II SA/Bk 998/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Mirosław Wincenciak (spr.), Sędziowie sędzia WSA Marek Leszczyński, sędzia NSA Danuta Tryniszewska-Bytys, Protokolant Anna Makal, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 4 kwietnia 2013 r. sprawy ze skargi M. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] listopada 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia [...] lutego 2012 r. nr [...] Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. działający z upoważnienia Burmistrza S. odmówił Panu M. M. (dalej powoływanemu także jako Skarżący) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką - Panią J. M. W podstawie prawnej rozstrzygnięcia organ l instancji przywołał przepisy ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. z 2006 r. Dz.U. Nr 139, poz. 992 ze zm., dalej powoływanej jako u.ś.r.), w tym art. 17, art. 20 ust. 3, art. 24 i art. 48 ust. 3 tej ustawy. Organ ustalił, że Pani J. M. jest osobą niepełnosprawną, posiada orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności. Pozostaje ona w związku małżeńskim z Panem Z. M., posiadającym lekki stopień niepełnosprawności. W związku z tym, że osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim a współmałżonek nie posiada znacznego stopnia niepełnosprawności, organ odmówił przyznania Skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z [...] marca 2012r., nr [...] utrzymało powyższą decyzję w mocy, zaś wyrokiem z 26 czerwca 2012r., II SA/Bk 330/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę na tą decyzję. Następnie Skarżący przedstawiając nowe zaświadczenie o niepełnosprawności matki z [...] lipca 2012, wydane do 30 czerwca 2013r. ponownie zwrócił się do organu o ustalenie mu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Kierownik Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w S. decyzją z dnia [...] października 2012 r. nr [...] odmówił mu świadczenia pielęgnacyjnego. Następnie zaś Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z [...] listopada 2012r., nr [...] utrzymało tą decyzję w mocy. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż analiza stanu faktycznego sprawy w powiązaniu z obowiązującymi przepisami wskazuje, że w sprawie występuje negatywna przesłanka do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego Skarżącemu z tytułu opieki nad matką, zawarta w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Świadczenie pielęgnacyjne nie może zostać przyznane Skarżącemu, gdyż osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, a jej współmałżonek nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na powyższą decyzję Skarżący wywiódł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku, wnosząc o jej uchylenie. Skarżący zarzucił jej naruszenie przepisu art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię, z pominięciem celów ustawy o świadczeniach rodzinnych i niezasadne przyjęcie, że pozostawanie osoby niepełnosprawnej wymagającej stałej opieki drugiej osoby w związku małżeńskim wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego synowi, jeżeli mąż z przyczyn obiektywnych nie może sprawować osobiście opieki. Skarżący podniósł, że w związku z koniecznością opieki nad mamą był zmuszony przerwać studia i powrócić do domu. Jest on jedyną najbliższą osobą, która taką opiekę może sprawować. Ojciec – małżonek matki wymagającej opieki – pracuje w W. nie może sprawować opieki, gdyż jest jedyną osobą utrzymującą rodzinę, zaś siostra studiuje. Wskazał też, że w związku z dużym bezrobociem w S. ojciec nie może zmienić pracy na inną. Zwrócił uwagę na bardzo trudną sytuację zdrowotną matki. Zdaniem Skarżącego, organy nie wzięły pod uwagę szczególnej sytuacji faktycznej, w której małżonek osoby niepełnosprawnej nie może sprawować opieki nad żoną. Zdaniem Skarżącego, wykładnia przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. jest nieprawidłowa, gdyż nie uwzględnia celu ustawy o zasiłkach pielęgnacyjnych, której celem jest zapewnienie pomocy materialnej osobom, które nie mogą podjąć zatrudnienia z powodu osobistej opieki nad osobą najbliższą. Na poparcie swojego poglądu przywołał wyroki sądów administracyjnych w sprawach II SA/Ol 982/11, I OSK 232/11, II SA/Ol 107/11, VIII SA/Wa 942/11, VIII SA/Wa 876/11, II SA/Gd 854/11, II SA/Łd 943/11, II SA/Bk 604/11. W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Bezspornym jest w sprawie, że matka Skarżącego jest osobą wymagającą pomocy, legitymuje się zaświadczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Nie budzi też wątpliwości, że matka Skarżącego jest mężatką, a jej mąż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Kwestią podnoszoną w skardze błędna wykładnia art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z obowiązującymi przepisami, świadczenie pielęgnacyjne jest przyznawane osobie, która wymaga pomocy, gdyż nie jest możliwa jej samodzielna egzystencja i sprowadza się do czynności umożliwiających i ułatwiających funkcjonowanie w społeczeństwie. Stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 2 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje m.in. osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, ze zm., dalej k.r.o.) ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei według art. 17 ust. 5 pkt 2 lit a) u.ś.r. świadczenia pielęgnacyjne nie przysługują, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z przepisów powyższych wynika, że możliwe jest uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego (między innymi przez syna) na wymagającą opieki osobę (np. ojca, matkę), jeżeli osoba taka posiada znaczny stopień niepełnosprawności, mimo iż pozostaje ona w związku małżeńskim, ale tylko w sytuacji, gdy jej współmałżonek również posiada orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności. W niniejszej sprawie taka sytuacja nie ma miejsca. Współmałżonek J. M., ojciec Skarżącego, takiego zaświadczenia nie posiada. Co więcej jest osobą aktywną zawodowo – pracuje w U. SA w B. P. jako murarz – tynkarz. W firmie tej jest zatrudniony od [...] września 1979 r. Należy zauważyć, że przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych był przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego, m.in w zakresie zgodności tego przepisu z konstytucyjną zasadą równości. W wyroku z 15 listopada 2006r., sygn. akt P 23/05 Trybunał stwierdził, że prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z obowiązku alimentacyjnego, o którym mowa w art. 128 k.r.o., który sprowadza się do obowiązku dostarczania środków utrzymania (niekiedy także środków wychowania) i obciąża krewnych w linii prostej (zstępnych i wstępnych) oraz rodzeństwo. Kodeks rodzinny i opiekuńczy ustala przy tym – jak podkreślał Trybunał – kolejność zobowiązanych, w związku z czym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności, albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi, lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Z kolei w wyroku z 18 lipca 2008r., P 27/07 Trybunał Konstytucyjny uznał za niezgodny z art. 32 ust. 1 RP przepis art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim uniemożliwiał on nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy, niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny. Odnotować jednak należy, że przepis art. 17 u.ś.r. został przez ustawodawcę zmieniony, w tym również w zakresie ust. 5 pkt 2 lit. a. Ustawodawca w szczególności sprecyzował kwestię, kiedy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje w sytuacji, gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Na przenikanie się instytucji obowiązku alimentacyjnego ze świadczeniem pielęgnacyjnym zwrócił też uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 18 lipca 2012r., w sprawie I OSK 198/12. Wskazał, że obowiązek alimentacyjny może polegać albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych, albo na dostarczaniu w naturze określonej ilości produktów potrzebnych do życia, bądź też na osobistych staraniach. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten ostatni sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, polegający na rezygnacji z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w zaistniałej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu jej tzw. świadczenia pielęgnacyjnego (art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych). Podkreślono, że pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, to jest dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Obowiązek ten powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Zdaniem NSA, tak samo należy interpretować przepisy dotyczące świadczenia rodzinnego. Uprawnienie do jego otrzymania, dalsza osoba – w stosunku bliskości do potrzebującego pomocy - uzyska dopiero w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji, to jest, gdy takiej osoby nie będzie, albo gdy osoba taka nie będzie w stanie sprawować opieki nad potrzebującym (art. 17 ust.1a cyt. ustawy). Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą potrzebującą opieki, w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób. O ile przy tym – z uwagi na konstytucyjne zasady równości czy sprawiedliwości społecznej – może okazać się celowym - w danym stanie faktycznym - przyjęcie, że uprawnionym do otrzymania omawianego świadczenia jest jeszcze inna - niż wymienione expressis verbis w ustawie – kategoria członków szeroko rozumianej rodziny (vide: wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/07), o tyle nie ma takiego uzasadnienia w stosunku do zmiany porządku kolejności nabywania obowiązku alimentacyjnego przez krewnych osoby uprawnionej do pomocy. To nie rodzina bowiem decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, a decyduje o tym przepis prawa. Podzielając powyższy pogląd Sąd orzekający w tej sprawie stwierdza, że regulację art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a należy rozumieć jako wyraz woli ustawodawcy, aby wynikający z art. 23 k.r.o. obowiązek małżonka do wzajemnej pomocy współmałżonkowi wyprzedzał obowiązek alimentacyjny osób wymienionych w art. 128 k.r.o. (m.in. zstępnych). W niniejszej sprawie zachodzi sytuacja, gdy małżonek osoby wymagającej opieki pozostaje w zatrudnieniu W takiej sytuacji to na nim ciąży obowiązek sprawowania opieki, a w przypadku braku takiej możliwości – obowiązek zapewnienia pomocy innych osób. Nie ma przeszkód, aby pomocy takiej udzielił matce Skarżący. Jednakże koszt tej opieki, w sytuacji, gdy Skarżący nie pozostaje w zatrudnieniu, winien ponosić małżonek osoby wymagającej opieki, nie zaś Państwo. Odnosząc się do przedstawionego w skardze orzecznictwa sądów administracyjnych, należy stwierdzić, że wyroki te zapadły w innym stanie faktycznym, a niektóre z nich również prawnym. W szczególności zacytowany fragment wyroku WSA w Olsztynie z 17 stycznia 2012r. dotyczy sytuacji, gdy organy odmówiły małżonce uprawnionego przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Z kolei stan faktyczny sprawy, w której został wydany przez NSA wyrok z 17 maja 2011r., I OSK 232/11, był taki, że wprawdzie uprawniona do alimentacji była mężatką, jednak jej mąż legitymował się także znacznym stopniem niepełnosprawności. Wyrokiem z 17 marca 2011r. WSA w Olsztynie natomiast uchylił decyzję organu z uwagi na brak wyjaśnienia, czy istotnie małżonka osoby wymagającej opieki może się nim opiekować ze względu na swój stan zdrowia. Z kolei wyroki WSA w Warszawie z 15 lutego 2012r. (VIII SA/Wa 942/11) i z 9 lutego 2012r. (VIII SA/Wa 876/11) oraz WSA w Białymstoku (II SA/Bk 604/11) zapadły w okolicznościach, gdzie o świadczenie pielęgnacyjne ubiegała się wnuczka osoby potrzebującej opieki, zaś Sąd dostrzegł potrzebę zbadania, czy możliwe jest sprawowanie tej opieki przez osoby bliżej spokrewnione (dzieci). Przywołany wyrok WSA W Gdańsku z 4 stycznia 2012r. zapadł w okolicznościach, gdy małżonek osoby potrzebującej opieki sam legitymował się znacznym stopniem niepełnosprawności, o zasiłek ubiegała się wnuczką, a organy odmówiły przyznania świadczenia uznając, że osobą, na której w pierwszym stopniu spoczywa obowiązek alimentacji jest syn. Sąd uchylając decyzję zwrócił jednak uwagę na to, że syn cierpi na zespół uzależnienia od alkoholu. Sąd podziela zasadniczo stwierdzenia z przytoczonych przez Skarżącego fragmentów wyroków, jednak, jak już wskazano, zostały one wyrażone na tle konkretnych stanów faktycznych, nie zmieniają zaś dokonanej przez Sąd oceny stanu faktycznego przedmiotowej sprawy. Mając to na uwadze i w świetle jednoznacznego brzmienia art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r., nie zachodziły podstawy do wydania przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze korzystnego dla Skarżącego rozstrzygnięcia. Należało zgodzić się z organami obu instancji, iż w sprawie zaistniała przesłanka wykluczająca możliwość przyznania Skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką. Zdaniem Sądu pomimo rozpoznania przez organy wcześniejszego wniosku Skarżącego i wydania decyzji o odmowie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w rozpoznawanej sprawie nie miała miejsca bezprzedmiotowość postępowania wynikająca z ponownego rozpoznania tej samej sprawy. Na skutek upływu czasu mogły zaistnieć nowe okoliczności istotne z punktu widzenia spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia. Zatem jest to nowa sprawa w sensie materialnym , a w konsekwencji istniały podstawy do wydania przez organy orzeczeń co do meritum. W tym stanie rzeczy uznając, że zaskarżona decyzja nie narusza prawa Sąd na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) orzekł jak w sentencji.