I SA/Bk 48/10

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku Wydziału I: Barbara Romanczuk, po rozpoznaniu w dniu 02 czerwca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi F. U.-H. "A." D. K. w Cz. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] grudnia 2009 r. Nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne okresy 2006 r. p o s t a n a w i a odmówić przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. D. K. wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego podając, iż pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną oraz trójką dzieci. Skarżący podniósł, iż obecnie nie posiada wolnych środków finansowych, którymi mógłby pokryć koszty sądowe powstałe w sprawie niniejszej. Wskazał, iż aktualnie jest osobą bezrobotną i nie posiada żadnych źródeł utrzymania, nie ma również żadnej ruchomości czy nieruchomości, z której mógłby osiągać dochód. Zaakcentował, iż wcześniej prowadził działalność gospodarczą pod nazwą F. U. – H. "A." D. K., jednakże w związku z decyzjami wydanymi przez organy skarbowe został zmuszony do zlikwidowania tej działalności gospodarczej. Aktualnie wnioskodawca pozostaje na utrzymaniu żony, która zatrudniona jest na podstawie umowy zlecenia i z tego tytułu utrzymuje wynagrodzenie w kwocie 1.350 zł (k. 28-31). W odpowiedzi na wezwania referendarza sądowego tut. Sądu z dnia 29 kwietnia 2010 r. oraz 18 maja 2010 r. D. K. oświadczył, że nie posiada żadnych nieruchomości i mieszka wraz z rodziną w wynajętym mieszkaniu o powierzchni [...] m2 w Cz. B. Podniósł również, iż żona także nie posiada żadnych nieruchomości, samochodu osobowego, ani innych wartościowych przedmiotów, a jej dochód netto z umowy zlecenia wynosi 983,07 zł. Dodatkowo żona wnioskodawcy otrzymuje świadczenia miesięczne w kwocie 403 zł. M. K. natomiast jest współwłaścicielem F. U. – H. "A." spółki z o.o, razem z J. Cz. oraz A. W. i posiada udziały w spółce w wysokości 2.049.000 zł. Skarżący podniósł także, iż miesięczne koszty związane z utrzymaniem rodziny przedstawiają się następująco: żywność – około 400-500 zł; lekarstwa i szczepionki do odczulań dzieci oraz leki alergiczne – 200-300 zł; odzież i inne wydatki – 100-200 zł; umowa najmu -100 zł. Wnioskodawca ponadto w oświadczeniu złożonym w dniu 24 maja 2010 r. wskazał, iż żona z tytułu posiadanych udziałów w spółce nie osiągnęła w 2009 i 2010 r. żadnych dochodów, ponieważ spółka poniosła stratę, w związku z czym nie było wypłaty dywidendy. Zaakcentował także, że posiada z żoną M. K. rozdzielność majątkową ustanowioną aktem notarialnym (k. 44,56-57). Do wniosku oraz złożonych oświadczeń D. K. dołączył kserokopie: umowy zlecenia M. K. (k. 32), zgłoszenia członków rodziny do ubezpieczenia zdrowotnego (k. 33-36), zaświadczenia potwierdzającego zakończenie działalności gospodarczej (k. 45), wyciągu z rachunku bankowego żony za okres styczeń – marzec 2010 r. (k. 46-51), umowy najmu mieszkania (k. 52-53), aktu notarialnego o wyłączeniu wspólności ustawowej z dnia [...] stycznia 2002 r. (k. 58), zeznania o wysokości osiąganego dochodu (poniesionej straty) przez podatnika podatku dochodowego od osób prawnych (k. 59-62) oraz zestawień sald spółki z o.o. F. U. – H. "A." (k. 63,64). Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Stanowi ono realizację uprawnień wynikających z art. 45 ust. 1 i art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej oraz art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie w dniu 4 listopada 1950 roku (Dz.U. z 1993 roku, Nr 61, poz. 284 z późn. zm). Wskazać jednak należy, iż prawo dostępu do sądu nie ma charakteru absolutnego i może być przedmiotem uzasadnionych prawnie ograniczeń. W przypadku, gdy dostęp jednostki do sądu jest ograniczony - czy to przez działanie prawa, czy faktycznie - ograniczenie tego prawa nie będzie sprzeczne ze wskazanymi wyżej przepisami Konstytucji i Konwencji, gdy ograniczenie dostępu do sądu nie narusza samej istoty tego prawa i gdy zmierza do realizacji uzasadnionego prawnie celu oraz gdy zachowana została rozsądna relacja proporcjonalności pomiędzy stosowanymi środkami a celem do realizacji, którego stosowane środki zmierzały. Stąd ograniczona ilość funduszy publicznych dostępna na udzielanie pomocy prawnej sprawia, że koniecznością systemu wymiaru sprawiedliwości jest przyjęcie procedury selekcji, a sposób, w jaki ta procedura funkcjonuje w poszczególnych sprawach, winien być pozbawiony arbitralności lub dysproporcjonalności i nie powinien rzutować na istotę prawa dostępu do sądu (vide: postanowienia WSA w Łodzi z 23.12.2008 roku, II SA/Łd 848/08, wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka z dnia 16 lipca 2002 roku w sprawie P., C. i S. vs. Wielka Brytania nr 56547/00, LEX nr 75481). Zgodnie z treścią art. 245 § 2 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego następuje, gdy osoba ta wykaże, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Warunkiem przyznania przedmiotowego uprawnienia stronie, jest wykazanie przez nią, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania braku możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W tym stanie rzeczy rozstrzygniecie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). W złożonym oświadczeniu skarżący wykazał, iż źródłem miesięcznego utrzymania czteroosobowej rodziny pozostaje kwota 1.386,07 zł tj. wynagrodzenie żony z tytułu umowy zlecenia w kwocie 983,07 zł netto (k. 44) oraz świadczenia z GOPS w Cz. B. w wysokości około 403 zł (k. 44, 50). Skarżący bowiem zlikwidował prowadzoną przez siebie działalność gospodarczą i obecnie jest osobą bezrobotną, pozostającą na utrzymaniu żony. Wykazane wydatki miesięczne wynoszą łącznie około 1.100 zł i przedstawiają się następująco: żywność – około 400-500 zł; lekarstwa i szczepionki do odczulania dzieci oraz leki alergiczne – 200-300 zł; odzież i inne wydatki – 100-200 zł; umowa najmu -100 zł. Rodzina skarżącego nie posiada żadnych nieruchomości, samochodów osobowych czy też innych przedmiotów wartościowych i zamieszkuje w wynajętym [...] m2 mieszkaniu w Cz. B. Wnioskodawca od dnia [...] stycznia 2002 r. ma ustanowioną z żoną rozdzielność majątkową (k. 58). Żona skarżącego M. . jest razem z J. Cz. i A. W. współwłaścicielem F. U. – H. "A." sp. z o.o., a jej udziały w tej spółce wynoszą 2.049.000 zł (k. 44). Z tytułu posiadania udziałów w/w spółce żona wnioskodawcy w 2009 i 2010 r. nie osiągnęła żadnego dochodu ponieważ spółka poniosła stratę (k. 56). W tym miejscu należy podkreślić, iż w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym, jest formą dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się do wypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Opłaty sądowe, w tym wpis, należy zaliczyć do danin publicznych. Zwolnienie z tego rodzaju opłaty stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP z dnia 2.04.1997 r. (Dz.U. nr 78, poz. 483). Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucania ciężaru na współobywateli. Z tych bowiem środków pochodzą dochodu z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Zatem prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł dochodów i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Ponadto na uwagę zasługuje pogląd wyrażony w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, że zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (postanowienie WSA w Poznaniu z dnia 16.10.2008 r. , sygn. akt I SA/Po 1433/06, LEX 507290). W rozpatrywanej sprawie sytuacja materialna D. K. uzasadnia tezę, iż jest on w stanie ponieść koszty postępowania sądowoadministracyjnego i ustanowienia radcy prawnego w sprawie niniejszej mimo, iż aktualnie uzyskiwane dochody jego rodziny są stosunkowo nieduże i odpowiadają przedstawionym wydatkom. Podkreślić przy tym należy, iż w 2010 roku przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Białymstoku zawisło 8 spraw skarżącego, w których łączna wysokości wpisów sądowych od skargi zamyka się kwotą 26.837 zł, a wpis w sprawie niniejszej wynosi 18.041 zł. Zaakcentować także trzeba, iż skarżący uiścił wpisy sądowe w 6 sprawach na łączną kwotę 1.100 zł. Analizując sytuację majątkową wnioskodawcy wzięto zatem pod uwagę, iż aktualnie jest on zobowiązany do uiszczenia wpisu sądowego w sprawie niniejszej oraz w sprawie sygn. akt I SA/Bk 49/10 (kwota 7.696 zł). U podstaw takiego rozstrzygnięcia legło przede wszystkim to, iż żona skarżącego M. K. jest współwłaścicielem F. U. – H. "A." sp. z o.o., a jej udziały w tej spółce wynoszą 2.049.000 zł (k. 44). Wprawdzie skarżący z żoną M. K. ma ustanowioną od dnia [...] stycznia 2002 r. rozdzielność majątkową (k. 56, 58) niemniej jednak okoliczność pozostawania małżonków w rozdzielności majątkowej nie wyklucza obowiązku ponoszenia kosztów sądowych współmałżonka, z którym prowadzi się wspólne gospodarstwo domowe (k. 29). Zgodnie bowiem z poglądem utrwalonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego rozdzielność majątkowa małżeńska odnosi się wyłącznie do majątków współmałżonków (kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania majątkiem, zobowiązań małżonków wobec osób trzecich), a nie do ich wzajemnych obowiązków. W praktyce oznacza to, iż rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonka z pomocy finansowej. W tym miejscu należy przytoczyć treść art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) stanowiącego, że małżonkowie mają równe prawa i obowiązki w małżeństwie. Są obowiązani do wspólnego pożycia, do wzajemnej pomocy i wierności oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli. Dyspozycja tego przepisu nakłada na małżonków min. obowiązek szeroko pojmowanej wzajemnej pomocy, w tym również i w ponoszeniu kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Obowiązek ten istnieje niezależnie od łączącego małżonków ustroju małżeńskiego, obejmuje też sytuację pozostawania współmałżonków w separacji faktycznej (vide. postanowienia NSA z dnia 02 września 2009 r. sygn. akt I FZ 199/09, niepubl.; z dnia 19 maja 2009 r., sygn. akt I FZ 113-116/09, niepubl.; I FZ 125-126/09, niepubl.; z dnia 26 sierpnia 2009 r., sygn. akt I FZ 243/09, niepubl.; z dnia 19 sierpnia 2009 r., sygn. akt I FZ 336/09 niepubl.; z dnia 26 listopada 2008 r., sygn. akt I FZ 463/08, niepubl.). Mając powyższe na uwadze należy podkreślić, iż u podstaw odmownego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie legła zatem wysokość posiadanych udziałów przez żonę skarżącego w spółce z o.o. tj. 2.049.000 zł, a także wysokość przychodu F. U. – H. "A." sp. z o.o. osiągniętego w 2009 r. tj. 4.231.014,80 zł (k. 60) oraz w okresie stycznia – marca 2010 r. tj. 4.044.542,62 zł (k. 63). Powyższe wskazuje, iż przychody spółki w 2010 r. będą jeszcze wyższe niż w 2009 roku, bo już za okres trzech miesięcy sięgają prawie przychodów osiągniętych za dwanaście miesięcy roku 2009. Są to znaczne kwoty świadczące o dużym potencjale finansowym spółki z. o.o., której wspólnikiem jest żona wnioskodawcy. Nawet biorąc pod uwagę, że po odliczeniu kosztów uzyskania przychodu w 2009 roku spółka osiągnęła stratę w wysokości 930.436,31 zł (k. 60-61), zaś za miesiące styczeń – marzec 2010 r. osiągnęła zysk w wysokości 211.853,81 zł (k. 63-64). Zgodnie z poglądem przyjętym w orzecznictwie i doktrynie strona prowadząca działalność gospodarczą powinna wykazać się szczególną zapobiegliwością i przezornością w zakresie finansowania udziału w postępowaniu sądowoadministracyjnym w związku z prowadzoną przez siebie działalnością gospodarczą, gdyż wiąże się ona ze swej istoty, z ryzykiem ponoszenia wszelkich związanych z nią konsekwencji, w tym ponoszenia kosztów sądowych ( vide: T. Woś i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s. 632; postanowienie NSA z dnia 06 października 2004 r. sygn. akt GZ 71/2004, publ. ONSAiWSA 2005/1/8 ). Dodatkowo Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 24 czerwca 2008 r. (sygn. akt I FZ 260/08) wskazał, iż strata wynikająca z zeznań podatkowych i bilansu jest jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, nie oznacza natomiast braku środków finansowych, a co za tym idzie, sama okoliczność nie warunkuje potrzeby udzielania pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych (LEX nr 479125). Ponadto w postanowieniu z dnia 13 czerwca 2008 r. w sprawie II FZ 193/08 NSA wskazał, iż rozmiar i warunki działalności gospodarczej prowadzonej przez osobę fizyczną, ubiegającą się o zwolnienie od kosztów sądowych, muszą być uwzględniane przy badaniu całokształtu sytuacji majątkowej wnioskodawcy (LEX nr 493771). To sama zasada ma zastosowanie do członków rodziny wnioskodawcy, który ubiega się o zwolnienie od kosztów sądowych. Powyższe okoliczności, a w szczególności posiadanie stałych źródeł dochodów przez rodzinę skarżącego, charakter powstałych zobowiązań i kosztów sądowych wynikających z prowadzonej działalności, wysokość posiadanego majątku przez żonę wnioskodawcy pozostającą z nim we wspólnym gospodarstwie domowym (wartość posiadanych w spółce udziałów) w zestawieniu z wykazanymi obrotami z działalności gospodarczej żony skarżącego oraz wyszczególnionymi wydatkami rodziny nie pozwalają na przyznanie skarżącemu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Podkreślić przy tym należy, iż w niniejszej sprawie skarżący przed organami podatkowymi był reprezentowany przez radcę prawnego i dopiero na etapie sądowym wypowiedział pełnomocnictwo (k. 11). Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie art. 245 § 2 w zw. z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji.