I SA/Bd 1038/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Ewa Kruppik-Świetlicka po rozpoznaniu w dniu 09 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 8 marca 2016 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi D. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie podatku od towaru i usług za poszczególne miesiące od kwietnia do grudnia 2011 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie W dniu 1 lutego 2016r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wpłynął na urzędowym formularzu wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał, że w stosunku do jego osoby prowadzone jest postępowanie egzekucyjne. Ma zajęte rachunki bankowe. Mieszka u rodziców, którzy go utrzymują. Posiada zadłużenie w wysokości 300.000 zł. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z konkubiną, synem oraz córką. Miesięczny dochód gospodarstwa domowego stanowi kwota 1.350 zł netto. Oświadczył, że nie posiada oszczędności, papierów wartościowych, przedmiotów wartościowych oraz nieruchomości. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego strona przedłożyła: wyciąg z rachunku konkubiny; PIT-36 skarżącego za 2014 r., z którego wynika, że za powyższy okres nie wykazał żadnego dochodu; zeznania podatkowe konkubiny za lata 2013-2014 z których wynika, że za powyższe okresy uzyskała dochód odpowiednio w kwotach: 9.830 zł oraz 18.825 zł; wydruki z podatkowej księgi przychodów i rozchodów za lata 2014-2015 z których wynika, że w powyższym okresie skarżący nie wykazał żadnego przychodu; deklaracje VAT-7; bilans sporządzony na dzień 31 grudnia 2013r.; rachunek zysków i strat sporządzony na dzień 31 grudnia 2013r. Ponadto skarżący oświadczył, że wydatki związane z utrzymaniem domu i dzieci to koszt ok. 1.780 zł miesięcznie, korzysta ze wsparcia finansowego rodziców i brata w wysokości 500 zł miesięcznie. Wskazał również, że posiada samochód ciężarowy marki Kia o wartości ok. 18.000 zł, którego współwłaścicielem jest bank i dodatkowo jest zabezpieczony przez komornika. Postanowieniem z dnia 8 marca 2016 r. referendarz odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu podał, że sytuacja finansowa skarżącego nie spełnia przesłanek do uznania go za osobę żyjącą w ubóstwie, zatem nie należy mu się przyznanie prawa pomocy. Skarżący złożył sprzeciw od powyższego postanowienia podnosząc, że jego wysokie dochody dotyczyły lat wcześniejszych niż rok złożenia skargi. Dodał, że nie korzystanie z pomocy socjalnej oraz korzystanie z usług profesjonalnego pełnomocnika nie są przesłankami uzasadniającymi odmowę zwolnienia go z kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm.) - dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie Referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. W świetle art. 199 p.p.s.a., zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005r., sygn. akt I GZ 107/05 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl), a zatem np. osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (postanowienie NSA z dnia 19 października 2007r., II FZ 498/07 – dostępne j.w.). Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984r. o sygn. akt II CZ 104/84, Lex nr 8623). Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009r., sygn. akt I OZ 713/09 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Sąd w pełni podziela stanowisko Referendarza sądowego, że strona nie wykazała, aby spełniła przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd po dokonaniu analizy sytuacji finansowej skarżącego uznał, że nie wykazał on, że całkowite poniesienie kosztów sądowych mogłoby spowodować ryzyko wystąpienia zagrożenia finansowego jego rodziny. Analizując oświadczenie należy stwierdzić, że twierdzenie, jakoby strona utrzymywała czteroosobowe gospodarstwo domowe z kwoty 1.350 zł oraz nie wskazanie wydatków, jakie ponosi, budzi zastrzeżenia. Doświadczenie życiowe podpowiada także, iż w zestawieniu z oświadczeniem skarżącego, że nie posiada on żadnych oszczędności oraz nie korzysta z pomocy społecznej budzi co najmniej zdziwienie. Już z tego tylko powodu oświadczenia podatnika o jego sytuacji majątkowej i finansowej trudno uznać za rzetelne, zmierzające do wyjaśnienia sądowi w sposób lojalny i otwarty rzeczywistej jego sytuacji. Osoby, którym zostaje przyznane prawo pomocy powinny wykazać, że nie są w stanie zdobyć środków na pokrycie publicznoprawnych zobowiązań. Brak staranności w tej dziedzinie w żaden sposób nie dowodzi, by skarżący starał się poprawić swoją sytuację materialną. W takich zaś okolicznościach nie jest możliwe przerzucanie ciężaru pokrycia jego zobowiązań na Skarb Państwa. Podkreślenia wymaga, że z ugruntowanego orzecznictwa wynika, iż w przypadku podmiotów prowadzących działalność gospodarczą, miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria dochodu, lecz przychodu, który u skarżącego za 2013 r. wyniósł ponad 6.000.000 zł. W ocenie Sądu rację trzeba przyznać Referendarzowi, że skarżący mógł poczynić znaczne oszczędności, które powinny wystarczyć na kilka lat. Ponadto przedmiotem skargi jest decyzja organu w zakresie rozliczenia podatku VAT, a zatem kwestia związana z prowadzoną działalnością przez skarżącego. Zatem skarżący jako przedsiębiorca powinien podjąć stosowne kroki celem zabezpieczenia środków finansowych na opłacenie skargi. Jak wynika z orzecznictwa zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (postanowienia: NSA z dnia 29 listopada 2013r., sygn. akt II FZ 773/13; WSA w Poznaniu z dnia 16 października 2008r., sygn. akt I SA/Po 1433/07, NSA z dnia 1 kwietnia 2008r., sygn. akt I OZ 208/08). Zasadniczo bowiem koszty postępowania sądowego stanowią normalny koszt prowadzonej działalności gospodarczej, a zatem od podmiotu działalność taką prowadzącego można wymagać, by był przygotowany na tego rodzaju ewentualność (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 lipca 2008 r., I FZ 265/08, publ.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Także brak informacji o wysokości otrzymywanego wynagrodzenia oraz figurowanie w jako pełnomocnik w spółce D. (zgodnie z informacją zawartą na stronie internetowej http://www.[...]) budzi zastrzeżenia Sądu co do rzetelności informacji podanych przez skarżącego. Sąd za prawidłową uważa także ocenę Referendarza w temacie nie przedłożenia dowodów dotyczących aktualnie prowadzonej egzekucji oraz dokumentów, które potwierdzałyby kwotę zadłużenia wnioskodawcy, w tym egzekwowane należności. Zdaniem Sądu z uwagi na nierzetelne przedstawienie swojej sytuacji majątkowej skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 (dostępne j.w.) wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny. Powyższej oceny skarżący skutecznie nie podważył w sprzeciwie. Sprzeciw zawiera stwierdzenia, że Referendarz błędnie ocenił działania skarżącego oraz odniósł się do jego dawnych dochodów. W ocenie Sądu stan faktyczny sprawy został poprawnie ustalony i oceniony przez Referendarza, jego elementy są zgodne z informacjami podanymi przez stronę we wniosku o przyznanie prawa pomocy. To, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Na marginesie powyższych rozważań należy podkreślić, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Prawidłowe zastosowanie przez sąd przepisów p.p.s.a. nie może bowiem prowadzić do naruszenia norm Konstytucji RP gwarantujących obywatelowi swobodny dostęp do niezawisłego i bezstronnego sądu (por. postanowienia NSA: z dnia 28 lipca 2011 r., II FSK 1407/11, z dnia 12 stycznia 2012 r., II FZ 876/11 publ.http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonujący (por. postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2011 r., I FZ 26/11). W tym stanie rzeczy, z uwagi na fakt, iż skarżący nie wykazał, że jego obecna sytuacja finansowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.