II FZ 1265/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Anna Dumas po rozpoznaniu w dniu 16 września 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A S.A. z siedzibą w F. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 30 czerwca 2014 r., sygn. akt I SA/Gl 201/12 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi A S.A. z siedzibą w F. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 30 grudnia 2013 r., nr [...] w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2008 r. postanawia: oddalić zażalenie. II FZ 1265/14 UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 30 czerwca 2014 r., sygn. akt I SA/Gl 201/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił przyznania prawa pomocy A S.A. z siedzibą w F. (skarżąca) w sprawie ze skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 30 czerwca 2013 r. w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2008 r. Z uzasadnienia ww. postanowienia wynika, że odpowiadając na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 2000 zł, pełnomocnik skarżącej Spółki wniósł o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając wniosek zwrócił przede wszystkim uwagę na stratę podatkową, jaką Spółka wykazała w ubiegłym roku, w wysokości 4.572.185,94 zł i bilansową w wysokości 21.106.167,48 zł. Podkreślił, że nie posiada ona wolnych środków na pokrycie kosztów postępowania i nie mogła zaplanować tych wydatków, gdyż w pierwszej kolejności musi ponieść należności publicznoprawne oraz – i tak regulowane z trudem – bieżące koszty działalności, m.in. koszty zatrudnienia jej 35 pracowników, które w lutym bieżącego roku sięgnęły kwoty 534.036,55 zł. Zaznaczył, iż wydatki te, tak jak kwoty przeznaczane na zapłatę zobowiązań wobec stałych dostawców, są niezbędne, ponieważ umożliwiają Spółce działalność produkcyjną i uzyskiwanie przychodów. Według urzędowego formularza PPPR, wysokość kapitału zakładowego Spółki wynosi 3.100.000 zł, wartość jej środków trwałych 15.035.362,99 zł, a stan jej trzech rachunków bankowych odpowiednio: 1,50 zł, 12.293,73 zł i 3.408,82 zł. Do wniosku załączono m.in. odpisy zeznania podatkowego Skarżącej w podatku dochodowym od osób prawnych za ubiegły rok (oprócz wspomnianej starty wykazano w nim przychód w wysokości 31.215.460,59 zł i koszty uzyskania przychodów w wysokości 35.787.646,53 zł) oraz odpisy innych dokumentów potwierdzających wskazane wyżej dane, w tym zestawienie kosztów pracowniczych. Na wezwanie referendarza sądowego Spółka przedłożyła odpisy sprawozdania finansowego za ubiegły rok (m. in. wartość aktywów obrotowych w bilansie na 31 grudnia 2013 r.. – 9.259.347,95 zł, w tym zapasów – 3.990.313,86 zł, co stanowi znaczne zmniejszenie w porównaniu ze stanem o rok wcześniejszym, kiedy wielkości te wynosiły odpowiednio 43.259.792,39 zł i 7.840.590,01 zł, oraz środków pieniężnych i innych aktywów pieniężnych w wysokości 47.903,22 zł i zobowiązań, które z kwoty 51.156.643,24 zł w dniu 31 grudnia 2012 r. zmniejszyły się do kwoty 24.799.620,30 zł w dniu 31 grudnia 2013 r., z kolei w rachunków zysków i strat na ten ostatni dzień – koszty sprzedanych produktów, towarów i materiałów w wysokości 28.644.048,02 zł i koszty finansowe w wysokości 2.382.077,12 zł), deklaracji dla podatku od towarów i usług za miesiące od grudnia ubiegłego roku do marca roku bieżącego (najniższą podstawę opodatkowania, 831.340 zł, wykazano w grudniu, najwyższą, 13.478.042 zł, w lutym), raportów kasowych za cztery pierwsze miesiące 2014 r. (zawiera on bardzo liczne operacje, które nie zostały jednak zsumowane w zestawieniu zbiorczym; w kwietniu wartość rozchodów wyniosła łącznie 240.740 zł), wyciągów z kilku rachunków bankowych Spółki (odnotowują one liczne operacje, przykładowo na jednym z nich w marcu suma obciążeń wyniosła 29.154,19 zł, a suma uznań – 32.654,31 zł, na drugim saldo końcowe na dzień 30 kwietnia 2014 r. zamknęło się kwotą 199.158,61 zł, a na trzecim wartość oszczędności w dniu 31 marca 2014 r. wyniosła 170.809,90 zł). Postanowieniem z dnia 21 maja 2014 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej Spółce przyznania prawa pomocy, eksponując wysokość posiadanych przez nią aktywów oraz fakt prowadzenia przez nią działalności na dużą skalę. Pełnomocnik skarżącej złożył w terminie sprzeciw od tego postanowienia. Do sprzeciwu załączono bilans i rachunek zysków i strat na dzień 30 kwietnia 2014 r. W tym pierwszym dokumencie wykazano m.in. aktywa trwałe w wysokości 2.395.240,97 zł (15.157.962,84 zł w dniu 31 grudnia 2013 r.), środki pieniężne i inne aktywa pieniężne w wysokości 714.535,26 zł (47.903,22 zł w dniu 31 grudnia 2013 r.), zobowiązania w wysokości 11.091.884,52 zł (24.799.620.30 zł w dniu 31 grudnia 2013 r.). Z kolei w świetle rachunku zysków i strat w pierwszych czterech miesiącach bieżącego roku sprzedaż produktów, towarów i materiałów wyniosła 3.946.241,95 zł, a strata netto – 558.338,43, podczas gdy w trakcie całego roku 2013 wielkości te wynosiły odpowiednio 4.982.354,99 zł i 7.622.468,30 zł. Zaskarżonym postanowieniem Sąd odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu Sąd podniósł, że Spółka posiada i wykorzystuje w bieżącej działalności zasoby pieniężne, które wprost niewspółmiernie przewyższają sumę wpisów od skarg we wszystkich jej sprawach (6000 zł); suma ta sięga zaś zaledwie 2,5 % kwoty, która w świetle raportu kasowego została przez Spółkę wydatkowana gotówką w kwietniu 2014 r. Zdaniem Sądu, do podobnych wniosków prowadzi analiza wyciągów bankowych, dokumentujących obrót bezgotówkowy - suma wpisów nieznacznie przekracza bowiem 3% salda końcowego, które we wskazanym miesiącu wykazano zaledwie na jednym z kilku rachunków bankowych Spółki; w niewiele mniejszej dysproporcji pozostaje ona również z oszczędnościami zgromadzonymi na innym rachunku bankowym a miesięczne obciążenia na jej rachunku kolejnym stanowią nieomal jej pięciokrotność. Kolejno Sąd wskazał, że z punktu widzenia przesłanek określonych w art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a." żadnego znaczenia nie ma to, czy głównym źródłem tych zasobów jest produkcja, czy też spieniężenie wcześniej zgromadzonego majątku – nadto, wywody pełnomocnika w tym zakresie są sprzeczne, co Sąd uzasadniał wskazując na treść przedłożonej dokumentacji. Odnosząc się do kwestii straty netto z działalności, Sąd podniósł, że jest ona znacznie niższa niż wskazuje pełnomocnik oraz nie przesądza ona o niemożliwości poniesienia przez Spółkę kosztów sądowych, bowiem strata stanowi jedynie wynik bilansowy nadwyżek kosztów nad przychodami i nie można jej utożsamiać z brakiem środków finansowych. Sąd wskazał również, że spółka nadal funkcjonuje wykazując wysokie obroty, ponosząc związane z tym koszty, które są znaczne, zaś koszty postępowania sądowego przedsiębiorca powinien w pierwszej kolejności kalkulować w ramach kosztów prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej. Końcowo Sąd stwierdził, że nie może mieć też decydującego znaczenia to, że na Spółce ciążą wysokie zobowiązania, szczególnie jeżeli mieć na względzie, iż zostały one w dużym stopniu zmniejszone, choć rzeczywiście nastąpiło to proporcjonalnie do uszczuplenia jej majątku. Fakt ten Sąd uznał za istotny, nie może on jednak, niejako sam przez się, uzasadniać przyznania prawa pomocy. W zażaleniu na to postanowienie Spółka podniosła, że założenia, na których oparł się Sąd w zakresie posiadanych zasobów pieniężnych, niewspółmiernie przekraczających sumę wpisów od skarg we wszystkich trzech sprawach, są błędne, podobnie jak wnioskowanie, jakoby skarżąca wykazywała wysokie obroty. Wskazano na podjęcie decyzji o spieniężeniu majątku oraz redukcji zatrudnienia (na chwilę składania zażalenia Spółka zatrudnia 15 pracowników), a także podniesiono okoliczność prowadzenia egzekucji administracyjnej, wystąpienia o rozłożenie na raty zapłaty podatku od towarów i usług za miesiąc luty 2014 r., niemożności swobodnego dysponowania środkami zgromadzonymi na rachunkach bankowych, prowadzonych licznych egzekucji sądowych a także zajęcia wierzytelności i rachunków bankowych (przez co zagrożone zostały wypłaty wynagrodzeń dla pracowników oraz zapłata zobowiązań publicznoprawnych). Do zażalenia dołączono dokumenty potwierdzające ww. okoliczności. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie należało oddalić. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika, że ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa, a rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania, Sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli w oparciu o powyższy przepis uzna, że zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu (postanowienie z 23 maja 2013 r. II FZ 255/13, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl – zwana dalej: CBOSA). Sąd odwoławczy zauważa, że stosując prawo pomocy, nie można chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom i podmiotom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Zapobiegliwości i przezorności w zakresie zabezpieczenia środków na potrzeby postępowań sądowych należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 16 października 2008 r., sygn. akt I SA/Po 1433/07, a także postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia z dnia 5 czerwca 2008 r., sygn. akt I FZ 236/08, z dnia 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 208/08, i postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 2 lipca 2004 r., sygn. akt I SA/Gd 269/04; wszystkie dostępne w: CBOSA). Przede wszystkim należy zauważyć, że stosownie do art. 252 § 1 p.p.s.a. Sąd oceniając wniosek osoby prawnej o przyznanie prawa pomocy, bierze pod uwagę jedynie dane o jej stanie majątkowym i dochodach (por. M. Grzymisławska-Cybulska, Zakresy podmiotowy i przedmiotowy wniosku o przyznanie prawa pomocy osobom prawnym i jednostkom organizacyjnym, [w:] Zeszyty Naukowe Sądownictwa Administracyjnego, 2007, nr 1, s. 38). Pod pojęciem stanu majątkowego należy rozumieć nie tylko zasób gotówki znajdujący się w posiadaniu strony, lecz także środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 11 maja 2012 r., sygn. akt II FZ 390/12; postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11, CBOSA). Z uwagi na powyższe w niniejszej sprawie szczególnie istotne dla oceny zdolności Spółki do ponoszenia obciążeń jest wykazywanie wysokich obrotów i ponoszenie związanych z nimi kosztów, czego Spółka nie kwestionuje skutecznie w zażaleniu. Podnoszone przez nią okoliczności, tj. wskazywanie czynności podejmowanych w celu zaspokojenia licznych wierzycieli, tak publicznoprawnych jak prywatnych poprzez zredukowanie liczby zatrudnionych pracowników nie podważa ww. twierdzenia Sądu pierwszej instancji. Wymaga podkreślenia również, że sam fakt, iż osoba prawna ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy wykazuje w swojej działalności straty nie stanowi wystarczającej przesłanki jego udzielenia (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 marca 2011 r., sygn. akt II GZ 112/11, postanowienie Naczelnego Sadu Administracyjnego z dnia 19 listopada 2004 r., sygn.akt I FZ 436/04, CBOSA). Jak podnosi się bowiem w orzecznictwie, przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, nawet pomimo trudności finansowych powinno partycypować w kosztach postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z 1 kwietnia 2008 r. I OZ 208/08, CBOSA). Sąd odwoławczy ma świadomość subiektywnego poglądu Spółki o jej trudnej sytuacji finansowej, jednakże nie zakwestionowała ona skutecznie w zażaleniu ustaleń Sądu pierwszej instancji wskazujących na możliwość poniesienia przedmiotowych kosztów. Mimo prowadzonych egzekucji, z całości nadesłanych w toku ubiegania się o przyznanie prawa pomocy dokumentów, wynika uzyskiwanie przez spółkę niemałych przychodów, zwłaszcza w kontekście wysokości przedmiotowego wpisu we wszystkich trzech sprawach, wobec czego wskazać trzeba, że zobowiązania Skarżącej związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, nie mogą korzystać z pierwszeństwa przed należnościami względem Skarbu Państwa, wynikającymi z udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Ryzyko inwestycyjne związane z prowadzeniem działalności gospodarczej ciąży na Skarżącej, a jego konsekwencje nie stanowią w analizowanym przypadku okoliczności uzasadniającej zwolnienie z kosztów sądowych (postanowienie NSA z dnia 14 marca 2013 r., sygn. akt II FZ 55/13, CBOSA). Niezależnie od powyższego, Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę na fakt, że osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej (w niniejszej sprawie Spółka) nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie tych wydatków (por. postanowienie NSA z 29 marca 2011 r. I OZ 191/11, CBOSA). Wobec zawartego w zażaleniu twierdzenia, zgodnie z którym Spółka podejmuje działania restrukturyzacyjne zmierzające do pełnego zaspokojenia zobowiązań publicznoprawnych, podnieść trzeba, że nie można uznawać wszelkich kosztów działalności gospodarczej za priorytetowych wobec kosztów prowadzonego postępowania sądowego (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 listopada 2011 r., I FZ 344/11, CBOSA). W przypadku osoby prowadzącej działalność gospodarczą powinna ona, w procesie zarządzania dochodem brutto, uwzględniać środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych związane z prowadzonymi postępowaniami sądowymi, gdyż prowadzenie takich postępowań mieści się w ryzyku działalności gospodarczej (podobnie w wyroku ETPC z z dnia 19 stycznia 2010 roku, skarga nr 1783/04 Felix Blau sp. z o.o. przeciwko Polsce). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, uzasadnienie Sądu pierwszej instancji świadczy o rozpoznaniu przez Sąd wniosku spółki o przyznanie prawa pomocy w sposób rzetelny i nienaruszający zasad postępowania. W każdym razie, naruszeń tych spółka nie wykazała w treści zażalenia. Naczelny Sąd Administracyjny ocenia bowiem orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego pod kątem zaistnienia bądź nie okoliczności, o których mowa w art. 184 p.p.s.a. i 185 § 1 p.p.s.a. W rozpatrywanej sprawie nie można Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach zarzucić błędu. Sąd pierwszej instancji zbadał możliwości finansowe spółki, uwzględniając wysokość obciążeń finansowych jakie musi ponieść w niniejszym postępowaniu i odniósł się do podnoszonych przez Spółkę argumentów. Mając to na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.