaniempodziału zgodnego w wytworzonym stanem faktycznym nawet w razie wątpliwości co dogospodarczej celowości takiego podziału.Przeciwko podziałowi bez zachowania normy podstawowej a za pozostawieniem całegogospodarstwa w rękach jednego spadkobiercy mogą natomiast przemawiać takieokoliczności, jak posiadanie przez innego spadkobiercę, użytkującego część gruntuspadkowego, własnego gospodarstwa rolnego stanowiącego wystarczające źródło utrzymaniabez gospodarczo uzasadnionej potrzeby powiększenia tego gospodarstwa o działkępochodzącą z gospodarstwa spadkowego itp.Celowość dokonania w konkretnej sytuacji podziału bez zachowania normy podstawowej nie oznacza konieczności mechanicznego podziału według istniejącego stanu osobistegoużytkowania, jeżeli okoliczności sprawy wskazują na potrzebę dokonania podziału w inny,bardziej racjonalny sposób.Dalszą przesłanką dokonania działu spadku bez zachowania normy podstawowej jestustalenie, że podział spadkowego gospodarstwa między spadkobierców użytkującychosobiście wydzielone części tego gospodarstwa nie jest dopuszczalny według przepisów opodstawowej normie obszarowej. Dlatego też w wypadku gdy jeden spadkobierca użytkujeosobiście wydzieloną część spadkowego gospodarstwa przekraczającą normę podstawową, ainny spadkobierca użytkuje wydzieloną część mniejszą od normy podstawowej, obszar zaśgospodarstwa umożliwia utworzenie z niego dwóch nowych gospodarstw, każde w granicachnormy podstawowej, z reguły wskazane jest utworzenie w dziale spadku właśnie takichdwóch gospodarstw, a tym samym odstąpienie od faktycznie istniejącego stanu użytkowania.Od tej reguły możliwe są jednak wyjątki. Mianowicie w sytuacji gdy istniejący w chwilidziału stan podzielonego, osobistego użytkowania przez spadkobierców części faktyczniewydzielonych z gospodarstwa spadkowego jest długotrwały, utworzenie zaś w dziale nowychgospodarstw, z których każde odpowiadałoby normie podstawowej prowadziłoby dogospodarczo szkodliwego wyniku, przepis art. LX § 2 przep. wprow. k.c. nie stanowiłbyprzeszkody do zalegalizowania istniejącego stanu faktycznego. Ustalenie bowiem, żeprowadzone przez spadkobiercę gospodarstwo rolne na faktycznie wydzielonej częścispadkowego gospodarstwa jest jednostką żywotną, dającą wysokie plony i że likwidacjaistniejącego stanu faktycznego byłaby sprzeczna z interesem społeczno-gospodarczym, możeuzasadniać wniosek, iż podział, w następstwie którego powstałyby nowe gospodarstwaodpowiadające normie podstawowej, nie jest możliwy z punktu widzenia ekonomicznego.9. Jeżeli podział gospodarstwa rolnego nie jest prawnie dopuszczalny albo nie jestgospodarczo uzasadniony i brak jest takiego spadkobiercy, na którego wyraziliby zgodęwszyscy współspadkobiercy, należy całe gospodarstwo przyznać jednemu ze spadkobiercówwedług kolejności przewidzianej w art. 1071 § 2 k.c., chyba że spadkobierca uprawniony wpierwszej kolejności odmawia przyjęcia schedy w naturze. W szczególnych jednakwypadkach sąd może odstąpić wyjątkowo od tej kolejności, gdyby korzystanie przezuprawnionego z przysługującej mu kolejności było sprzeczne ze społeczno-gospodarczymprzeznaczeniem prawa lub zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.).Jeżeli wszyscy spadkobiercy uprawnieni do otrzymania gospodarstwa rolnego w dzialespadku (art. 1071 k.c.) oświadczyli, że nie godzą się na przyznanie im tego gospodarstwa,spadkowe gospodarstwo rolne ulega sprzedaży w myśl art. 1073 k.c.10. Jeżeli spadkobierca nie dożył chwili działu spadku, wskutek czego na jego miejscewstąpili jego spadkobiercy odpowiadający warunkom przewidzianym do dziedziczeniagospodarstwa rolnego, to warunki do otrzymania przez nich w naturze gospodarstwaspadkowego lub jego części, stosownie do kolejności przewidzianej w art. 1071 § 2 k.c.,ocenia się według osób tych spadkobierców.Podobnie ma się rzecz w razie zbycia przez spadkobiercę swego udziału spadkowego przeddziałem spadku. O kolejności uprawnień do otrzymania w naturze gospodarstwa rolnego lubjego części w konkurencji z innymi spadkobiercami decydują warunki oceniane w chwilidziału według osoby nabywcy, a nie zbywcy udziału spadkowego. W szczególnych jednak wypadkach, zwłaszcza wtedy gdy zbycie udziału w spadku osobienie powołanej do spadku zmierzało do oddziałania na kolejność przewidziana w art. 1071 § 2k.c. na niekorzyść innego spadkobiercy uprawnionego do otrzymania w naturze spadkowegogospodarstwa i dającego gwarancje jego należytego prowadzenia, korzystanie przez nabywcęz przysługującej mu kolejności może być ocenione jako sprzeczne z zasadami współżyciaspołecznego (art. 5 k.c.).Powyższe wyjaśnienia nie dotyczą zbycia udziału w spadku przed dniem 5 lipca 1963 r. (art.LVII przep. wprow. k.c.).11. Zgodnie z dyspozycja art. LV § 1 przep. wprow. k.c., do spadków otwartych przed dniem5 lipca 1963 r. nie stosuje się przepisu art. 1071 § 2 k.c. ze względu na to, że art. LX § 1przep. wprow. k.c. przewiduje szerszy niż w art. 1071 S 2 k.c. krąg spadkobiercówuprawnionych do otrzymania spadkowego gospodarstwa w drodze działu spadku. Natomiastdo spadków tych należy stosować art. 1071 § 3 k.c. i zgodnie z dyspozycją tego przepisunależy - w razie niemożności dokonania działu w naturze - przyznać spadkowe gospodarstwotemu spośród spadkobierców uprawnionych do jego otrzymania, który daje najlepszągwarancję należytego prowadzenia gospodarstwa. Jako kryteria pomocnicze bierze się poduwagę w szczególności dotychczasową prace w spadkowym gospodarstwie oraz posiadanekwalifikacje do jego prowadzenia.V.Przy wzajemnych rozliczeniach pomiędzy współspadkobiercami z tytułu posiadania,pobrania pożytków i innych przychodów oraz z tytułu poczynionych na spadek nakładów(art. 686 k.p.c.) należy mieć na względzie, że normalny dochód, jaki przynosi gospodarstworolne, jest przede wszystkim wynikiem pracy i starań rolnika użytkującego to gospodarstwo.Toteż udział w takim dochodzie ze strony współspadkobierców, którzy nie przyczynili sięswą praca i staraniem do jego powstania, jest stosunkowo niewielki i w zasadzie niepowinien przekraczać czynszu dzierżawnego, jaki w konkretnych okolicznościach byłbyobiektywnie usprawiedliwiony. Nie dotyczy to szczególnych korzyści uzyskiwanych zinnych przychodów, jak np. z wyrębu drzewa budulcowego w lesie spadkowym alboeksploatacji złoża gruntu (gliny, piasku itp.).Normalne dochody, jakie przynosi gospodarstwo rolne, mają charakter okresowy. W taki samsposób powinni więc spadkobiercy rozliczać się z pobranych pożytków (art. 207 i 208 wzwiązku z art. 1035 i 1058 k.c.). Tym samym świadczenia, do których współspadkobiercapobierający te pożytki zobowiązany jest na rzecz pozostałych współspadkobierców, sąświadczeniami okresowymi. Do roszczeń zatem o zapłatę należności z tego tytułu stosuje sięprzedawnienie trzyletnie, natomiast roszczenia z tytułu innych przychodów przedawniają sięz upływem lat dziesięciu (art. 118 k.c.).VI.Przy ustalaniu wysokości spłat spadkowych oraz przy określaniu terminu i sposobu ichuiszczenia należy mieć na uwadze, że jednym z celów ograniczeń dziedziczenia gospodarstwrolnych jest dążenie do odciążenia tych gospodarstw od nadmiernych spłat rodzinnych ipozostawienie w gospodarstwie środków potrzebnych dla gospodarczo celowych inwestycji.Według § 17 cyt. rozp. z 1964 r. spłaty w ratach miesięcznych określonych w tym przepisieprzysługują spadkobiercom, którzy w chwili działu spadku byli małoletni albo pobierali naukę zawodu lub uczęszczali do szkół, i to tylko do czasu osiągnięcia pełnoletności alboukończenia nauki lub zaprzestania jej pobierania. Początkowym terminem, od któregoprzysługują miesięczne spłaty, jest data orzeczenia o dziale spadku, za czas bowiem dochwili działu wspomnianym spadkobiercom przysługuje stosowny udział w pożytkach.Z powyższego unormowania wynika, że spadkobiercy, którego prawo dziedziczeniagospodarstwa rolnego opiera się na przepisie art. 1059 § 1 pkt 4 k.c. i który w chwili działubył już pełnoletni i nie pobierał nauki, spłaty w ogóle nie przysługują, chyba że w tej chwilibył on trwale niezdolny do pracy albo odpowiadał jednemu z warunków przewidzianych wart. 1071 § 2 pkt 1-3 k.c.Poza tym spłaty przysługujące tym spadkobiercom, jak również innym spadkobiercom niewymienionym w art. 1075 § 1 k.c. mogą być, stosownie do dyspozycji § 2 tego artykułu,obniżone. Przepis ten dotyczy wyłącznie spłat, nie przewiduje natomiast możliwościobniżenia dopłaty do wartości wydzielonej spadkobiercy części gospodarstwa rolnego.Obniżenie spłat, jeżeli jest ono uzasadnione okolicznościami sprawy, dokonuje sąd z urzędu.Stopień obniżenia spłat zależy od okoliczności konkretnej sprawy. Spłata może być obniżonanawet poniżej zachowku przysługującego osobie uprawnionej. Przepis art. 1075 § 2 k.c. niedaje jednak podstawy do całkowitego pozbawienia spadkobiercy przysługującej mu zgospodarstwa rolnego spłaty.Z reguły wskazane jest obniżenie spłat przysługujących tym spadkobiercom, którzydziedziczą gospodarstwo rolne, ale w chwili działu spadku nie mogą się już wykazaćwarunkami uzasadniającymi dziedziczenie przez nich gospodarstwa rolnego w szczególnościspadkobiercom zdolnym do pracy, którzy w okresie między otwarciem spadku a działemspadku zerwali z pracą w rolnictwie i podjęli zatrudnienie w innych zawodach.W stosunku do spadkobierców związanych z rolnictwem (art. 1071 § 2 pkt 3 k.c.) obniżeniespłat może się okazać uzasadnione w sytuacji, gdy przyznanie spłaty w pełnej wysokości,nawet przy rozłożeniu jej płatności na odpowiednie raty, groziłoby egzystencji bądźistotnemu obniżeniu zdolności produkcyjnej gospodarstwa rolnego przyznanegospadkobiercy obciążonemu spłatą. Stopień obniżenia, przy uwzględnieniu wielkościgospodarstwa, zależy od porównania sytuacji osobistej oraz majątkowej uprawnionego izobowiązanego. Należy przy tym mieć na względzie również interes uprawnionegowyrażający się w tym, że nie stanowi podstawy do obniżenia spłat tylko ta okoliczność, iżzobowiązany przejściowo w okresie dokonywania spłat będzie ograniczony w zaspokajaniuswoich osobistych potrzeb.Oznaczenia w postanowieniu działowym terminu i sposobu uiszczenia dopłat lub spłatdokonuje sąd z urzędu, kierując się przede wszystkim zasadą, że zapłata jednorazowa jestuzasadniona tylko wtedy, gdy jej dokonanie jest w okolicznościach sprawy możliwe bezobniżenia zdolności produkcyjnej gospodarstwa i bez szkody dla niezbędnych gospodarczoinwestycji. Te kryteria powinny również decydować o liczbie i wysokości rat oraz owysokości odsetek, które sąd może określić poniżej odsetek ustawowych.Przepis art. 212 § 3 k.c., mający z mocy art. 1035 k.c. zastosowanie do działu spadku, wiążepoczątkowy termin, od którego przysługują uprawnionemu spadkobiercy odsetki, z terminemuiszczenia dopłaty lub spłaty. W razie więc rozłożenia dopłaty lub spłaty na raty możliwe jestzasądzenie odsetek dopiero od chwili wymagalności poszczególnych rat. Przy określaniu terminu wydania nieruchomości przyznanej spadkobiercy a znajdującej siędotychczas w posiadaniu innego spadkobiercy (art. 624 w związku z art. 688 k.p.c.) niemożna mechanicznie uzależniać terminu wydania od terminu dokonania spłaty spadkobiercyzobowiązanemu do wydania nieruchomości. Tak daleko idącą synchronizacja jest wskazanaw szczególnych wypadkach, gdy spłata ma stanowić podstawę dalszej egzystencjizobowiązanego do wydania nieruchomości. W innych wypadkach wcześniejsze wydaniespadkobiercy przydzielonej mu nieruchomości może być wskazane właśnie dlatego, żestworzy mu to warunki do wywiązania się z obowiązujących go spłat z przychodówprzydzielonego gospodarstwa.Ponadto termin wydania powinien być w zasadzie określony w sposób umożliwiającydotychczasowemu posiadaczowi zebranie plonów z dokonanych przez niego zasiewów.VII.Właściwa realizacja przepisów prawa materialnego dotyczących działu gospodarstwa rolnegozależy w dużym stopniu od sprawnego i planowego przebiegu postępowania oraz związanej ztym koniecznej koncentracji materiału dowodowego. Charakter spraw działowych wymagaszczególnie ścisłego współdziałania sądu z uczestnikami postępowania, którymi w sprawiedziałowej są wszyscy spadkobiercy oraz nabywcy udziałów spadkowych.Szczegółowe wysłuchanie uczestników postępowania już w początkowym stadium sprawy(art. 212, 682 k.p.c.) umożliwia sądowi zebranie niezbędnych informacji stanowiącychpodstawę do podjęcia właściwego postanowienia dowodowego (art. 236 k.p.c.),określającego już na początku postępowania, jakie kwestie i jakimi środkami należy wyjaśnićaby uzyskać materiał potrzeby w szczególności do ustalenia kręgu i przymiotówposzczególnych uczestników postępowania - z uwzględnieniem okoliczności wymienionychw art. 682 k.p.c., składu i wartości gospodarstwa rolnego oraz innych przedmiotówmajątkowych, dotychczasowego stanu korzystania przez spadkobierców z gospodarstwaspadkowego lub jego części, dopuszczalności i celowości podziału gospodarstwa orazewentualnie sposobu tego podziału, zasady, wysokości i terminów płatności spłatspadkowych.Od wyczerpującego i zgodnego ze stanem rzeczywistym ustalenia powyższych okolicznościfaktycznych zależy prawidłowość orzeczenia o dziale spadku, wadliwa więc jest praktykapolegająca na dokonywaniu ustaleń co do tych okoliczności na podstawie oświadczeńuczestników postępowania bez przeprowadzenia stosownego postępowania dowodowego.W związku z występującymi uchybieniami w zakresie postępowania o działy spadku,powodującymi nieuzasadniona przewlekłość tego postępowania i stanowiącymi przyczynęuchylania orzeczeń działowych w zwykłym postępowaniu rewizyjnym albo w postępowaniuwywołanym wniesieniem rewizji nadzwyczajnej, należy w szczególności zwrócić uwagę nanastępujące okoliczności:a) W myśl art. 680 § 2 k.p.c. należy przedstawić dowody stwierdzające, że nieruchomośćobjęta wnioskiem o dział spadku stanowiła własność spadkodawcy. Jeżeli dla tejnieruchomości jest prowadzona księga wieczysta albo zbiór dokumentów, należy - w myślart. 607 k.p.c. - dołączyć odpis z księgi wieczystej albo zaświadczenie o stanie prawnym, jakiwynika ze zbioru dokumentów. Dane z księgi wieczystej lub ze zbioru dokumentów nieprzesądzają wprawdzie decydująco o prawie własności spadkodawcy, są jednak jednym z istotnych elementów wymagających wszechstronnego rozważenia przy ustalaniurzeczywistego stanu własności.Niektóre sądy w sposób rygorystyczny uzależniają tytuł własności spadkodawcy odujawnienia go w księdze wieczystej jako właściciela nieruchomości, w braku zaś księgiwieczystej od złożenia dokumentu stwierdzającego nabycie przez spadkodawcę własności tejnieruchomości. Taki rygoryzm nie znajduje uzasadnienia w obowiązujących przepisachprawa, które nie zna dowodów stwierdzających własność w sposób bezwzględny i któreprzeciwko każdemu dowodowi dopuszcza możliwość prowadzenia przeciwdowodu.Obowiązkiem sądu jest więc ustalenie tytułu własności spadkodawcy wszelkimi dostępnymiśrodkami dowodowymi. W omawianym zakresie, pomimo zmienionego stanu prawnego,aktualne są nadal wyjaśnienia zamieszczone w uchwale Całej Izby Cywilnej z dnia 25 V1957 r. sygn. 1 CO 39/56 (OSN 1958, poz. 11). W szczególności ustalenie własnościspadkodawcy może być oparte na dokumentach stwierdzających nabycie własności, jakodpisy z ksiąg wieczystych, odpowiednie orzeczenia sądowe lub administracyjne, odpisyumów notarialnych lub wyciągi z tabel likwidacyjnych, a także na innych środkachdowodowych. Odstąpienie od nadmiernego rygoryzmu, gdy chodzi o środki dowodowe doustalenia własności spadkodawcy, nie może być rozumiane jako rezygnacja z jakichkolwiekdowodów. Przeciwnie, ustalenie takie powinno być oparte na dowodach przekonywających.Dlatego też błędną jest praktyka tych sądów, które swe ustalenia co do tytułu własnościspadkodawcy opierają jedynie na zgodnym oświadczeniu uczestników postępowania.b) Punktem wyjściowym rozważań dotyczących sposobu podziału spadkowego gospodarstwarolnego jest uprzednie stwierdzenie - na podstawie konkretnego materiału dowodowego - żepodział w naturze jest w zasadzie dopuszczalny (art. 1070 k.c., a w stosunku do spadkówotwartych przed dniem 5 VII 1963 r. także art. LX § 2 przep. wprow. k.c.). W razie tegostwierdzenia sąd przed dopuszczeniem dowodu z opinii biegłego powinien zebrać daneniezbędne do udzielenia opinii, zwłaszcza dotyczące stanu i sposobu aktualnego użytkowaniaprzez spadkobierców spadkowych nieruchomości rolnych oraz innych nieruchomościrolnych, których użytkowanie uwzględnia się przy dziale spadku zgodnie z dyspozycja art.1070 k.c. w związku z art. 163 S 1 pkt 1, 213, 1035 i 1058 k.c. W tej fazie postępowania sądpowinien szczegółowo wysłuchać propozycji i wniosków uczestników postępowania co dosposobu podziału oraz wyjaśnić niezbędne okoliczności faktyczne takie, jak dotychczasowysposób użytkowania gospodarstwa, konfiguracja należących do niego gruntów, usytuowanie istan budynków na działce siedliskowej itp.Tak zebrany materiał umożliwi sądowi podjęcie prawidłowego postanowienia dowodowegoo dopuszczeniu dowodów z opinii biegłego, określającego zakres postawionych przedbiegłym zadań i nadającego kierunek jego czynności. Aktywna rola sądu w określeniu zasad,którymi powinien się kierować biegły przy opracowywaniu projektu podziału, zapobiegnienierzadkim w dotychczasowej praktyce wypadkom kilkakrotnego sporządzania przezbiegłego projektów podziału, powodującego zbędną przewlekłość i zwiększenie kosztówpostępowania.Jeżeli poza biegłym geodeta konieczne jest zasięgnięcie opinii biegłego z zakresu innejspecjalności, zwłaszcza gdy chodzi o dokonanie oszacowania poszczególnych składnikówgospodarstwa, należy najpierw zasięgnąć opinii biegłego z zakresu tej specjalności i zebrany materiał udostępnić biegłemu geodecie przed sporządzeniem przez niego końcowegoprojektu podziału.c) W przeciwieństwie do ustawy z dnia 31 lipca 1923 r. o scalaniu gruntów (Dz. U. z 1927 r.Nr 92, poz. 833 z późn. zm.) i dekretu z dnia 16 sierpnia 1949 r. o wymianie gruntów(jednolity tekst: Dz. U. z 1962 r. Nr 46, poz. 226) ustawa z dnia 24 stycznia 1968 r. oscalaniu i wymianie gruntów (Dz. U. Nr 3, poz. 13) nie przewiduje zawieszeniapostępowania działowego do czasu zakończenia postępowania scaleniowego. Wszczęciezatem postępowania scaleniowego albo wymiennego na podstawie ustawy z dnia 24 stycznia1968 r. przed wszczęciem albo w toku postępowania działowego nie przesądza, samo przezsię, o konieczności zawieszenia postępowania w sprawie o dział spadku. Ostatniowymienione postępowanie powinno się nadal toczyć, jeżeli zaś jest ono już w stadiumkońcowym, a postępowanie scaleniowe albo wymienne dopiero w stadium początkowym, tow zasadzie może zapaść orzeczenie dokonujące podziału w naturze. Jeżeli jednakpostępowanie scaleniowe lub wymienne jest o tyle zaawansowane, że przewidywany w jegowyniku stan poscaleniowy (powymienny) miałby wpływ na sposób fizycznego podziałuspadkowego gospodarstwa rolnego, to sąd, po przeprowadzeniu wszystkich czynnościpotrzebnych do pełnego wyjaśnienia sprawy, powinien - na podstawie art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c.- zawiesić dalsze postępowanie działowe do czasu zakończenia postępowania scaleniowego(wymiennego).d) Stosownie do dyspozycji art. 612 i 688 k.p.c. projektowany sposób podziałunieruchomości powinien być zaznaczony na planie. Wadliwa jest więc praktyka tych sądów,które zadowalają się szkicem sytuacyjnym nie odpowiadającym zasadom obowiązującymprzy oznaczaniu nieruchomości w księgach wieczystych. Wymaganie zaznaczeniaprojektowanego podziału na planie nie dotyczy natomiast sytuacji, gdy dział spadku jestprzeprowadzony w ten sposób, że w jego wyniku poszczególni spadkobiercy otrzymująnależące do spadku odrębne, nie graniczące ze sobą nieruchomości w całości.W celu uniknięcia zbędnej straty czasu i zwiększenia kosztów postępowania należy wymagaćod biegłych, aby przy sporządzaniu projektów podziału wykorzystywali materiałygeodezyjne znajdujące się w składnicach geodezyjnych prezydiów właściwych radnarodowych.VIIIPrzy połączeniu w jednym postępowaniu działu spadku i zniesienia współwłasności (689k.p.c.) nie można zapominać o tym, że każda z połączonych spraw podlega odmiennymzasadom podziału, zwłaszcza z punktu widzenia obowiązujących norm obszarowych (por. zjednej strony art. 1070 k.c., a z drugiej strony art. 163 i 213 k.c.) oraz zasad przyznawaniaspłat (por z jednej strony art. 1075-1077 k.c., a z drugiej strony art. 216 k.c.). Chociaż więckońcowe orzeczenie sądu stanowi ostateczny wynik wskazujący na to, którzy uczestnicypołączonego postępowania otrzymują gospodarstwo rolne lub jego część, oraz określającyuczestników uprawnionych i zobowiązanych do spłat lub dopłat, to jednak do uprawnieńjednego współwłaściciela oraz spadkobierców drugiego współwłaściciela należy stosowaćwłaściwe przepisy prawno-materialne.Połączenie postępowania w przedmiocie zniesienia współwłasności i w przedmiocie działuspadku po jednym ze zmarłych współwłaścicieli gospodarstwa rolnego w zasadzie nie może powodować odmiennego uregulowania stosunków między uczestnikami połączonegopostępowania, niż miałoby to miejsce w wypadku odrębnego przeprowadzenia postępowaniaw przedmiocie zniesienia współwłasności i odrębnego postępowania w przedmiocie działuspadku.Do udziału zmarłego współwłaściciela gospodarstwa rolnego, w stosunkach między jegospadkobiercami, maja zastosowanie przepisy tytułu X księgi czwartej kodeksu cywilnego, ztego więc punktu widzenia wymaga przede wszystkim rozważenia, któremu spośródspadkobierców powinien przypaść udział spadkodawcy w takim gospodarstwie.Po dokonaniu w tym przedmiocie właściwego ustalenia należy z kolei rozważyć, czy wwyniku zniesienia współwłasności, przy właściwym zastosowaniu przepisów art. 214 k.c.,możliwe jest wydzielenie części objętego postępowaniem gospodarstwa rolnego zarównowspomnianemu spadkobiercy zmarłego współwłaściciela, jak i pozostałymwspółwłaścicielom.Wobec obowiązywania odmiennych norm obszarowych przy zniesieniu współwłasności (art.163 i 213 k.c.) i przy dziale spadku (art. 1070 k.c.), należy najpierw rozważyćdopuszczalność fizycznego podziału nieruchomości z uwzględnieniem pierwszych norm, alenie na większa liczbę części, niż było pierwotnie współwłaścicieli. Kwestie natomiastdopuszczalności dalszego podziału części przypadającej spadkobiercom zmarłegowspółwłaściciela trzeba oceniać z punktu widzenia norm obszarowych obowiązujących wdziale spadku. Tak samo należy postąpić, gdy wszyscy współwłaściciele zmarli, a zniesieniewspółwłasności i dział spadku dokonywany jest między ich spadkobiercami.Jeżeli podział gospodarstwa będącego przedmiotem współwłasności nie jest możliwy, należyrozważyć, czy to gospodarstwo w wyniku zniesienia współwłasności powinno przypaśćspadkobiercy zmarłego współwłaściciela, czy tez innemu współwłaścicielowi.W razie istnienia przesłanek uzasadniających przyznanie całego gospodarstwa spadkobiercyzmarłego współwłaściciela należy obciążyć go spłatami na rzecz pozostałychwspółwłaścicieli według zasad przewidzianych w art. 216 k.c. oraz spłatami na rzecz jegowspółspadkobierców według zasad przewidzianych w art. 1075-1079 k.c. Według zasadprzewidzianych w ostatnio wymienionych artykułach powinien być obciążony spłatamiwzględem swych współspadkobierców spadkobierca zmarłego współwłaściciela równieżwtedy, gdy w wyniku postępowania przypada mu część dzielonego gospodarstwaodpowiadającą udziałowi spadkodawcy we współwłasności tego gospodarstwa, chyba żepozostali spadkobiercy zostaną zaspokojeni z innych przedmiotów spadkowych.Natomiast gdyby się okazało uzasadnione przyznanie całego gospodarstwa innemuwspółwłaścicielowi, należałoby go obciążyć spłatami na rzecz spadkobierców zmarłegowspółwłaściciela, jeżeli wszyscy oni odpowiadają warunkom przewidzianym w art. 216 § 1 i2 k.c. Gdyby jednak tylko niektórzy spośród nich odpowiadali tym warunkom, należałobynajpierw dokonać działu spadku obejmującego udział we współwłasności, przyznając go tymspadkobiercom, którzy odpowiadają wspomnianym warunkom, i zasądzić od nich spłaty narzecz pozostałych spadkobierców. Skoro w takim wypadku żaden ze spadkobierców nieotrzymuje w dziale spadku gospodarstwa rolnego lub jego części i skoro spadkobiercomzmarłego współwłaściciela przypada jedynie ekwiwalent pieniężny udziału spadkodawcy wewspółwłasności, to między jego spadkobiercami nią maja zastosowania przepisy o ograniczeniu wysokości spłat (art. 1075 § 2 k.c.) oraz o ograniczeniu spłat przypadającychspadkobiercom małoletnim, pobierającym naukę zawodu lub uczęszczającym do szkół (art.1076 k.c.). W konsekwencji więc należy zasądzić na rzecz pozostałych spadkobiercówzmarłego współwłaściciela spłaty, będące ekwiwalentem udziału we współwłasności, wtakich częściach, w jakich dziedziczą oni gospodarstwo rolne.Współwłaściciel, któremu w wyniku postępowania przypadło będące przedmiotemwspółwłasności gospodarstwo rolne, nie ma jednak obowiązku dokonania spłat w wypadku,gdy w chwili orzekania w połączonym postępowaniu o zniesieniu współwłasności i dzialespadku żaden ze spadkobierców zmarłego współwłaściciela powołanych do dziedziczeniagospodarstwa rolnego nie odpowiada warunkom art. 216 k.c.IX.Podział majątku, który był objęty wspólnością majątkową, oraz zniesienie współwłasnościrzeczy, jak również dział spadku mogą być połączone w jednym postępowaniu (art. 689 wzwiązku z art. 567 S 3 k.p.c).Do podziału majątku wspólnego po ustaniu małżeńskiej wspólności majątkowej w zasadziestosuje się odpowiednio przepisy o dziale spadku (art. 46 k.r.o. i art. 567 S 3 k.p.c). Jednakżedo podziału nieruchomości rolnej, która była objęta wspólnością ustawową, stosuje się - zewzględu na art. 216 S 2 k.c. - przepisy szczególne dotyczące zniesienia współwłasności takiejnieruchomości, a mianowicie przepisy art. 213-218 k.c. Zamieszczone wyżej uwagidotyczące zbiegu postępowania o dział spadku i zniesienia współwłasności mają więc i tutajodpowiednie zastosowanie.UZASADNIENIESkład orzekającySąd Najwyższy w składzie następującymPrzewodniczący: Prezes Sądu Najwyższego J. Pawlak. Sędziowie Sądu Najwyższego: W.Bryl, R. Czarnecki, H. Dąbrowski, S. Gross, I. Ignatowicz, W. Kuryłowicz, B. Łubkowski, J.Majorowicz (współsprawozdawca), W. Markowski, Z. Masłowski, E. Mielcarek, J.Pietrzykowski (sprawozdawca), J. Policzkiewicz (współsprawozdawca), J. Przybylski, Z.Trybulski, F. Wesely, K. Wojtanowski.Protokolant: członek Biura Orzecznictwa SN M. Matuszyńska,z udziałem:Zastępcy Prokuratora Generalnego PRL K. Kukawki, Podsekretarza Stanu w MinisterstwieSprawiedliwości J. Szczerskiego oraz przedstawiciela Prokuratury Generalnej PRLprokuratora Prokuratury Generalnej L. Karłowskiego,na wniosek Pierwszego Prezesa Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 1969 r., na podstawieart. 28 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o Sądzie Najwyższym (Dz. U. Nr 11, poz. 54)uchwaliłUzasadnienie faktyczneSzczególne przepisy kodeksu cywilnego o dziedziczeniu gospodarstw rolnych należą dozespołu norm prawnych zmierzających - zgodnie z założeniami aktualnej polityki rolnejPaństwa - do stworzenia indywidualnym gospodarstwom chłopskim warunków umożliwiających przyśpieszenie wzrostu produkcji rolnej.Głównymi celami leżącymi u podstaw rozwiązań legislacyjnych w zakresie dziedziczeniagospodarstw rolnych jest przeciwdziałanie postępującemu procesowi rozdrabnianiaindywidualnych gospodarstw rolnych, skupienie tych gospodarstw w rękach rolnikówdających gwarancję prowadzenia intensywnej produkcji rolnej oraz odciążenie gospodarstwrolnych od nadmiernych spłat rodzinnych, obniżających ich zdolność produkcyjną. Te trzypodstawowe zasady, będące wyrazem aktualnej państwowej polityki agrarnej, nie mogąpozostać bez wpływu na stosowanie i wykładnię przepisów dotyczących działu spadku, wktórego skład wchodzi gospodarstwo rolne.Obserwacja praktyki sądowej w sprawach o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolnewskazuje na prawidłowe rozwiązywanie w orzecznictwie wielu podstawowych problemów.Dostrzega się jednak zagadnienia prawne budzące wątpliwości i rozstrzygane przez sądy beznależytego uwzględniania politycznych i społeczno-gospodarczych założeń legislacyjnychobowiązujących przepisów prawa. Obserwuje się również niedociągnięcia w zakresiestosowania przepisów proceduralnych, co powoduje zbędną przewlekłość postępowania.Celem niniejszych wytycznych jest wyjaśnienie wymienionych zagadnień oraz zwrócenieuwagi na spotykane jeszcze niedociągnięcia w przekonaniu, że przyczyni się to do usunięciaobserwowanych w orzecznictwie wadliwości, ujednolicenia praktyki i usprawnieniapostępowania sądowego, a tym samym do pełniejszego realizowania stojących przed sądamizadań w sprawach o dział spadku.IPrzy ustalaniu składu spadku (art. 684 k.p.c.) należy mieć na uwadze, że gospodarstwo rolnestanowi wyodrębnioną część majątku spadkowego, podlegającą szczególnym zasadomdziedziczenia i podziału. Ustalenie osobno nieruchomości, ruchomości i innych prawmajątkowych, które przepis § 2 rozporządzenia z dnia 28 listopada 1964 r. (Dz. U. Nr 45,poz. 304) zalicza do gospodarstwa rolnego, oraz osobno reszty majątku spadkowego jestkonieczne w każdym postępowaniu o dział spadku obejmującego gospodarstwo rolne, azwłaszcza wtedy, gdy tylko niektórzy ze spadkobierców powołanych do danego spadkuodpowiadają warunkom przewidzianym do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Jeżeli w chwili działu nieruchomość należąca do spadku nie jest już nieruchomością rolną wrozumieniu § 1 tego rozporządzenia, to ustala się, czy ze względu na zmianę przeznaczeniagospodarczego lub z innych przyczyn utraciła ona charakter nieruchomości rolnej przeddniem otwarcia spadku (albo przed dniem 5.VII.1963 r. w stosunku do spadków otwartychprzed tą datą), czy też po tym dniu. W pierwszym wypadku nieruchomość ta należy domajątku, który dziedziczą wszyscy spadkobiercy, w drugim zaś do majątku, który dziedziczątylko spadkobiercy powołani do dziedziczenia gospodarstwa rolnego.Jeżeli już wcześniej był sporządzony spis inwentarza (art. 637 k.p.c.), powinien on byćuwzględniony przy ustalaniu składu i wartości spadku. Spis inwentarza nie ma jednak mocywiążącej dla sądu, który samodzielnie ustala skład i wartość ulegającego podziałowi spadku(art. 684 k.p.c.), obowiązany więc jest dokonać ustaleń stosownie do wyników postępowania,zgodnych ze stanem rzeczywistym.Sąd prowadzący postępowanie o dział spadku nie jest również związany odmiennymiustaleniami co do składu gospodarstwa rolnego, zamieszczonymi w postanowieniu o stwierdzeniu nabycia spadku.Przy ustalaniu składu spadku w części dotyczącej gospodarstwa rolnego bierze się w zasadziepod uwagę te nieruchomości, które stanowiły własność spadkodawcy, uwzględnia się jednakrównież takie nieruchomości, których posiadaczem samoistnym był spadkodawca, mimo żejego tytuł własności nie został wykazany, chyba że już po otwarciu spadku właścicielodzyskał ich posiadanie.Przesłanką prawidłowego rozstrzygnięcia o dopuszczalności podziału gospodarstwa rolnegow naturze jest wyczerpujące ustalenie składu spadku oraz szczegółowe określenie jakościposzczególnych gruntów i rodzaju użytków rolnych.II1. Stosownie do dyspozycji art. 685 k.p.c., w toku postępowania działowego sąd rozstrzygaspory o to, czy pewien przedmiot należy do spadku jedynie między spadkobiercami, a niemiędzy spadkobiercami i osobami trzecimi, gdyż te osoby w ogóle nie mogą w tympostępowaniu dochodzić swych roszczeń. Spadkobierca, który twierdzi, że nabył przezzasiedzenie własność nieruchomości stanowiącej poprzednio własność spadkodawcy iwchodzącej w skład spadkowego gospodarstwa rolnego, może w postępowaniu działowymwystąpić o stwierdzenie zasiedzenia. Zarzut spadkobiercy, że stał się właścicielem takiejnieruchomości na podstawie przepisów o zasiedzeniu, zmierza w istocie do osiągnięciatakiego samego skutku, wobec czego zarzut ten należy potraktować jako wniosek ostwierdzenie zasiedzenia i - po stosownym uzupełnieniu go w miarę potrzeby - rozpoznać wpostępowaniu działowym, jeżeli w tym przedmiocie nie orzeczono już w odrębnympostępowaniu.Z chwilą wszczęcia postępowania o dział spadku stwierdzenie zasiedzenia przezspadkobiercę nieruchomości spadkowej może nastąpić tylko w tym postępowaniu (art. 684,685 i 688 k.p.c. w związku z art. 618 § 2 k.p.c.). Będącą więc w toku sprawę o stwierdzeniezasiedzenia przekazuje się do dalszego rozpoznania sądowi prowadzącemu postępowanie odział spadku.Wniosek o stwierdzenie zasiedzenia sąd prowadzący sprawę o dział spadku możerozstrzygnąć bądź w postanowieniu wstępnym (art. 685 k.p.c.), bądź w sentencjipostanowienia działowego. Jeżeli kwestia zasiedzenia jest między uczestnikami sporna, zreguły wskazane jest wydanie postanowienia wstępnego.Nabycie przez spadkobiercę w drodze zasiedzenia własności nieruchomości należącej dospadku nie ma w zasadzie wpływu na ustalenie jego schedy z pozostałego majątkuspadkowego. Inaczej jest jednak w wypadku, gdy podstawą objęcia przez ustawowegospadkobiercę nieruchomości w posiadanie, które doprowadziło do zasiedzenia, byłonieformalne wydzielenie mu tej nieruchomości przez spadkodawcę (np. tytułemwyposażenia) albo gdy podstawą objęcia w posiadanie był dokonany międzyspadkobiercami, dziedziczącymi na podstawie testamentu lub z ustawy, faktyczny(nieformalny) podział spadku. W obu tych wypadkach nabyty przez zasiedzenie przedmiotpodlega zaliczeniu na poczet przysługującej spadkobiercy schedy spadkowej. Do takiegozaliczenia stosuje się odpowiednio przepisy art. 1040 i 1042 k.c.Po prawomocnym zaliczeniu konkretnej nieruchomości do masy spadkowej i pouwzględnieniu jej w dziale spadku, uczestnik postępowania działowego nie może dochodzić w odrębnym postępowaniu stwierdzenia zasiedzenia własności tej nieruchomości.Powyższe wyjaśnienia nie dotyczą sytuacji, gdy na nabycie własności przez zasiedzeniepowołuje się osoba trzecia nie roszcząca sobie praw do spadku. Jeżeli w czasie postępowaniadziałowego toczy się odrębne postępowanie o stwierdzenie nabycia przez zasiedzeniewłasności nieruchomości spadkowej, to wszczęte na wniosek takiej osoby ostatecznerozstrzygnięcie sprawy działowej nie może nastąpić przed prawomocnym zakończeniempostępowania o stwierdzenie zasiedzenia, co nie oznacza jednak koniecznościautomatycznego zawieszenia postępowania działowego; zawieszenie tego postępowaniamoże nastąpić dopiero po dokonaniu przez sąd innych czynności niezbędnych do wyjaśnieniasprawy w zakresie nie związanym z przedmiotem postępowania w sprawie o stwierdzeniezasiedzenia.2. Stosownie do art. 686 k.p.c., w postępowaniu działowym sąd rozstrzyga także owzajemnych roszczeniach między współspadkobiercami z tytułu poczynionych na spadeknakładów. Jeżeli nakłady polegają na wzniesieniu przed spadkobiercę - jako samoistnegoposiadacza w dobrej wierze na nieruchomości spadkowej - budynku o wartości znacznieprzenoszącej wartość zajętej na ten cel działki, to spadkobiercy temu może przysługiwać wstosunku do pozostałych współspadkobierców roszczenie przewidziane w art. 231 § 1 k.c.Roszczenie takie podlega - jako roszczenie z tytułu nakładów - ogólnej dyspozycji art. 618 §2 w związku z art. 688 k.p.c. O tym roszczeniu, jak i o wszelkich innych roszczeniachzwiązanych z poczynieniem nakładów sąd rozstrzygnie w końcowym orzeczeniu działowym.Problem zastosowania w postępowaniu działowym art. 231 § 1 k.c. jest bezprzedmiotowy wrazie istniejącej możliwości przydzielenia w dziale spadku nieruchomości temuspadkobiercy, który wzniósł na niej budynek. Natomiast w razie konieczności przydzieleniatakiej nieruchomości innemu spadkobiercy, o zastosowaniu dyspozycji art. 231 § 1 k.c., tzn.o wydzieleniu z tej nieruchomości zabudowanej działki i o przyznaniu jej spadkobiercy,który wzniósł na niej budynek decydują względy społeczno-gospodarcze. Wprawdzie zewzględu na szczególny charakter dyspozycji art. 231 § 1 k.c. możliwości przydzieleniaspadkobiercy w postępowaniu działowym zabudowanej przez niego działki nie stoi naprzeszkodzie przepis art. 1070 k.c., dotyczący podstawowej normy obszarowej, jednakżewniosek spadkobiercy o przydzielenie mu zabudowanej przez niego działki może nie byćuwzględniony, jeżeli przeciwko uwzględnieniu wniosku przemawiają okolicznościwskazujące na sprzeczność żądania ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniemnieruchomości rolnej, w szczególności gdy ze względu na konfigurację gruntów lub sposóbusytuowania budynków przydzielenie takiej działki stanowiłoby istotną przeszkodę wprowadzeniu na nieruchomości rolnej prawidłowej gospodarki.Jeżeli okoliczności sprawy uzasadniają wyjątkowo wydzielenie z gospodarstwa rolnegodziałki zajętej przez spadkobiercę pod wzniesiony przez niego budynek, sąd - stosującodpowiednio do celów postępowania działowego dyspozycję art. 231 § 1 k.c. - przyznaspadkobiercy w dziale tę działkę na własność za "odpowiednim wynagrodzeniem", którezaliczy na poczet należnej mu schedy.Po prawomocnym dziale spadku wyłączona jest możliwość wystąpienia przez spadkobiercę,uprawnionego do dziedziczenia spadkowego gospodarstwa rolnego, z roszczeniemprzewidzianym w art. 231 § 1 k.c. z powołaniem się na okoliczności, które istniały przed zakończeniem postępowania działowego.IIIW braku szczególnego unormowania w kodeksie cywilnym oszacowanie gospodarstwarolnego, jak również innych przedmiotów spadkowych następuje według cen w chwili działu,a nie w chwili otwarcia spadku.Przy oszacowaniu gospodarstwa rolnego, stosownie do przepisów dotyczących sprzedażypaństwowych nieruchomości rolnych, należy zwrócić uwagę na przestrzeganie przezbiegłych zasad przewidzianych w tych przepisach. W szczególności należy mieć na uwadze,że działka pod budynkami wchodzącymi w skład gospodarstwa rolnego (działka siedliskowa)jest częścią tego gospodarstwa, wobec czego podlega ona oszacowaniu według kryteriówprzewidzianych dla szacowania gruntów rolnych, a nie dla działek budowlanych.Dla prawidłowego oszacowania budynków spadkowych decydujące znaczenie ma - w raziesporu między spadkobiercami - nie wartość podana w polisie ubezpieczeniowej, lecz realnawartość budynków z uwzględnieniem ich rzeczywistego stanu, ustalona na podstawieszczegółowego cennika Państwowego Zakładu Ubezpieczeń (§ 5 zarządzenia MinistraRolnictwa z dnia 24 września 1962 r. - M. P. Nr 72, poz. 355 ze zm.).*Przewidziane w cytowanym zarządzeniu zasady szacowania drzewostanu nie uzasadniająpraktyki tych sądów, które dla oszacowania lasu przyjmują wartość drzewostanu i gruntu podnim jako kryterium jedyne, w oderwaniu od wynikających z przepisów o gospodarce leśnejograniczeń co do możliwości eksploatowania lasu przez jego właściciela, co w konsekwencjiprowadzi do obciążenia spadkobiercy otrzymującego las w naturze nadmiernymi spłatami,niewspółmiernie wysokimi w stosunku do przewidywanych korzyści z eksploatacjiprzydzielonego spadkobiercy lasu. Za celowe można uznać takie oszacowanie, któreuwzględnia wartość drzewostanu jako pewnej całości, ograniczonej przez obowiązująceprzepisy w możliwości wyrębu. Przy szacowaniu dla celów postępowania działowego lasujako całości należy więc uwzględnić wartość, jaka w określonych okolicznościach byłaby wdanym środowisku obiektywnie usprawiedliwiona w wypadku sprzedaży tego lasu, a niewartość hipotetyczną, oderwaną od konkretnych warunków miejscowych.Ustalenie tak rozumianej wartości lasu wymaga zasięgnięcia opinii biegłych praktyczniezorientowanych w stosunkach lokalnych.IV1. Przepisy art. 1071 k.c. mają zastosowanie wtedy, gdy w drodze działu, ze względu napodstawową normę obszarową, nie jest dopuszczalny podział gospodarstwa na tyle części, ilujest uczestniczących w postępowaniu spadkobierców powołanych do dziedziczeniagospodarstwa rolnego, albo wtedy, gdy podział gospodarstwa jest wprawdzie dopuszczalny,ale liczba wydzielonych części byłaby mniejsza od liczby uprawnionych spadkobierców. Nieoznacza to jednak, że podział gospodarstwa powinien nastąpić w każdym wypadku, gdyprzepisy o podstawowej normie obszarowej nie stoją temu na przeszkodzie.O tym, czy mimo możliwości podziału z zachowaniem podstawowej normy obszarowejnależy w konkretnym wypadku podzielić gospodarstwo, decydują w szczególnościnastępujące kryteria.a) Z punktu widzenia jakości i konfiguracji użytków rolnych wymaga rozważenia celowośćpodziału w naturze wtedy, gdy rodzaj użytków lub niska jakość gleby nie dają gwarancji prowadzenia na wydzielonej spadkobiercy działce produkcyjnie samodzielnej i mającejperspektywy dalszego rozwoju zorganizowanej jednostki gospodarczej. Zasada ta dotyczyzarówno sytuacji, gdy gospodarczo nieżywotna jednostka miałaby powstać w całości zwydzielonych gruntów z gospodarstwa spadkowego, jak i takiej sytuacji, gdy wydzielone zespadkowego gospodarstwa grunty miałyby stanowić uzupełnienie do wysokości normypodstawowej własnych gruntów spadkobiercy (art. 163 § 1 pkt 1 i § 3 w związku z art. 213 i1035 k.c.).W przedstawionych tu sytuacjach szczególnych należałoby zaniechać podziału spadkowegogospodarstwa w razie ustalenia, że tylko przyznanie go w całości jednemu spadkobiercyzapewni w ostatecznym wyniku postulowaną samodzielność i żywotność gospodarstwa, atym samym lepsze efekty gospodarcze oraz wyższą produkcję, niż miałoby to miejsce w raziepodziału, a nadto że zaniechanie podziału nie naruszy żywotnych interesów bytowychpozostałych spadkobierców.Stosownie do konkretnych okoliczności może się okazać wskazane odstąpienie od podziałuw naturze wtedy, gdy ze względu na konfigurację objętego działem gospodarstwa - w raziejego podziału - powstałyby istotne przeszkody w stosowaniu prawidłowej agrotechniki.b) Niezależnie od przedstawionych wyżej kryteriów wymaga również rozważenia celowośćpodziału z punktu widzenia podmiotowych kwalifikacji uczestników działu - przyuwzględnieniu całokształtu ich sytuacji osobistej i rodzinnej. Gdyby się bowiem okazało, żespadkobierca ubiegający się o przydzielenie mu całego gospodarstwa jestwykwalifikowanym rolnikiem, a drugi spadkobierca nie ma i nie może uzyskaćwystarczających kwalifikacji bądź jest związany pracą poza rolnictwem, rolnictwem zaśzajmuje się tylko ubocznie, to należałoby krytycznie ocenić celowość podziału w naturze.Podział taki mógłby się okazać gospodarczo nieuzasadniony w szczególności wtedy, gdybyw jego wyniku miało dojść do zlikwidowania - ze szkodą dla przyszłej produkcji -dotychczasowej całości gospodarczej, prowadzonej przez spadkobiercę w sposób zgodny znowoczesnymi metodami pracy w rolnictwie i efektywny produkcyjnie.W razie ustalenia dopuszczalności podziału w świetle przepisów o podstawowej normieobszarowej i braku ku temu przeciwwskazań z punktu widzenia założeń społeczno-gospodarczych należy, po zasięgnięciu opinii biegłego geodety, określić sposób podziałunajbardziej odpowiadający zamierzonym efektom gospodarczym pracy na wydzielonychdziałkach. W szczególności należy przestrzec przed mechanicznym podziałem parcel wsposób zapewniający uczestnikom działu tę samą jakość wydzielonych im sched, gdybymiało to prowadzić do utworzenia wąskich pasów gruntu albo wydzielenia działek w różnychkompleksach i powstania w ten sposób gospodarczo szkodliwej "szachownicy" bądźzbędnego wyłączenia z produkcji rolnej obszarów pod drogi dojazdowe.Podział nieruchomości wchodzących w skład gospodarstwa rolnego na obszarze, na którymzostało przeprowadzone scalenie gruntów na podstawie ustawy z dnia 24 stycznia 1968 r. oscaleniu i wymianie gruntów (Dz. U. Nr 3, poz. 13), w myśl art. 20 ust. 1 tej ustawy nie jestdopuszczalny, jeżeli w wyniku tego podziału powstałaby szachownica gruntów albonadmierne ich zwężenie lub wydłużenie bądź enklawy czy półenklawy. Przepis ten odnosi siędo wszelkich podziałów, a więc także do podziału w sądowym postępowaniu o dział spadku.W konsekwencji sąd, przed którym toczy się postępowanie działowe, powinien - w razie ustalenia, że nieruchomości spadkowe znajdują się na obszarze, na którym jużprzeprowadzono scalenie gruntów - zamierzony projekt fizycznego podziału tychnieruchomości udostępnić właściwemu do spraw rolnych organowi prezydium powiatowejrady narodowej do zajęcia stanowiska (art. 20 ust. 2 cyt. ustawy).2. Przy podziale siedliska spadkowego, co w praktyce sądowej stwarza szczególne trudności,wymagają rozważenia następujące problemy.a) Podział siedliska jest dopuszczalny w zasadzie wtedy, gdy ze względu na powierzchnię ikształt siedliska można przydzielić poszczególnym spadkobiercom działki nadające się do ichsamodzielnego użytkowania zgodnie z przeznaczeniem, w szczególności do postawienia nanich budynków mieszkalnych i gospodarczych, niezbędnych do prowadzenia przydzielonychtym spadkobiercom gospodarstw. Przy ocenie zarówno dopuszczalności, jak i sposobutakiego podziału należy mieć na uwadze potrzeby każdego z nowo powstającychgospodarstw z uwzględnieniem sytuacji osobistej i rodzinnej właścicieli tych gospodarstw.Jeżeli na spadkowym siedlisku mieszczą się już budynki wzniesione przez poszczególnychspadkobierców albo jeżeli budynki spadkowe mają być przyznane różnym spadkobiercom,należy podziału siedliska dokonać, w miarę możności, w sposób zapobiegający koniecznościprzenoszenia budynków.b) W związku z obserwowaną rozbieżnością praktyki w zakresie podziału należących dospadkowego gospodarstwa rolnego budynków wymaga wyjaśnienia, że podział budynkuwedług płaszczyzn pionowych wraz z gruntem jest dopuszczalny tylko wtedy, gdy w wynikupodziału powstaną odrębne budynki, wyraźnie oddzielone od siebie płaszczyzną (ścianą) jużistniejącą bądź możliwą do wykonania za zezwoleniem właściwego organu budowlanego wcelu rozdzielenia budynków.W razie istnienia przesłanek uzasadniających dokonanie takiego podziału możliwe jestunormowanie korzystania z klatki schodowej lub sieni znajdującej się w obrębie jednego znowo utworzonych budynków przez mieszkańców drugiego z tych budynków w drodzeustanowienia odpowiedniej służebności gruntowej.c) Jeżeliby się okazało, że możliwy jest tylko taki podział siedliska, w wyniku któregobudynek jednego spadkobiercy, trwale związany z gruntem (zwłaszcza murowany bądź napodmurówce), musiałby pozostać na działce przydzielonej innemu spadkobiercy, toutrzymanie tego stanu wymagałoby ustanowienia, w gospodarczo uzasadnionym wypadku,odpowiedniej służebności gruntowej (art. 212 § 1 w związku z art. 1035 k.c.). Stosownie dookoliczności konkretnego wypadku należałoby wówczas określić czas trwania takiejsłużebności.d) Jeżeli podział siedliska spadkowego na dwa lub więcej siedlisk nie byłby możliwy,siedlisko to należałoby przydzielić temu spadkobiercy, który - stosownie do okoliczności -jest z nim najbardziej związany, przy uwzględnieniu posiadania przez spadkobiercówwłasnych siedlisk bądź perspektyw ich uzyskania.e) W razie zobowiązania spadkobiercy do przeniesienia na inny teren przydzielonego mubudynku znajdującego się na siedlisku przyznanym innemu spadkobiercy, należy wyznaczyćtaki termin przeniesienia budynku, który odpowiada realnie istniejącym możliwościom wokolicznościach konkretnej sprawy. Przejściowe trudności w uzyskaniu przez innychspadkobierców własnych zabudowań należy rozwiązywać w ramach art. 1083 k.c. Z prawidłowej wykładni tego przepisu wynika, że przewidziane w nim "uprawnienie dodalszego zamieszkania" obejmuje, w granicach uzasadnionych konkretnymi potrzebamigospodarczymi, również uprawnienie do korzystania z odpowiednich pomieszczeń wbudynkach gospodarczych.f) Jeżeli nie jest możliwe rozstrzygnięcie o siedlisku w jeden z wyżej wskazanych sposobów ibrak jest perspektyw uzyskania przez poszczególnych spadkobierców własnych działek podzabudowę i wzniesienia własnych budynków niezbędnych do racjonalnego prowadzeniawydzielonych im gospodarstw, można siedlisko spadkowe przyznać spadkobiercom,otrzymującym schedy w naturze, jako współwłasność w określonych częściach ułamkowych(art. 1044 k.c.); w braku żądania ze strony tych spadkobierców należy - jako rozwiązaniewyjątkowe - rozważyć możliwość wyłączenia siedliska z działu i przeprowadzeniaczęściowego działu co do reszty majątku spadkowego.3. W wypadku gdy wchodząca w skład spadkowego gospodarstwa rolnego nieruchomośćznajdowała się w samoistnym posiadaniu spadkodawcy pomimo braku tytułu własności,którego do chwili działu nie nabyli również spadkobiercy na podstawie zasiedzenia, oraz gdyw chwili działu ta nieruchomość pozostaje nadal w tym gospodarstwie, może ona być wwyniku działu przydzielona jednemu spadkobiercy albo podzielona między kilkuspadkobierców - z zaliczeniem na poczet należnych im sched spadkowych - tylko za zgodątego spadkobiercy lub tych spadkobierców.Przydzielenie spadkobiercy posiadania takiej nieruchomości nie powoduje oczywiścieprzejścia na niego własności przydzielonej nieruchomości. Okoliczność ta powinna znaleźćstosowny wyraz w sentencji postanowienia o dziale spadku.Przy zaliczeniu na poczet schedy spadkowej uwzględnia się wartość tej nieruchomościustaloną zgodnie z dyspozycją art. 1078 k.c., natomiast spadkobiercy, który omawianąnieruchomość otrzymał na poczet przysługującej mu schedy, przysługują wobec pozostałychspadkobierców uprawnienia z tytułu rękojmi za wady prawne (art. 1046 k.c.). Ze względu naodmienność stosunków łączących współspadkobierców oraz stosunków zachodzącychmiędzy sprzedawcą a kupującym, spadkobierca uprawniony do rękojmi nie podlega w takimwypadku ograniczeniom przewidzianym w art. 557 § 1 i 575 k.c.Jeżeli żaden ze spadkobierców uprawnionych do otrzymania w dziale gospodarstwa rolnegolub jego części nie wyrazi zgody na przyznanie mu nieruchomości, która stanowi jedynieprzedmiot posiadania, zajdzie konieczność wyłączenia takiej nieruchomości z działu idokonania działu częściowego.4. Przeprowadzenie częściowego działu spadku wyjątkowo może się okazać uzasadnionerównież wtedy, gdy nieruchomość spadkowa, a więc stanowiąca własność spadkodawcy,znajdowała się za jego życia i nadal się znajduje we władaniu osoby trzeciej jakosamoistnego posiadacza i wchodzi w skład prowadzonego przez nią gospodarstwa rolnego, ażaden ze spadkobierców - ze względu na konkretnie istniejące trudności w odzyskaniuposiadania - nie wyrazi zgody na przydzielenie tej nieruchomości na poczet przysługującejmu schedy.Jeżeli działkę należącą do spadku zbył w drodze nieformalnej umowy jeden zespadkobierców, należy przede wszystkim działkę przydzielić temu spadkobiercy, a gdyby niebyło to możliwe ze względów faktycznych lub prawnych, należy przydzielić ją innemu spadkobiercy, otrzymującemu w dziale spadkowe gospodarstwo lub jego część.5. Przepis art. 1044 k.c. w odniesieniu do spadkowego gospodarstwa rolnego może byćstosowany w ograniczonym zakresie. Sprzeczne bowiem z celem działu gospodarstwarolnego byłoby wydzielenie, z zachowaniem normy podstawowej, części gospodarstwarolnego kilku spadkobiercom na ich żądanie jako współwłasności, jeżeli spadkobiercy ci niepozostają ze sobą we wspólności gospodarczej (wspólne zamieszkanie i prowadzeniegospodarstwa domowego); brak jest więc gwarancji wspólnego gospodarowania na takwydzielonej schedzie.Poza wspomnianym już siedliskiem zasadzie tej nie podlegają takie grunty, które z istotyswego przeznaczenia gospodarczego mogą być użytkowane wspólnie przez spadkobiercówprowadzących poza tym odrębne indywidualne gospodarstwa rolne. Chodzi tu wszczególności o działki leśne i o pastwiska, potrzebne wszystkim spadkobiercomotrzymującym schedy w naturze, które jednak z przyczyn faktycznych lub prawnych niemogą być między nich podzielone.Poza tym przyznanie spadkowego gospodarstwa jako współwłasności może się okazaćcelowe w sytuacji, gdy spadkobiercy uprawnieni do otrzymania gospodarstwa w naturze sąmałoletni i w chwili działu nie wiadomo, który z nich po osiągnięciu zdolności dozarobkowania wybierze zawód rolnika.6. Przy podziale lasu należącego do spadkowego gospodarstwa należy przestrzegaćograniczeń wynikających z ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. o zagospodarowaniu lasów inieużytków nie stanowiących własności Państwa oraz niektórych lasów i nieużytkówpaństwowych (Dz. U. Nr 29, poz. 166).Przede wszystkim należy ustalić, czy wchodzący w skład spadku teren zadrzewiony jestlasem albo użytkiem leśnym w rozumieniu art. 2 cytowanej ustawy, a tym samym czypodlega ograniczeniom podziału przewidzianym w art. 18 tej ustawy; w razie wątpliwościnależy zasięgnąć informacji u właściwego organu prezydium powiatowej (lub odpowiedniej)rady narodowej. Jeżeli wchodzący w skład spadku teren podlega dyspozycji ostatniowymienionego przepisu, to wspomniane ograniczenia podziału mają zastosowanie zarównowtedy, gdy działka leśna stanowi odrębną całość, jak i wtedy, gdy do spadku należy kilkadziałek leśnych wprawdzie nie łączących się ze sobą, ale znajdujących się w jednymkompleksie leśnym stanowiącym zwartą powierzchnię, w skład której wchodzą działkiróżnych właścicieli.Zasady cytowanej ustawy nie dotyczą jednak sytuacji, gdy chodzi o przydzielenieposzczególnym spadkobiercom odrębnych działek leśnych, jeżeli każda z tych działekstanowi samodzielną całość otoczoną użytkami innymi niż leśne. W takim bowiem wypadkunie następuje podział lasu, nie jest więc również potrzebne zezwolenie, o którym mowa w art.18 cyt. ustawy. O przydzieleniu każdej z tych działek innemu spadkobiercy decydują kryteriaogólne, jak np. projektowane przydzielenie konkretnemu spadkobiercy gruntów rolnychprzylegających do danej działki leśnej.7. W razie działu gospodarstwa rolnego położonego w granicach administracyjnych miastanależy, poza ograniczeniami wynikającymi z przepisów o dziedziczeniu gospodarstwrolnych, uwzględniać ograniczenia dotyczące podziału wynikające z przepisów ustawy z dnia25 czerwca 1948 r. o podziale nieruchomości na obszarach miast i niektórych osiedli (Dz. U. Nr 35, poz. 240).8. W stosunku do spadków otwartych przed dniem 5 lipca 1963 r. art. LX § 2 przep. wprow.k.c. dopuszcza możliwość dokonania podziału - bez zachowania podstawowej normyobszarowej - w sytuacji, gdy podział faktyczny gospodarstwa między spadkobiercaminastąpił przed tą datą i gdy ci spadkobiercy (albo ich następcy prawni) w chwili działuużytkują osobiście wydzielone części gospodarstwa. Zestawienie art. 1070 k.c. z art. LX § 2przep. wprow. k.c. wskazuje na to, że przy istnieniu przesłanek przewidzianych w ostatniowymienionym przepisie nie mają również zastosowania minimalne normy obszarowe.Przepisów o normach minimalnych (art. 163, 165, 213 k.c.) nie stosuje się w ogóle przydziale spadku, a to ze względu na samodzielne uregulowanie problemu norm obszarowych wart. 1070 k.c.O zastosowaniu dyspozycji art. LX § 2 przep. wpr. k.c. decydują w poszczególnychwypadkach kryteria społeczno-gospodarcze, przy uwzględnieniu jednak długotrwałychstanów osobistego użytkowania wydzielonych części gospodarstwa. Długotrwałośćosobistego użytkowania dla celów rolniczych wydzielonej części gruntu w połączeniu ztakimi okolicznościami, jak poczynienie na ten grunt nakładów, wzniesienie budynków,posiadanie przez spadkobiercę innych gruntów, których uzupełnieniem jest ta część, sytuacjaosobista i rodzinna spadkobiercy użytkującego grunt itp., może przemawiać za dokonaniempodziału zgodnego z wytworzonym stanem faktycznym nawet w razie wątpliwości co dogospodarczej celowości takiego podziału.Przeciwko podziałowi bez zachowania normy podstawowej a za pozostawieniem całegogospodarstwa w rękach jednego spadkobiercy mogą natomiast przemawiać takieokoliczności, jak posiadanie przez innego spadkobiercę, użytkującego część gruntuspadkowego, własnego gospodarstwa rolnego stanowiącego wystarczające źródło utrzymaniabez gospodarczo uzasadnionej potrzeby powiększenia tego gospodarstwa o działkępochodzącą z gospodarstwa spadkowego itp.Celowość dokonania w konkretnej sytuacji podziału bez zachowania normy podstawowej nieoznacza konieczności mechanicznego podziału według istniejącego stanu osobistegoużytkowania, jeżeli okoliczności sprawy wskazują na potrzebę dokonania podziału w inny,bardziej racjonalny sposób.Dalszą przesłanką dokonania działu bez zachowania normy podstawowej jest ustalenie, żepodział spadkowego gospodarstwa między spadkobierców użytkujących osobiściewydzielone części tego gospodarstwa nie jest dopuszczalny według przepisów opodstawowej normie obszarowej. Dlatego też w wypadku gdy jeden spadkobierca użytkujeosobiście wydzieloną część spadkowego gospodarstwa przekraczającą normę podstawową, ainny spadkobierca użytkuje wydzieloną część mniejszą od normy podstawowej, obszar zaśgospodarstwa umożliwia utworzenie z niego dwóch nowych gospodarstw, każde w granicachnormy podstawowej, z reguły wskazane jest utworzenie w dziale spadku właśnie takichdwóch gospodarstw, a tym samym odstąpienie od faktycznie istniejącego stanu użytkowania.Od tej reguły możliwe są jednak wyjątki. Mianowicie w sytuacji, gdy istniejący w chwilidziału stan podzielnego, osobistego użytkowania przez spadkobierców części faktyczniewydzielonych z gospodarstwa spadkowego jest długotrwały, utworzenie zaś w dziale nowychgospodarstw, z których każde odpowiadałoby normie podstawowej prowadziłoby do gospodarczo szkodliwego wyniku, przepis art. LX § 2 przep. wprow. k.c. nie stanowiłbyprzeszkody do zalegalizowania istniejącego stanu faktycznego. Ustalenie bowiem, żeprowadzone przez spadkobiercę gospodarstwo rolne na faktycznie wydzielonej częścispadkowego gospodarstwa jest jednostką żywotną, dającą wysokie plony i że likwidacjaistniejącego stanu faktycznego byłaby sprzeczna z interesem społeczno-gospodarczym, możeuzasadniać wniosek, iż podział, w następstwie którego powstałyby nowe gospodarstwaodpowiadające normie podstawowej, nie jest możliwy z punktu widzenia ekonomicznego.9. Jeżeli podział gospodarstwa rolnego nie jest prawnie dopuszczalny albo nie jestgospodarczo uzasadniony i brak jest takiego spadkobiercy, na którego wyraziliby zgodęwszyscy współspadkobiercy, należy całe gospodarstwo przyznać jednemu ze spadkobiercówwedług kolejności przewidzianej w art. 1071 § 2 k.c., chyba że spadkobierca uprawniony wpierwszej kolejności odmawia przyjęcia schedy w naturze. W szczególnych jednakwypadkach sąd może odstąpić wyjątkowo od tej kolejności, gdyby korzystanie przezuprawnionego z przysługującej mu kolejności było sprzeczne ze społeczno-gospodarczymprzeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego (art. 5 k.c.).Jeżeli wszyscy spadkobiercy uprawnieni do otrzymania gospodarstwa rolnego w dzialespadku (art. 1071 k.c.) oświadczyli, że nie godzą się na przyznanie im tego gospodarstwa,spadkowe gospodarstwo rolne ulega sprzedaży w myśl art. 1073 k.c.10. Jeżeli spadkobierca nie dożył chwili działu spadku, wskutek czego na jego miejscewstąpili jego spadkobiercy odpowiadający warunkom przewidzianym do dziedziczeniagospodarstwa rolnego, to warunki do otrzymania przez nich w naturze gospodarstwaspadkowego lub jego części, stosownie do kolejności przewidzianej w art. 1071 § 2 k.c.,ocenia się według osób tych spadkobierców.Podobnie ma się rzecz w razie zbycia przez spadkobiercę swego udziału spadkowego przeddziałem spadku. O kolejności uprawnień do otrzymania w naturze gospodarstwa rolnego lubjego części w konkurencji z innymi spadkobiercami decydują warunki oceniane w chwilidziału według osoby nabywcy, a nie zbywcy udziału spadkowego.W szczególnych jednak wypadkach, zwłaszcza wtedy gdy zbycie udziału w spadku osobienie powołanej do spadku zmierzało do oddziałania na kolejność przewidzianą w art. 1071 § 2k.c. na niekorzyść innego spadkobiercy uprawnionego do otrzymania w naturze spadkowegogospodarstwa i dającego gwarancję jego należytego prowadzenia, korzystanie przez nabywcęz przysługującej mu kolejności może być ocenione jako sprzeczne z zasadami współżyciaspołecznego (art. 5 k.c.).Powyższe wyjaśnienia nie dotyczą zbycia udziału w spadku przed dniem 5 lipca 1963 r. (art.LVII przep. wprow. k.c.).11. Zgodnie z dyspozycją art. LV § 1 przep. wprow. k.c., do spadków otwartych przed dniem5 lipca 1963 r. nie stosuje się przepisu art. 1071 § 2 k.c. ze względu na to, że art. LX § 1przep. wprow. k.c. przewiduje szerszy niż w art. 1071 § 2 k.c. krąg spadkobiercówuprawnionych do otrzymania spadkowego gospodarstwa w drodze działu spadku. Natomiastdo spadków tych należy stosować art. 1071 § 3 k.c. i zgodnie z dyspozycją tego przepisunależy - w razie niemożności dokonania działu w naturze - przyznać spadkowe gospodarstwotemu spośród spadkobierców uprawnionych do jego otrzymania, który daje najlepszągwarancję należytego prowadzenia gospodarstwa. Jako kryteria pomocnicze bierze się pod uwagę w szczególności dotychczasową pracę w spadkowym gospodarstwie oraz posiadanekwalifikacje do jego prowadzenia.VPrzy wzajemnych rozliczeniach pomiędzy współspadkobiercami z tytułu posiadania,pobranych pożytków i innych przychodów oraz z tytułu poczynionych na spadek nakładów(art. 686 k.p.c.) należy mieć na względzie, że normalny dochód, jaki przynosi gospodarstworolne, jest przede wszystkim wynikiem pracy i starań rolnika użytkującego to gospodarstwo.Toteż udział w takim dochodzie ze strony współspadkobierców, którzy nie przyczynili sięswą pracą i staraniem do jego powstania, jest stosunkowo niewielki i w zasadzie niepowinien przekraczać czynszu dzierżawnego, jaki w konkretnych okolicznościach byłbyobiektywnie usprawiedliwiony. Nie dotyczy to szczególnych korzyści uzyskiwanych zinnych przychodów, jak np. z wyrębu drzewa budulcowego w lesie spadkowym albo zeksploatacji złoża gruntu (gliny, piasku itp.).Normalne dochody, jakie przynosi gospodarstwo rolne, mają charakter okresowy. W taki samsposób powinni więc spadkobiercy rozliczać się z pobranych pożytków (art. 207 i 208 wzwiązku z art. 1035 i 1058 k.c.). Tym samym świadczenia, do których współspadkobiercapobierający te pożytki zobowiązany jest na rzecz pozostałych współspadkobierców, sąświadczeniami okresowymi. Do roszczeń zatem o zapłatę należności z tego tytułu stosuje sięprzedawnienie trzyletnie, natomiast roszczenia z tytułu innych przychodów przedawniają sięz upływem lat dziesięciu (art. 118 k.c.).VIPrzy ustalaniu wysokości spłat spadkowych oraz przy określaniu terminu i sposobu ichuiszczenia należy mieć na uwadze, że jednym z celów ograniczeń dziedziczenia gospodarstwrolnych jest dążenie do odciążenia tych gospodarstw od nadmiernych spłat rodzinnych ipozostawienie w gospodarstwie środków potrzebnych dla gospodarczo celowych inwestycji.Według § 17 cyt. rozp. z 1964 r. spłaty w ratach miesięcznych określonych w tym przepisieprzysługują spadkobiercom, którzy w chwili działu spadku byli małoletni albo pobieralinaukę zawodu lub uczęszczali do szkół, i to tylko do czasu osiągnięcia pełnoletności alboukończenia nauki lub zaprzestania jej pobierania. Początkowym terminem, od któregoprzysługują miesięczne spłaty, jest data orzeczenia o dziale spadku, za czas bowiem dochwili działu wspomnianym spadkobiercom przysługuje stosowny udział w pożytkach.Z powyższego unormowania wynika, że spadkobiercy, którego prawo dziedziczeniagospodarstwa rolnego opiera się na przepisie art. 1059 § 1 pkt 4 k.c. i który w chwili działubył już pełnoletni i nie pobierał nauki, spłaty w ogóle nie przysługują, chyba że w tej chwilibył on trwale niezdolny do pracy albo odpowiadał jednemu z warunków przewidzianych wart. 1071 § 2 pkt 1-3 k.c.Poza tym spłaty przysługujące tym spadkobiercom, jak również innym spadkobiercom niewymienionym w art. 1075 § 1 k.c. mogą być, stosownie do dyspozycji § 2 tego artykułu,obniżone. Przepis ten dotyczy wyłącznie spłat, nie przewiduje natomiast możliwościobniżenia dopłaty do wartości wydzielonej spadkobiercy części gospodarstwa rolnego.Obniżenia spłat, jeżeli jest ono uzasadnione okolicznościami sprawy, dokonuje sąd z urzędu.Stopień obniżenia spłat zależy od okoliczności konkretnej sprawy. Spłata może być obniżonanawet poniżej zachowku przysługującego osobie uprawnionej. Przepis art. 1075 § 2 k.c. nie daje jednak podstawy do całkowitego pozbawienia spadkobiercy przysługującej mu zgospodarstwa rolnego spłaty.Z reguły wskazane jest obniżenie spłat przysługujących tym spadkobiercom, którzydziedziczą gospodarstwo rolne, ale w chwili działu spadku nie mogą się już wykazaćwarunkami uzasadniającymi dziedziczenie przez nich gospodarstwa rolnego, w szczególnościspadkobiercom zdolnym do pracy, którzy w okresie między otwarciem spadku a działemspadku zerwali z pracą w rolnictwie i podjęli zatrudnienie w innych zawodach.W stosunku do spadkobierców związanych z rolnictwem (art. 1071 § 2 pkt 3 k.c.) obniżeniespłat może się okazać uzasadnione w sytuacji, gdy przyznanie spłaty w pełnej wysokości,nawet przy rozłożeniu jej płatności na odpowiednie raty, groziłoby egzystencji bądźistotnemu obniżeniu zdolności produkcyjnej gospodarstwa rolnego przyznanegospadkobiercy obciążonemu spłatą. Stopień obniżenia, przy uwzględnieniu wielkościgospodarstwa, zależy od porównania sytuacji osobistej oraz majątkowej uprawnionego izobowiązanego. Należy przy tym mieć na względzie również interes uprawnionegowyrażający się w tym, że nie stanowi podstawy do obniżenia spłat tylko ta okoliczność, iżzobowiązany przejściowo w okresie dokonywania spłat będzie ograniczony w zaspokajaniuswych osobistych potrzeb.Oznaczenia w postanowieniu działowym terminu i sposobu uiszczenia dopłat lub spłatdokonuje sąd z urzędu, kierując się przede wszystkim zasadą, że zapłata jednorazowa jestuzasadniona tylko wtedy, gdy jej dokonanie jest w okolicznościach sprawy możliwe bezobniżenia zdolności produkcyjnej gospodarstwa i bez szkody dla niezbędnych gospodarczoinwestycji. Te kryteria powinny również decydować o liczbie i wysokości rat oraz owysokości odsetek, które sąd może określić poniżej odsetek ustawowych.Przepis art. 212 § 3 k.c., mający z mocy art. 1035 k.c. zastosowanie do działu spadku, wiążepoczątkowy termin, od którego przysługują uprawnionemu spadkobiercy odsetki, z terminemuiszczenia dopłaty lub spłaty. W razie więc rozłożenia dopłaty lub spłaty na raty możliwe jestzasądzenie odsetek dopiero od chwili wymagalności poszczególnych rat.Przy określaniu terminu wydania nieruchomości przyznanej spadkobiercy a znajdującej siędotychczas w posiadaniu innego spadkobiercy (art. 624 w związku z art. 688 k.p.c.) niemożna mechanicznie uzależniać terminu wydania od terminu dokonania spłaty spadkobiercyzobowiązanemu do wydania nieruchomości. Tak daleko idąca synchronizacja jest wskazanaw szczególnych wypadkach, gdy spłata ma stanowić podstawę dalszej egzystencjizobowiązanego do wydania nieruchomości. W innych wypadkach wcześniejsze wydaniespadkobiercy przydzielonej mu nieruchomości może być wskazane właśnie dlatego, żestworzy mu to warunki do wywiązania się z obowiązujących go spłat z przychodówprzydzielonego gospodarstwa.Ponadto termin wydania powinien być w zasadzie określony w sposób umożliwiającydotychczasowemu posiadaczowi zebranie plonów z dokonanych przez niego zasiewów.VIIWłaściwa realizacja przepisów prawa materialnego dotyczących działu gospodarstwa rolnegozależy w dużym stopniu od sprawnego i planowego przebiegu postępowania oraz związanej ztym koniecznej koncentracji materiału dowodowego. Charakter spraw działowych wymagaszczególnie ścisłego współdziałania sądu z uczestnikami postępowania, którymi w sprawie działowej są wszyscy spadkobiercy oraz nabywcy udziałów spadkowych.Szczegółowe wysłuchanie uczestników postępowania już w początkowym stadium sprawy(art. 212, 682 k.p.c.) umożliwia sądowi zebranie niezbędnych informacji stanowiącychpodstawę do podjęcia właściwego postanowienia dowodowego (art. 236 k.p.c.),określającego już na początku postępowania, jakie kwestie i jakimi środkami należywyjaśnić, aby uzyskać materiał potrzebny w szczególności do ustalenia kręgu i przymiotówposzczególnych uczestników postępowania - z uwzględnieniem okoliczności wymienionychw art. 682 k.p.c., składu i wartości gospodarstwa rolnego oraz innych przedmiotówmajątkowych, dotychczasowego stanu korzystania przez spadkobierców z gospodarstwaspadkowego lub jego części, dopuszczalności i celowości podziału gospodarstwa orazewentualnie sposobu tego podziału, zasady, wysokości i terminów płatności spłatspadkowych.Od wyczerpującego i zgodnego ze stanem rzeczywistym ustalenia powyższych okolicznościfaktycznych zależy prawidłowość orzeczenia o dziale spadku, wadliwa więc jest praktykapolegająca na dokonywaniu ustaleń co do tych okoliczności na podstawie oświadczeńuczestników postępowania bez przeprowadzenia stosownego postępowania dowodowego.W związku z występującymi uchybieniami w zakresie postępowania o działy spadku,powodującymi nieuzasadnioną przewlekłość tego postępowania i stanowiącymi przyczynęuchylania orzeczeń działowych w zwykłym postępowaniu rewizyjnym albo w postępowaniuwywołanym wniesieniem rewizji nadzwyczajnej, należy w szczególności zwrócić uwagę nanastępujące okoliczności:a) W myśl art. 680 § 2 k.p.c. należy przedstawić dowody stwierdzające, że nieruchomośćobjęta wnioskiem o dział spadku stanowiła własność spadkodawcy. Jeżeli dla tejnieruchomości jest prowadzona księga wieczysta albo zbiór dokumentów, należy - w myślart. 607 k.p.c. - dołączyć odpis z księgi wieczystej albo zaświadczenie o stanie prawnym, jakiwynika ze zbioru dokumentów. Dane z księgi wieczystej lub ze zbioru dokumentów nieprzesądzają wprawdzie decydująco o prawie własności spadkodawcy, są jednak jednym zistotnych elementów wymagających wszechstronnego rozważenia przy ustalaniurzeczywistego stanu własności.Niektóre sądy w sposób rygorystyczny uzależniają tytuł własności spadkodawcy odujawnienia go w księdze wieczystej jako właściciela nieruchomości, w braku zaś księgiwieczystej od złożenia dokumentu stwierdzającego nabycie przez spadkodawcę własności tejnieruchomości. Taki rygoryzm nie znajduje uzasadnienia w obowiązujących przepisachprawa, które nie zna dowodów stwierdzających własność w sposób bezwzględny i któreprzeciwko każdemu dowodowi dopuszcza możliwość prowadzenia przeciwdowodu.Obowiązkiem sądu jest więc ustalenie tytułu własności spadkodawcy wszelkimi dostępnymiśrodkami dowodowymi. W omawianym zakresie, pomimo zmienionego stanu prawnego,aktualne są nadal wyjaśnienia zamieszczone w uchwale Całej Izby Cywilnej z dnia25.V.1957 r. sygn. 1 CO 39/56 (OSN 1958, poz. 11). W szczególności ustalenie własnościspadkodawcy może być oparte na dokumentach stwierdzających nabycie własności, jakodpisy z ksiąg wieczystych, odpowiednie orzeczenia sądowe lub administracyjne, odpisyumów notarialnych lub wyciągi z tabel likwidacyjnych, a także na innych środkachdowodowych. Odstąpienie od nadmiernego rygoryzmu, gdy chodzi o środki dowodowe do ustalenia własności spadkodawcy, nie może być rozumiane jako rezygnacja z jakichkolwiekdowodów. Przeciwnie, ustalenie takie powinno być oparte na dowodach przekonywających.Dlatego też błędna jest praktyka tych sądów, które swe ustalenia co do tytułu własnościspadkodawcy opierają jedynie na zgodnym oświadczeniu uczestników postępowania.b) Punktem wyjściowym rozważań dotyczących sposobu podziału spadkowego gospodarstwarolnego jest uprzednie stwierdzenie - na podstawie konkretnego materiału dowodowego - żepodział w naturze jest w zasadzie dopuszczalny (art. 1070 k.c., a w stosunku do spadkówotwartych przed dniem 5.VII.1963 r. także art. LX § 2 przep. wprow. k.c.). W razie tegostwierdzenia sąd przed dopuszczeniem dowodu z opinii biegłego powinien zebrać daneniezbędne do udzielenia opinii, zwłaszcza dotyczące stanu i sposobu aktualnego użytkowaniaprzez spadkobierców spadkowych nieruchomości rolnych oraz innych nieruchomościrolnych, których użytkowanie uwzględnia się przy dziale spadku zgodnie z dyspozycją art.1070 k.c. w związku z art. 163 § 1 pkt 1, 213, 1035 i 1058 k.c. W tej fazie postępowania sądpowinien szczegółowo wysłuchać propozycji i wniosków uczestników postępowania co dosposobu podziału oraz wyjaśnić niezbędne okoliczności faktyczne takie, jak dotychczasowysposób użytkowania gospodarstwa, konfiguracja należących do niego gruntów, usytuowanie istan budynków na działce siedliskowej itp.Tak zebrany materiał umożliwi sądowi podjęcie prawidłowego postanowienia dowodowegoo dopuszczeniu dowodów z opinii biegłego, określającego zakres postawionych przedbiegłym zadań i nadającego kierunek jego czynności. Aktywna rola sądu w określeniu zasad,którymi powinien się kierować biegły przy opracowywaniu projektu podziału, zapobiegnienierzadkim w dotychczasowej praktyce wypadkom kilkakrotnego sporządzania przezbiegłego projektów podziału, powodującego zbędną przewlekłość i zwiększenie kosztówpostępowania.Jeżeli poza biegłym geodetą konieczne jest zasięgnięcie opinii biegłego z zakresu innejspecjalności, zwłaszcza gdy chodzi o dokonanie oszacowania poszczególnych składnikówgospodarstwa, należy najpierw zasięgnąć opinii biegłego z zakresu tej specjalności i zebranymateriał udostępnić biegłemu geodecie przed sporządzeniem przez niego końcowegoprojektu podziału.c) W przeciwieństwie do ustawy z dnia 31 lipca 1923 r. o scalaniu gruntów (Dz. U. z 1927 r.Nr 92, poz. 833 z późn. zm.) i dekretu z dnia 16 sierpnia 1949 r. o wymianie gruntów(jednolity tekst: Dz. U. z 1962 r. Nr 46, poz. 226) ustawa z dnia 24 stycznia 1968 r. oscalaniu i wymianie gruntów (Dz. U. Nr 3, poz. 13) nie przewiduje zawieszeniapostępowania działowego do czasu zakończenia postępowania scaleniowego. Wszczęciezatem postępowania scaleniowego albo wymiennego na podstawie ustawy z dnia 24 stycznia1968 r. przed wszczęciem albo w toku postępowania działowego nie przesądza, samo przezsię, o konieczności zawieszenia postępowania w sprawie o dział spadku. Ostatniowymienione postępowanie powinno się nadal toczyć, jeżeli zaś jest ono już w stadiumkońcowym, a postępowanie scaleniowe albo wymienne dopiero w stadium początkowym, tow zasadzie może zapaść orzeczenie dokonujące podziału w naturze. Jeżeli jednakpostępowanie scaleniowe lub wymienne jest o tyle zaawansowane, że przewidywany w jegowyniku stan poscaleniowy (powymienny) miałby wpływ na sposób fizycznego podziałuspadkowego gospodarstwa rolnego, to sąd, po przeprowadzeniu wszystkich czynności potrzebnych do pełnego wyjaśnienia sprawy, powinien - na podstawie art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c.- zawiesić dalsze postępowanie działowe do czasu zakończenia postępowania scaleniowego(wymiennego).d) Stosownie do dyspozycji art. 621 i 688 k.p.c. projektowany sposób podziałunieruchomości powinien być zaznaczony na planie. Wadliwa jest więc praktyka tych sądów,które zadowalają się szkicem sytuacyjnym nie odpowiadającym zasadom obowiązującymprzy oznaczeniu nieruchomości w księgach wieczystych. Wymaganie zaznaczeniaprojektowanego podziału na planie nie dotyczy natomiast sytuacji, gdy dział spadku jestprzeprowadzony w ten sposób, że w jego wyniku poszczególni spadkobiercy otrzymująnależące do spadku odrębne, nie graniczące ze sobą nieruchomości w całości.W celu uniknięcia zbędnej straty czasu i zwiększenia kosztów postępowania należy wymagaćod biegłych, aby przy sporządzaniu projektów podziału wykorzystywali materiałygeodezyjne znajdujące się w składnicach geodezyjnych prezydium właściwych radnarodowych.VIIIPrzy połączeniu w jednym postępowaniu działu spadku i zniesienia współwłasności (art. 689k.p.c.) nie można zapominać o tym, że każda z połączonych spraw podlega odmiennymzasadom podziału, zwłaszcza z punktu widzenia obowiązujących norm obszarowych (por. zjednej strony art. 1070 k.c., a z drugiej strony art. 163 i 213 k.c.) oraz zasad przyznawaniaspłat (por. z jednej strony art. 1075-1077 k.c., a z drugiej strony art. 216 k.c.). Chociaż więckońcowe orzeczenie sądu stanowi ostateczny wynik wskazujący na to, którzy uczestnicypołączonego postępowania otrzymują gospodarstwo rolne lub jego części, oraz określającyuczestników uprawnionych i zobowiązanych do spłat lub dopłat, to jednak do uprawnieńjednego współwłaściciela oraz spadkobierców drugiego współwłaściciela należy stosowaćwłaściwe przepisy prawno-materialne.Połączenie postępowania w przedmiocie zniesienia współwłasności i w przedmiocie działuspadku po jednym ze zmarłych współwłaścicieli gospodarstwa rolnego w zasadzie nie możepowodować odmiennego uregulowania stosunków między uczestnikami połączonegopostępowania, niż miałoby to miejsce w wypadku odrębnego przeprowadzenia postępowaniaw przedmiocie zniesienie współwłasności i odrębnego postępowania w przedmiocie działuspadku.Do udziału zmarłego współwłaściciela gospodarstwa rolnego, w stosunkach między jegospadkobiercami, mają zastosowanie przepisy tytułu X księgi czwartej kodeksu cywilnego, ztego więc punktu widzenia wymaga przede wszystkim rozważenia, któremu spośródspadkobierców powinien przypaść udział spadkodawcy w takim gospodarstwie.Po dokonaniu w tym przedmiocie właściwego ustalenia należy z kolei rozważyć, czy wwyniku zniesienia współwłasności, przy właściwym zastosowaniu przepisów art. 214 k.c.,możliwe jest wydzielenie części objętego postępowaniem gospodarstwa rolnego zarównowspomnianemu spadkobiercy zmarłego współwłaściciela, jak i pozostałymwspółwłaścicielom.Wobec obowiązywania odmiennych norm obszarowych przy zniesieniu współwłasności (art.163 i 213 k.c.) i przy dziale spadku (art. 1070 k.c.), należy najpierw rozważyćdopuszczalność fizycznego podziału nieruchomości z uwzględnieniem pierwszych norm, ale nie na większą liczbę części, niż było pierwotnie współwłaścicieli. Kwestię natomiastdopuszczalności dalszego podziału części przypadającej spadkobiercom zmarłegowspółwłaściciela trzeba oceniać z punktu widzenia norm obszarowych obowiązujących wdziale spadku. Tak samo należy postąpić, gdy wszyscy współwłaściciele zmarli, a zniesieniewspółwłasności i dział spadku dokonywany jest między ich spadkobiercami.Jeżeli podział gospodarstwa będącego przedmiotem współwłasności nie jest możliwy, należyrozważyć, czy to gospodarstwo w wyniku zniesienia współwłasności powinno przypaśćspadkobiercy zmarłego współwłaściciela, czy też innemu współwłaścicielowi.W razie istnienia przesłanek uzasadniających przyznanie całego gospodarstwa spadkobiercyzmarłego współwłaściciela należy obciążyć go spłatami na rzecz pozostałychwspółwłaścicieli według zasad przewidzianych w art. 216 k.c. oraz spłatami na rzecz jegowspółspadkobierców według zasad przewidzianych w art. 1075-1079 k.c. Według zasadprzewidzianych w ostatnio wymienionych artykułach powinien być obciążony spłatamiwzględem swych współspadkobierców spadkobierca zmarłego współwłaściciela równieżwtedy, gdy w wyniku postępowania przypada mu część dzielonego gospodarstwaodpowiadająca udziałowi spadkodawcy we współwłasności tego gospodarstwa, chyba żepozostali spadkobiercy zostaną zaspokojeni z innych przedmiotów spadkowych.Natomiast gdyby się okazało uzasadnione przyznanie całego gospodarstwa innemuwspółwłaścicielowi, należałoby go obciążyć spłatami na rzecz spadkobierców zmarłegowspółwłaściciela, jeżeli wszyscy oni odpowiadają warunkom przewidzianym w art. 216 § 1 i2 k.c. Gdyby jednak tylko niektórzy spośród nich odpowiadali tym warunkom, należałobynajpierw dokonać działu spadku obejmującego udział we współwłasności, przyznając go tymspadkobiercom, którzy odpowiadają wspomnianym warunkom, i zasądzić od nich spłaty narzecz pozostałych spadkobierców. Skoro w takim wypadku żaden ze spadkobierców nieotrzymuje w dziale spadku gospodarstwa rolnego lub jego części i skoro spadkobiercomzmarłego współwłaściciela przypada jedynie ekwiwalent pieniężny udziału spadkodawcy wewspółwłasności, to między jego spadkobiercami nie mają zastosowania przepisy oograniczeniu wysokości spłat (art. 1075 § 2 k.c.) oraz o ograniczeniu spłat przypadającychspadkobiercom małoletnim, pobierającym naukę zawodu lub uczęszczającym do szkół (art.1076 k.c.). W konsekwencji więc należy zasądzić na rzecz pozostałych spadkobiercówzmarłego współwłaściciela spłaty, będące ekwiwalentem udziału we współwłasności, wtakich częściach, w jakich dziedziczą oni gospodarstwo rolne.Współwłaściciel, któremu w wyniku postępowania przypadło będące przedmiotemwspółwłasności gospodarstwo rolne, nie ma jednak obowiązku dokonania spłat w wypadku,gdy w chwili orzekania w połączonym postępowaniu o zniesieniu współwłasności i dzialespadku żaden ze spadkobierców zmarłego współwłaściciela powołanych do dziedziczeniagospodarstwa rolnego nie odpowiada warunkom art. 216 k.c.IXPodział majątku, który był objęty wspólnością majątkową, oraz zniesienie współwłasnościrzeczy, jak również dział spadku mogą być połączone w jednym postępowaniu (art. 689 wzwiązku z art. 567 § 3 k.p.c.).Do podziału majątku wspólnego po ustaniu małżeńskiej wspólności majątkowej w zasadziestosuje się odpowiednio przepisy o dziale spadku (art. 46 k.r.o. i art. 567 § 3 k.p.c.). Jednakże do podziału nieruchomości rolnej, która była objęta wspólnością ustawową, stosuje się - zewzględu na art. 216 § 2 k.c. - przepisy szczególne dotyczące zniesienia współwłasności takiejnieruchomości, a mianowicie przepisy art. 213-218 k.c. Zamieszczone wyżej uwagidotyczące zbiegu postępowania o dział spadku i zniesienia współwłasności mają więc i tutajodpowiednie zastosowanie.