II OZ 227/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia del. WSA Jerzy Siegień po rozpoznaniu w dniu 16 marca 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 lutego 2009 r., sygn. akt IV SA/Wa 44/09 o odmowie przyznania skarżącemu Stowarzyszeniu [...] z siedzibą w W. prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Stowarzyszenia [...] z siedzibą w W. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia [...] października 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu administracyjnym postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 6 lutego 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, w sprawie o sygn. akt IV SA/Wa 44/09, odmówił skarżącemu Stowarzyszeniu [...] z siedzibą w W. prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, wskazując jako podstawę orzeczenia przepis art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270 z późn. zm.), zwanej dalej: "P.p.s.a". Uzasadniając postanowienie Sąd przede wszystkim podniósł, że w postępowaniu przed sądami administracyjnymi zasadą jest ponoszenie kosztów sądowych przez każdego, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie. Udzielenie zaś stronie prawa pomocy stanowi wyjątek od powyższej zasady. Zatem, zdaniem Sądu, Stowarzyszenie przewidując realizację swoich praw przed sądem w ramach planowania wydatków powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Tym bardziej, że zgodnie z postanowieniami ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 ze zm.) posiada instrumenty na pozyskiwanie niezbędnych środków finansowych. Sąd wskazał, że z wyjaśnień złożonych przez Stowarzyszenie wynika, iż nie pobiera ono składek od swoich członków, a tym samym nie ma środków na swoją działalność. Podzielając poglądy orzecznictwa stwierdził, że fakt, iż stowarzyszenie jest organizacją non profit nie zwalnia go od obowiązku zapewnienia środków, chociażby w drodze obowiązkowych składek. Skoro zaś Stowarzyszenie dobrowolnie pozbawiło się środków, z których mogłoby pokryć koszty postępowania, wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych nie jest usprawiedliwiony. Sąd podkreślił nadto, że Stowarzyszenie odstępując od pobierania składek członkowskich, nie może przerzucać kosztów swej działalności na koszt Skarbu Państwa. Przerzucenie ciężaru funkcjonowania Stowarzyszenia na Państwo, chociażby w ten sposób, aby uzyskać zwolnienie od kosztów sądowych rodzi bowiem ten skutek, że faktycznie działalność Stowarzyszenia staje się finansowana ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku. Pismem z dnia 16 lutego 2009 r. strona skarżąca wniosła zażalenie na wyżej wymienione postanowienie z dnia 6 lutego 2009 r. domagając się zmiany zaskarżonego postanowienia w całości i przyznanie skarżącemu Stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych ewentualnie uchylenia postanowienia w całości i przekazania sprawy Sądowi pierwszej instancji. Zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła, że w sposób rażący narusza ono przepis art. 246 § 2 pkt 1 P.p.s.a. W uzasadnieniu zażalenia skarżące Stowarzyszenie podniosło, że jego działalność, polegająca na reprezentowaniu interesu społecznego w sprawach z zakresu architektury i urbanistyki, nie wymaga żadnych środków i jest realizowana społecznie przez członków Stowarzyszenia. Wskazało, że prowadzi działalność korzystną dla ogółu mieszkańców W. oraz dąży do zapewnienia ładu architektoniczno-urbanistycznego, realizuje więc cele istotne dla całej społeczności. Nadto podało, że o tym czy Stowarzyszenie prowadzi działalności gospodarczą decyduje wola jego członków zaś w chwili obecnej Stowarzyszenie nie ma zamiaru prowadzenia działalności tego rodzaju. Podkreśliło również, że w szeregu innych spraw przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie było zwalniane od kosztów sądowych, dlatego zaskarżone postanowienie stanowi niezrozumiałe odstępstwo od poprzedniej praktyki. W ocenie Stowarzyszenia odmowa przyznania prawa pomocy w przedmiotowej sprawie jest równoznaczna z pozbawieniem go prawa do sądu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie ma uzasadnionych podstaw, a zatem nie może odnieść zamierzonego skutku. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. W piśmiennictwie prezentowany jest pogląd - powołany również w zaskarżonym orzeczeniu - który Sąd w pełni podziela, iż osoba prawna, czy też inna jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej, obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada niezbędnych środków, ale również, że podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków związanych z postępowaniem (por.: J.P. Tarno, "Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz", LexisNexis, Warszawa 2006 r., str. 504). Tymczasem w rozpoznawanej sprawie skarżące Stowarzyszenie nie wykazało dostatecznie, że nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów postępowania, a także nie przedstawiło żadnych argumentów, które mogłyby stanowić podstawę do uznania, że Stowarzyszenie środków tych pozyskać nie mogło. Jak słusznie zauważył Sąd pierwszej instancji Stowarzyszenie prowadząc statutową działalność winno było założyć konieczność ponoszenia kosztów sądowych we wszczynanych postępowaniach i mieć przygotowane na ten cel odpowiednie środki finansowe. Należy wskazać, że możliwość pozyskania dochodów przez stowarzyszenie konstytuuje w szczególności przepis art. 33 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 7 kwietnia 1989 r. Prawo o stowarzyszeniach (t. j. Dz. U. z 2001 r., Nr 79, poz. 855 ze zm.), w myśl którego majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie, z zachowaniem obowiązujących przepisów, może przyjmować darowizny, spadki i zapisy oraz korzystać z ofiarności publicznej. Ponadto stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą, według ogólnych zasad określonych w odrębnych przepisach a dochód z działalności gospodarczej stowarzyszenia służy realizacji celów statutowych (art. 34). Fakt, że skarżące Stowarzyszenie zrezygnowało z uzyskiwania ww. dochodów jak również nie ma zamiaru prowadzić działalności gospodarczej nie uzasadnia – co słusznie zauważył Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie - przyznania prawa pomocy i przejęcia ciężaru kosztów postępowania przed sądami administracyjnymi przez Skarb Państwa. Rację ma również Sąd pierwszej instancji, gdy twierdzi, że wskazywana przez skarżące Stowarzyszenie okoliczność, iż w innych postępowaniach uzyskiwało zwolnienie od kosztów sądowych nie oznacza, że prawo pomocy zostanie mu przyznane w kolejnych postępowaniach sądowych. Należy również mieć na uwadze, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wielokrotnie odmawiał przyznania Stowarzyszeniu prawa pomocy w innych postępowaniach, a zażalenia wnoszone przez Stowarzyszenie były oddalane przez Naczelny Sąd Administracyjny, co zupełnie pominęło skarżące Stowarzyszenie (np.: postanowienia NSA z dnia 16 grudnia 2008 r., sygn. akt II OZ 1295/08, II OZ 1295/08 oraz II OZ 1296/08; z dnia 23 grudnia 2008 r., sygn. akt II OZ 1330/08, II OZ 1131/08 oraz II OZ 1332/08; z dnia 9 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 1362/08 i II OZ 1361/08; z dnia 21 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 13/09; z dnia 22 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 21/09 i II OZ 22/09; z dnia 23 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 20/09; z dnia 26 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 28/09; z dnia 30 stycznia 2009 r., sygn. akt II OZ 66/09; z dnia 13 lutego 2009 r., sygn. akt II OZ 133/09). Nie zasługuje także na uwzględnienie zarzut, że odmowa udzielenia prawa pomocy stanowi pozbawienie skarżącego Stowarzyszenia prawa do Sądu. Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania stronie skutecznego dostępu do sądu w żadnym razie nie oznacza konieczności zagwarantowania jej bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów, tym bardziej, gdy strona – jak to ma miejsce w niniejszej sprawie – dobrowolnie wyzbyła się zdolności do zapłaty kosztów sądowych. Kierując się powyższymi względami Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 ustawy P.p.s.a., postanowił jak w sentencji.