II SA/Bk 1862/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Elżbieta Lemańska, Sędziowie asesor sądowy WSA Anna Bartłomiejczuk, sędzia WSA Barbara Romanczuk (spr.), Protokolant referent stażysta Emilia Jarząbska, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 19 lutego 2026 r. sprawy ze skargi G. Z. na czynności Wójta Gminy Juchnowiec Kościelny z dnia 9 października 2016 r. w przedmiocie włączenia kart adresowych obiektów do gminnej ewidencji zabytków 1. stwierdza bezskuteczność zaskarżonej czynności włączenia do Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy Juchnowiec Kościelny karty adresowej dworu położonego pod adresem K. [...] gmina J.; 2. stwierdza bezskuteczność zaskarżonej czynności włączenia do Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy Juchnowiec Kościelny karty adresowej parku dworskiego położonego pod adresem K. [...] gmina J.; 3. zasądza od Wójta Gminy Juchnowiec Kościelny na rzecz strony skarżącej G. Z. kwotę 697,00 (sześćset dziewięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco: Skarżący G. Z. jest właścicielem nieruchomości znajdującej się pod adresem K., gmina J., na której zlokalizowany jest dwór oraz park dworski, włączone do Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy J. Z informacji uzyskanej przez skarżącego od Urzędu Gminy w J. wynikało, że w dniu 9 października 2016 roku dla budynku oraz dla parku dworskiego sporządzono Karty Adresowe Gminnej Ewidencji Zabytków, w których wskazano dwór i park dworski mieszczące się pod adresem K., gmina J.. Organ wskazał również, że nie posiada żadnych późniejszych kart adresowych. Skarżący dowiedział się o wpisie budynku i parku dworskiego do GEZ w dniu wizyty w Urzędzie Gminy J., tj. 21 sierpnia 2025 roku. Jak wskazał, wówczas nie udzielono mu informacji o podstawie prawnej wpisu. W związku z powyższym pismem z dnia 1 września 2025 roku pełnomocnik skarżącego zwrócił się do organu z wnioskiem, w trybie ustawy o dostępie do informacji publicznej, w celu pozyskania szczegółowych informacji. W odpowiedzi na powyższe Wójt Gminy J. pismem z dnia 11 września 2025 roku wskazał m.in. jako podstawę prawną wpisu art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami (Dz.U. z 2014 r., poz. 1446, dalej "u.o.z.o.z."), a także wyjaśnił, że właściciel zabytku nie był informowany o włączeniu karty adresowej zabytku do GEZ, gdyż wówczas nie istniała taką podstawa prawa. Powyższą informację skarżący pozyskał wraz z załącznikami tj. skanem karty Gminnej Ewidencji Budynków oraz załączonymi do niej pismami. Ponadto skarżący, za pośrednictwem pełnomocnika, pismem z dnia 1 września 2025 roku wezwał również organ do usunięcia naruszenia prawa dokonanego wpisem dworu oraz parku dworskiego do GEZ. Do dnia sporządzenia niniejszej skargi wezwanie do usunięcia naruszenia prawa pozostało bez odpowiedzi. Mając powyższe na uwadze skarżący G. Z. wniósł za pośrednictwem Wójta Gminy J. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku skargę (pismo opatrzone datą 30 października 2025 roku, prezentata na kopercie k.21) złożoną w trybie art. 3 § 2 pkt 4 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj.: Dz.U. z 2024 r., poz. 935 ze zm., dalej p.p.s.a.) na czynność Wójta Gminy J. polegającą na: 1) włączenie Karty Adresowej sporządzonej w dniu 9 października 2016 roku dla dworu mieszczącego się pod adresem K., gmina J. do Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy J., 2) włączenie Karty Adresowej sporządzonej w dniu 9 października 2016 roku dla parku dworskiego mieszczącego się pod adresem K., gmina J., do Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy J., 3) włączenie wszystkich pozostałych zaktualizowanych Kart Adresowych sporządzonych w okresie od dnia założenia Gminnej Ewidencji Zabytków do dnia wniesienia niniejszej skargi, dla Budynku oraz dla Parku Dworskiego do Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy J., o których Skarżący nie został poinformowany przez Organ. Skarżący zarzucił naruszenie przepisów: 1. prawa materialnego, tj. art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 11 maja 2023 r. do sygn. akt P 12/18. Poprzez ograniczenie prawo własności nieruchomości przez dokonanie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków bez zapewnienia właścicielom udziału w procedurze skutkującej ujęciem nieruchomości w gminnej ewidencji zabytków, co skutkowało ograniczeniem przysługującego im prawa własności, 2. prawa materialnego, tj. art. 22 ust. 5 pkt 3 w zw. z art. 3 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami w zw. z § 18 rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 26 maja 2011 r. w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem, polegającym na niewłaściwym zastosowaniu przepisów poprzez: bezpodstawne i dowolne uznanie budynku za zabytek w sytuacji, gdy nie posiada on cech zabytku w myśl art. 3 pkt 1 i 2 ustawy oraz poprzez umieszczenie karty adresowej przedmiotowego budynku w gminnej ewidencji zabytków bez sprawdzenia czy dane w niej zawarte są wyczerpujące i zgodne ze stanem faktycznym oraz czy budynek spełnia przesłanki definicji zabytku w myśl przywołanej ustawy, w szczególności braku stosownej dokumentacji potwierdzającej kluczowe w tej sprawie ustalenia, 3. art. 31 ust. 2 i 3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej w zw. z art. 64 ust. 1-3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na dopuszczeniu ograniczenia własności pomimo braku przyczyny uzasadniającej takie ograniczenie i przy zaniechaniu wyjaśnienia, czy przyczyna taka w istocie wystąpiła oraz poprzez brak wyważenia interesu indywidualnego skarżącego jako właściciela nieruchomości z interesem publicznym zgodnie z zasadą proporcjonalności, a tym samym arbitralne przyznanie prymatu ochronie zabytków nad ochroną własności, co w konsekwencji doprowadziło do nieuzasadnionego ograniczenia prawa własności skarżącego. Do akt sprawy skarżący dołączył dowody z dokumentów uzyskane od organu, a związane z niniejszym postępowaniem. Na tej podstawie skarżący wniósł o stwierdzenie bezskuteczności czynności polegających na włączeniu kart adresowych sporządzonych w dniu 9 października 2016 r. dla dworu i parku dworskiego mieszczących się pod adresem K., gmina J., do Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy J. oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Ponadto skarżący wniósł o stwierdzenie bezskuteczności czynności Wójta Gminy J. w zakresie włączenia wszystkich pozostałych zaktualizowanych Kart Adresowych sporządzonych w okresie od dnia założenia Gminnej Ewidencji Zabytków do dnia wniesienia niniejszej skargi, dla Budynku oraz dla Parku Dworskiego do Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy J. Podkreślić jednakże należy, że na rozprawie w dniu 19 lutego 2026 r. wniosek w tym zakresie - złożony z ostrożności procesowej - został cofnięty (k.50). W uzasadnieniu skargi skarżący podkreślił, że zaskarżone czynności – polegające na ujęciu budynku i parku dworskiego w gminnej ewidencji zabytków – stanowią czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. Z uwagi na datę dokonania czynności, tryb zaskarżenia do sądu administracyjnego został określony w art. 52 § 3 w zw. z art. 53 § 2 p.p.s.a. w brzmieniu obowiązującym w dacie dokonania czynności tj. przed zmianą dokonaną z dniem 1 czerwca 2017 r. na mocy ustawy z dnia 7 kwietnia 2017 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 935). Zatem skarżący wyczerpał również tryb określony w art. 52 § 3 p.p.s.a. Ponadto zdaniem strony skarżącej organ nie dokonał jakiejkolwiek analizy względem przedmiotowych nieruchomości pod kątem ustalenia, czy posiadają one szczególne pod względem historycznym, artystycznym lub naukowym walory pozwalające uznać je za obiekty zabytkowe, a tym bardziej, jakie konkretnie cechy tych obiektów miałyby przemawiać za włączeniem ich do ewidencji zabytków i objęciem ochroną konserwatorską. Skarżący podkreślił także, że ujęcie w Gminnej Ewidencji Zabytków przedmiotowych obiektów zostało dokonane na podstawie procedury, która nie zapewniała właścicielowi tych obiektów możliwości zajęcia stanowiska w zakresie planowanego przez organ ujęcia nieruchomości przed dokonaniem tej czynności. Wpis nieruchomości do gminnej ewidencji zabytków, wiąże się z istotnymi konsekwencjami po stronie skarżącej jako obecnego właściciela nieruchomości wpisanej do ewidencji zabytków, bowiem powyższe finalnie skutkuje ograniczeniem praw własności skarżącego do nieruchomości ujętej w ewidencji. Końcowo skarżący przywołał także wyrok Trybunału Konstytucyjnego (dalej: "TK") z 11 maja 2023 r. sygn. akt P 12/18, w którym art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z.o.z. w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w GEZ, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, został uznany za niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Stwierdzono w nim, że art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z.o.z. w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia jej jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Mając powyższe na względzie - w ocenie skarżącego - nie jest dopuszczalne stosowanie art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z.o.z. bez zapewnienia właścicielom obiektów umieszczanych w GEZ gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia. W odpowiedzi na skargę Wójt Gminy J. wniósł o oddalenie skargi. W zakresie pierwszego z przedstawionych zarzutów organ wskazał, że nie sposób uznać by doszło tutaj do naruszenia prawa materialnego to jest art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy. Organ działał bowiem w oparciu o regulacje obowiązujące w czasie wykonywanej czynności wpisu nieruchomości do GEZ. W roku 2016 natomiast przedmiotowe nie przewidywały udziału właścicieli nieruchomości w czynności wpisu nieruchomości do GEZ. Warto także zauważyć, że przepis ten konstytuuje jedynie pewną powinność wpisu danych nieruchomości do GEZ. W żaden sposób nie ogranicza on prawa własności właścicieli nieruchomości. Postawiony zarzut wobec tego nie znajduje żadnego uzasadnienia. Podobną argumentację organ wskazał, w zakresie drugiego zarzutu skargi wskazując, że w dacie kiedy dokonywano wpisu nieruchomości, których dotyczy przedmiotowa sprawa, przepisy w zakresie obowiązku informowania właścicieli nieruchomości jeszcze nie istniały, bowiem zostały wprowadzone Rozporządzeniem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 10 września 2019 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (Dz. U. poz. 1886). Mając więc na uwadze, że do 2019 r. nie było prawnego obowiązku powiadamiania właścicieli nieruchomości o wpisie do GEZ, nie sposób mówić tutaj o jakimś wykluczeniu właścicieli czy pozbawieniu ich możliwości udziału w postępowaniu - procedura przebiegała zgodnie z wówczas obowiązującymi przepisami. W zakresie natomiast zarzutów dotyczących zbadania przez organ cech budynku w zakresie spełniania przesłanek wpisu go do ewidencji wskazać należy, że to organy ochrony konserwatorskiej są organami "wyspecjalizowanymi" w przedmiocie oceny wartości zabytkowych obiektów, i na podstawie posiadanych przez siebie informacji oceniają, czy określony budynek powinien podlegać ochronie, jako zabytek w rozumieniu u.o.z. Wójt przez cały czas kierował się zaleceniami ekspertów - pierwotnie Regionalnego Ośrodka Badań i Dokumentacji Zabytków w Białymstoku, następnie pracownika NID i ostatecznie, ocenie tę nieruchomość poddał Podlaski Wojewódzki Konserwator Zabytków - wszystkie te podmioty zgodnie potwierdziły wartość historyczną i kulturową oraz posiadanie przez nieruchomość walorów zabytku. Organ orzekający w sprawie nie posiadał zatem kompetencji w zakresie dokonania własnej oceny tego, czy dany obiekt posiada przymiot zabytku. Przechodząc do trzeciego zarzutu organ zauważył, że nie sposób mówić tutaj o szczególnym ograniczeniu prawa własności czy o braku przyczyny uzasadniającej to szczątkowe ograniczenie, jakie wynika z wpisu do GEZ. Ochrona zabytku poprzez wpis do GEZ jest ochroną o znacznie niższym reżimie niż wpis do rejestru, który chroni całą ocalałą oryginalną substancję oraz formę, układ pomieszczeń itp. Ochrona poprzez wpis do GEZ nie wyklucza przebudowy, jak również rozbudowy budynków, wymiany nawet w znacznym stopniu zużytej substancji, modernizacji wnętrz, przebudowy układu funkcjonalnego, itp. Zatem, możliwa jest przebudowa z rozbudową oraz gruntowny remont budynku. Ponadto nieruchomość ta nie jest objęta miejscowym planem zagospodarowania przestrzennego - wobec tego nie istnieją dodatkowe ograniczenia wynikające z planu. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje: Skarga jest zasadna i podlega uwzględnieniu. Zgodnie z art. 3 § 1 p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Stosownie do art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a., kontrola działalności administracji publicznej przez sądy administracyjne obejmuje między innymi orzekanie w sprawach skarg na inne niż określone w pkt 1-3 akty lub czynności z zakresu administracji publicznej dotyczące uprawnień lub obowiązków wynikających z przepisów prawa, z wyłączeniem aktów lub czynności podjętych w ramach postępowania administracyjnego określonego w ustawie z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (tj.: Dz.U. z 2024 r., poz. 572), postępowań określonych w działach IV, V i VI ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (tj.: Dz.U. z 2023 r., poz. 2383 i 2760), postępowań, o których mowa w dziale V w rozdziale 1 ustawy z 16 listopada 2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (tj.: Dz.U. z 2023 r., poz. 615, z późn. zm.), oraz postępowań, do których mają zastosowanie przepisy powołanych ustaw. Na podstawie natomiast art. 3 § 2 pkt 6 p.p.s.a., kontrola sądowa obejmuje akty organów jednostek samorządu terytorialnego i ich związków, inne niż akty prawa miejscowego, podejmowane w sprawach z zakresu administracji publicznej. Stosownie do art. 134 § 1 ustawy p.p.s.a sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Przed przystąpieniem do merytorycznego rozpoznania skargi Sąd jest obowiązany zbadać zachowanie terminu do wniesienia skargi oraz jej dopuszczalność. Zgodnie bowiem z art. 58 § 1 p.p.s.a. odrzuceniu podlega skarga wniesiona po upływie terminu do jej wniesienia (pkt 2) oraz niedopuszczalna (pkt 6). Aby jednak dokonać takiej oceny niezbędne jest w pierwszej kolejności ustalenie co stanowi przedmiot skargi i dokonanie odpowiedniej kwalifikacji przedmiotu skargi z punktu widzenia cyt. art. 3 p.p.s.a., gdyż to w dalszej kolejności decyduje o tym, które przepisy dotyczące wymogów prawidłowego złożenia skargi (wyczerpanie trybu zaskarżenia i termin na wniesienie skargi) mają zastosowanie. Powyższą uwagę poczyniono w kontekście tego, iż istnieją pewne rozbieżności w orzecznictwie sądów administracyjnych co do kwestii zaskarżalności gminnych ewidencji zabytków (GEZ). W tym zakresie Sądy za dopuszczalne uznają zaskarżanie zarówno aktu przyjęcia GEZ, jak i czynności włączenia określonych obiektów do GEZ, a nawet odmowy wyłączenia obiektu z GEZ. Oznacza to, że zaskarżone mogą być zarówno czynności organu administracji, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a. (postanowienie NSA z 20 maja 2020 r., II OSK 753/20, wyrok NSA z 6 listopada 2020 r., II OSK 3996/19; wyrok NSA z 8 maja 2018 r., II OSK 1926/17; wyrok NSA z 9 listopada 2016 r., II OSK 254/15; wyrok NSA z 26 października 2016 r., II OSK 96/15; wyrok NSA z 26 października 2016 r., II OSK 20/15; wyrok NSA z 26 października 2016 r., II OSK 21/15; wyrok NSA z 26 października 2016 r., II OSK 173/15, baza CBOSA), ale także akty organów jednostek samorządu terytorialnego polegające na przyjęciu GEZ, najczęściej przyjmujące postać zarządzeń, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 6 p.p.s.a. (postanowienie NSA z 25 marca 2020 r., II OZ 244/20; postanowienie NSA z 14 września 2012 r., II OSK 1950/12; postanowienie NSA z 15 grudnia 2016 r., II OSK 2700/16). Z treści skargi sporządzonej przez profesjonalnego pełnomocnika skarżącego wynika, iż zasadniczym celem strony skarżącej jest zakwestionowanie zgodności z prawem i w rezultacie stwierdzenie bezskuteczności czynności w postaci włączenia karty adresowej dworu (budynku) oraz parku dworskiego zlokalizowanego pod adresem K., gmina J. w Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy J. Budynek ten oraz park dworski stanowią własność skarżącego. Odczytując wprost treść skargi Sąd przyjął zatem, że jej przedmiotem są czynności Wójta Gminy J. polegające na włączeniu karty adresowej ww. dworu oraz parku dworskiego do gminnej ewidencji zabytków. Zdaniem Sądu należy uznać, iż tak określone czynności miały miejsce w dniu 9 października 2016 r. (a nie 19.10.2016 r.), albowiem taka data widnieje na kartach adresowych obu zabytków i to właśnie na ich podstawie nieruchomości należące do skarżącego ujęte zostały w GEZ. Konsekwencją ustalenia, że przedmiotem skargi są czynności Wójta Gminy J. z 9 października 2016 roku, o których mowa w art. 3 § 2 pkt 4 p.p.s.a., jest określenie dopuszczalności skargi z uwzględnieniem art. 52 § 3 p.p.s.a. i terminowości jej wniesienia na podstawie art. 53 § 2 p.p.s.a., przy czym według brzmienia tych przepisów sprzed 1 czerwca 2017 r., co determinuje data czynności objętej skargą. W dacie podjęcia zaskarżonej czynności art. 53 § 2 p.p.s.a. miał brzmienie: "W przypadkach, o których mowa w art. 52 § 3 i 4, skargę wnosi się w terminie trzydziestu dni od dnia doręczenia odpowiedzi organu na wezwanie do usunięcia naruszenia prawa, a jeżeli organ nie udzielił odpowiedzi na wezwanie, w terminie sześćdziesięciu dni od dnia wniesienia wezwania o usunięcie naruszenia prawa". Oceniając zatem zachowanie terminu do wniesienia skargi należy zauważyć, iż faktyczne wezwanie do usunięcia naruszenia prawa (pismo zatytułowane wezwanie do usunięcia naruszenia prawa) skarżący wystosował do organu pismem z 1 września 2025 roku. Organ nie udzieli odpowiedzi na powyższe wezwanie. Skarga do sądu administracyjnego - złożona za pośrednictwem organu - jest opatrzona datą 4 listopada 2025 roku, niemniej została nadana w urzędzie pocztowym 30 października 2025 r. (k. 21), co w jednoznaczny sposób potwierdza wniesienie jej w terminie 60 dni od dnia wniesienia wezwania o usunięcie naruszenia prawa. W tych okolicznościach Sąd przeszedł do merytorycznego rozpoznania skargi G. Z. na czynności Wójta Gminy J. polegające na włączeniu karty adresowej dworu oraz parku dworskiego mieszczących się pod adresem K., gmina J. do Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy J. Przechodząc do oceny zarzutów skargi rozważania w tym względzie rozpocząć należy od wskazania przepisów, które miałyby zastosowanie w sprawie. Przypomnieć jednocześnie trzeba, że skarga dotyczy włączenia nieruchomości do gminnej ewidencji zabytków. Pełnomocnik skarżącego zarzuca organowi naruszenie art. 3 pkt 1 w zw. z art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z.o.z, a także naruszenie art. 22 ust. 4 i ust. 5 pkt 3 u.o.z.o.z. Ponadto odwołuje się przy tym do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 11 maja 2023 r., P 12/18, w którym uznano niekonstytucyjność wskazanego powyżej art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy o ochronie zabytków, wywodząc z tego naruszenie również art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. Organ natomiast nie podzieli zarzutu dotyczącego naruszenia wskazanych w skardze przepisów prawa materialnego akcentując, że działał w oparciu o regulacje obowiązujące w czasie wykonywanej czynności wpisu nieruchomości do GEZ. W roku 2016 natomiast przedmiotowe nie przewidywały udziału właścicieli nieruchomości w czynności wpisu nieruchomości do GEZ, bowiem zostały wprowadzone Rozporządzeniem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia 10 września 2019 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie prowadzenia rejestru zabytków, krajowej, wojewódzkiej i gminnej ewidencji zabytków oraz krajowego wykazu zabytków skradzionych lub wywiezionych za granicę niezgodnie z prawem (Dz. U. poz. 1886). W odniesieniu natomiast do zarzutów dotyczących zbadania przez organ cech budynku w zakresie spełniania przesłanek wpisu do ewidencji podkreślił, że to organy ochrony konserwatorskiej są organami "wyspecjalizowanymi" w przedmiocie oceny wartości zabytkowych obiektów i na podstawie posiadanych przez siebie informacji oceniają, czy określony budynek powinien podlegać ochronie, jako zabytek w rozumieniu u.o.z. Organ orzekający w sprawie nie posiadał zatem kompetencji w zakresie dokonania własnej oceny tego, czy dany obiekt posiada przymiot zabytku. Organ nie podzielił także zarzutu skargi, co do szczególnego ograniczenia prawa własności, jakie wynika z wpisu do GEZ. Mając powyższe na uwadze, Sąd podzieli całą argumentację przedstawioną w skardze, jak również orzecznictwo tam przytoczone, które w tym zakresie jest jednolite, uznając jednocześnie, że w świetle przedstawionych okoliczności merytoryczne przesądzenie zasadności włączenia kart adresowych nieruchomości do GEZ jest na obecnym etapie przedwczesne. Przechodząc na grunt przepisów prawa materialnego należy wskazać, że zgodnie z art. 22 ust. 4 i 5 u.o.z.o.z. wójt (burmistrz, prezydent miasta) prowadzi gminną ewidencję zabytków w formie zbioru kart adresowych zabytków nieruchomych z terenu gminy, w której powinny być ujęte: 1) zabytki nieruchome wpisane do rejestru; 2) inne zabytki nieruchome znajdujące się w wojewódzkiej ewidencji zabytków; 3) inne zabytki nieruchome wyznaczone przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta) w porozumieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków. Z kolei art. 3 pkt 1 u.o.z.o.z. stanowi, że zabytek to nieruchomość lub rzecz ruchoma, ich części lub zespoły, będące dziełem człowieka lub związane z jego działalnością i stanowiące świadectwo minionej epoki bądź zdarzenia, których zachowanie leży w interesie społecznym ze względu na posiadaną wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Dana rzecz lub nieruchomość stanowi zatem zabytek, jeżeli jej wartości historyczne, naukowe lub artystyczne są wyższe niż przeciętne. Niewątpliwie stwierdzenie, że dany obiekt ma charakter zabytku wymaga poczynienia ustaleń w tym zakresie. Jakkolwiek przepisy u.o.z.o.z. nie przewidują, aby ujęcie zabytku w GEZ stanowiło rozstrzygnięcie podejmowane przez organ gminy w formie decyzji administracyjnej, niemniej ujęcie danego obiektu w GEZ nie może nastąpić bez zbadania przesłanek uzasadniających przypisanie temu obiektowi wartości zabytkowych. Umieszczając zabytek w GEZ organ gminy stwierdza, że obiekt ten charakteryzuje się cechami, które uzasadniają objęcie go szczególną formą ochrony nieruchomości ze względu na posiadaną przez niego wartość historyczną, artystyczną lub naukową. Tego rodzaju czynność kwalifikująca stwarza wymóg określenia przez organ podstaw sformułowania oceny o wartości zabytkowej obiektu, której poprawność stanowi przedmiot kontroli sądu administracyjnego (zob. wyrok WSA w Poznaniu z 29 maja 2024 r. sygn. akt II SA/Po 751/23). Jak wynika z akt administracyjnych sprawy, nieruchomość (dwór i park dworski) mieszcząca się pod adresem K., Gmina J. została ujęta w GEZ przy zastosowaniu przepisu art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z.o.z., w wyniku wcześniejszego wskazana przez Regionalny Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków w Białymstoku zasadności wpisania ich do gminnej ewidencji zabytków (mimo złego stanu technicznego upoważniającego do wykreślenia z wojewódzkiej ewidencji zabytków k. 1-2 akt admin.). Ponadto nastąpiło to w porozumieniu z Podlaskim Wojewódzkim Konserwatorem Zabytków w Białymstoku, który zaakceptował włączenie do GEZ kart adresowych przedmiotowych nieruchomości (k. 11 akt admin.). W wyroku z 11 maja 2023 r. sygn. akt P 12/18 (OTK-A 2023/46) Trybunał Konstytucyjny orzekł natomiast, że art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z.o.z. w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w gminnej ewidencji zabytków, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, jest niezgodny z art. 64 ust. 1 i 2 w zw. z art. 31 ust. 3 Konstytucji RP. W uzasadnieniu ww. wyroku TK stwierdził m.in., że osłabienie ochrony własności, przez wyłączenie udziału właściciela w postępowaniu skutkującym wpisem nieruchomości do GEZ, nie służy realizacji żadnych konstytucyjnie określonych wartości. Sytuacja, w której właściciel dowiadując się, że należąca do niego nieruchomość ma zostać wpisana do GEZ, nie ma możliwości zajęcia stanowiska w postępowaniu administracyjnym oraz zakwestionowania działań podejmowanych przez organ gminy w porozumieniu z konserwatorem uznana została za niezgodną z fundamentami demokratycznego państwa prawnego, do których należy możliwość obrony oraz ochrony swoich dóbr. W ocenie TK postępowanie w przedmiocie wpisu do GEZ powinno zostać oparte na możliwie jak najpełniejszych i najbardziej precyzyjnych kryteriach, wykluczających arbitralne działanie organu. Choć ww. wyrok ma charakter zakresowy, w konsekwencji czego uznany za niekonstytucyjny przepis w określonym w tym orzeczeniu zakresie nie został w dosłownym sensie derogowany z systemu prawnego, to w niniejszej sprawie konieczne jest dokonanie wykładni art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z.o.z. z uwzględnieniem tego orzeczenia TK. Wyrok zakresowy powoduje, że z systemu prawnego usuwane jest niekonstytucyjne rozumienie przepisu. Wyrok TK z 11 maja 2023 r. w sprawie P 12/18 usunął zatem z obrotu prawnego niekonstytucyjne rozumienie art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z.o.z., co oznacza, że sąd musi tę okoliczność brać pod uwagę i zastosować ww. wyrok jako formę stosowania Konstytucji. Powyższe skutkuje stwierdzeniem, że dokonując zaskarżonej czynności organ zastosował wadliwą (niekonstytucyjną) procedurę, która uniemożliwiła czynny udział właściciela i bezpośrednio przekłada się na jego sytuację prawną. W wyniku zastosowanej procedury, sprzecznej z Konstytucją RP, właściciel budynku i parku dworskiego nie mógł zakwestionować przyjętych przez organ ustaleń, formułować wniosków dowodowych, czy w inny sposób bronić się przed ograniczeniem jego prawa własności (zob. wyroki NSA: z 27 listopada 2023 r. sygn. akt II OSK 1573/22, z 18 października 2023 r. sygn. akt II OSK 2326/18 i z 13 września 2023 r. sygn. akt II OSK 2748/18). Sąd przy tym nie podziela argumentacji podniesionej przez organ w odpowiedzi na skargę, że nie doszło do naruszenia ww. przepisów albowiem działał on w oparciu o regulacje obowiązujące w czasie wykonywanej czynności wpisu nieruchomości do GEZ. W roku 2016 natomiast przedmiotowe nie przewidywały udziału właścicieli nieruchomości w czynności wpisu nieruchomości do GEZ. Zwrócić bowiem należy uwagę, że orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego o niezgodności przepisu z Konstytucją ma co do zasady skutek wsteczny (ex tunc), co oznacza, że przepis jest niekonstytucyjny od chwili jego wejścia w życie. Stanowisko to potwierdza jednolite orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego. Rozstrzygnięcia Trybunału Konstytucyjnego orzekające o sprzeczności w całości lub w części danego przepisu ustawy z Konstytucją, choć mają charakter konstytutywny są skuteczne ex tunc od dnia wejścia w życie zakwestionowanego aktu normatywnego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 października 2007 r., sygn. akt I FSK 1261/07). Od tej zasady istnieją wyjątki między innymi określone w art. 190 ust. 3 Konstytucji, które nie miały jednak miejsca w przedmiotowej sprawie. W rezultacie stan niekonstytucyjności przepisu art. 22 ust. 5 pkt 3 ustawy o ochronie zabytków, w zakresie wskazanym przez Trybunał, istniał już w czasie podjęcia przez organ zaskarżonej czynności. Argumenty organu dotyczące działania zgodnie z obowiązującym w dacie włączenia ww. kart adresowych do gminnej ewidencji zabytków przepisem, który nie przewidywał wymienionych uprawnień właściciela wpisywanej do gminnej ewidencji zabytków nieruchomości, uznanym następnie za niezgodny z Konstytucją, nie zasługiwały w świetle powyższego na uwzględnienie. Skoro powołany wyrok TK usunął z systemu prawnego niekonstytucyjne rozumienie art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z.o.z. w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w GEZ, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, to zarówno sądy, jak i organy administracji publicznej powinny dokonywać prokonstytucyjnej wykładni powyższego przepisu. Mając na względzie wskazany wyżej wyrok TK w ocenie Sądu nie jest dopuszczalne stosowanie art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z.o.z. bez zapewnienia właścicielom obiektów umieszczanych w GEZ gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia. Należy zapewnić takiemu właścicielowi choćby minimalne uprawnienia w procesie umieszczania obiektu w ewidencji. W przeciwnym wypadku właściciel nie ma możliwości wypowiedzenia się co do tej kwestii, a nawet może być zupełnie zaskoczony faktem takiego wpisania jego własności do tego typu ewidencji. Umieszczenie zaś obiektu w ewidencji zabytków niesie za sobą szereg konsekwencji i obowiązków prawnych po stronie właściciela, a także ograniczeń co do dysponowania przez niego nieruchomością o takim statusie. Nie może być zatem tak, że właściciel nie jest nawet poinformowany o takim zamiarze (zob. wyrok WSA w Olsztynie z 29 lutego 2024 r. sygn. akt II SA/Ol 885/23). W okolicznościach rozpoznanej sprawy właściciel nieruchomości położonej w K., gmina J. nie został powiadomiony o zamiarze umieszczenia znajdującego się na tej nieruchomości dworu i parku dworskiego w GEZ, co wprost potwierdza pismo organu z dnia 11 września 2025 r. (k. 16). W związku z powyższym skarżący nie miał możliwości zajęcia stanowiska w tej kwestii, jak też zakwestionowania działań podejmowanych przez Organ, co bezpośrednio przełożyło się na aktualną sytuację skarżącego. Wskazany powyżej wyrok TK, który stwierdził niezgodność art. 22 ust. 5 pkt 3 u.o.z.o.z. z art. 64 ust. 1 i 2 oraz art. 31 ust. 3 Konstytucji RP w zakresie, w jakim ogranicza prawo własności nieruchomości przez dopuszczenie ujęcia nieruchomości jako zabytku nieruchomego w GEZ, bez zapewnienia właścicielowi gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem takiego ograniczenia, zobowiązuje Sąd do stwierdzenia bezskuteczności czynności polegającej na umieszczeniu należącego do skarżącego dworu oraz parku dworskiego w GEZ, przy czym na tym etapie postępowania Sąd nie przesądza o trafności włączenia kart adresowych tych nieruchomości w tej ewidencji. Mając na uwadze powyższe rozważania Wójt może zdecydować o ujęciu, bądź nie ujęciu wskazanych obiektów w GEZ, jednak obowiązkiem organu jest zapewnienie skarżącemu gwarancji ochrony prawnej przed dokonaniem ewentualnego wpisu do ewidencji. Rzetelna, udokumentowana i wiarygodna ocena charakteru przedmiotowej zabudowy powinna zostać dokonana przez organ w postępowaniu poprzedzającym umieszczenie danego obiektu nieruchomego w GEZ z poszanowaniem uprawnień właściciela, z uwzględnieniem przedstawianej przez niego dokumentacji, ewentualnie podważającej kwalifikację dokonaną przez organ oraz z poszanowaniem zasady praworządności i państwa prawa. Dla właściciela lub posiadacza danego obiektu kwestia wpisania tego obiektu do GEZ ma bowiem doniosłe, prawne znaczenie, gdyż nakłada na niego obowiązki, jakich nie mają właściciele obiektów, które do tej ewidencji wpisane nie są. Postępowanie, jakie toczy się w tym przedmiocie, nie może być zatem pobieżne, czy obarczone brakami w ustaleniach dotyczących danego obiektu pod względem jego wartości historycznej, artystycznej lub naukowej. Mając powyższe na względzie Sąd, na podstawie art. 146 p.p.s.a., stwierdził bezskuteczność czynności włączenia do Gminnej Ewidencji Zabytków Gminy J. kart adresowych dworu oraz parku dworskiego położonych pod adresem K. gmina J. O kosztach sąd orzekł na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 1 p.p.s.a. (pkt 2 sentencji wyroku). Składały się na nie wpis od skargi (200 zł) i koszty zastępstwa procesowego 497 zł wraz z opłatą skarbową od pełnomocnictwa.