I SA/Bd 1100/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Halina Adamczewska-Wasilewicz po rozpoznaniu w dniu 4 maja 2016r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 24 marca 2016r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi B. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za grudzień 2009r. oraz za poszczególne miesiące od czerwca do grudnia 2010r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie W dniu 26 stycznia 2016r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wpłynął na urzędowym formularzu wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, którego miesięczny dochód to 1.000 zł otrzymywane w formie pomocy od rodziny. Oświadczył, że nie posiada oszczędności, papierów wartościowych, przedmiotów wartościowych oraz nieruchomości. W rubryce "zobowiązania i stałe wydatki" skarżący wpisał: zakup żywności, lekarstw, odzieży i inne koszty związane z codziennym utrzymaniem – wydatek rzędu ok. 1.000 zł miesięcznie. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego pełnomocnik skarżącego przedłożył: zawiadomienia o wszczęciu egzekucji, zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego, tytuły wykonawcze, decyzje ZUS w sprawie zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek, potwierdzenie przyjęcia wniosku o zawieszenie działalności gospodarczej, oświadczenie skarżącego z dnia 25 listopada 2015r., w którym oświadczył, że nie może przedłożyć zeznań podatkowych, ponieważ wszelkie dokumenty księgowe, zeznania podatkowe, wyciągi z rachunków bankowych oraz wykazy znajdują się w Urzędzie Kontroli Skarbowej w G. oraz Prokuraturze Rejonowej w B. Podał, że jest kawalerem i z nikim nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego, nie osiąga żadnych dochodów, utrzymuje się z pomocy świadczonej przez rodzinę. Ponadto Z. O. I. nie zatrudnia żadnych pracowników i nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej oprócz wynajmu lokalu handlowego, przychód ten jest przeznaczany na opłacenie składek skarżącego na ubezpieczenie zdrowotne, wydatków związanych z wynajmowanym lokalem handlowym takich jak np. dzierżawa za działkę pod lokalem, podatek od tej nieruchomości. Zaznaczył, że nie korzysta z pomocy społecznej, zamieszkuje w domu należącym do brata, wydatki związane z utrzymaniem wnioskodawca określił na kwotę ok. 1.000 zł miesięcznie, nie posiada samochodu, nie posiada oszczędności oraz korzysta z pomocy finansowej rodziny w kwocie 1.000 zł miesięcznie. Jednocześnie pełnomocnik skarżącego wniósł o przedłużenie terminu do złożenia pozostałych dokumentów z uwagi na brak kontaktu ze skarżącym. W odpowiedzi na powyższy wniosek, zarządzeniem z dnia 29 lutego 2016r. przedłużono termin do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy o 7 dni. W dniu 11 marca 2016r. (data stempla pocztowego) pełnomocnik skarżącego przedłożył PIT-36L za lata 2013-2014. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego w sprawie I SA/Bd 1058/15 skarżący przedłożył: wyciąg z podatkowej księgi przychodów i rozchodów za 2015r.; deklaracje VAT-7; zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego; tytuły wykonawcze; decyzje ZUS w sprawie zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek. W piśmie z dnia 25 lutego 2016r. pełnomocnik skarżącego (brat skarżącego L. R.) oświadczył, że: wszelkie dokumenty związane z prowadzoną przez skarżącego działalnością gospodarczą zostały przejęte przez organy i nadal są w ich posiadaniu; wszystkie konta bankowe zostały zablokowane a następnie zlikwidowane; skarżący jest osobą samotną; w dniu 11 stycznia 2016r. zawiesił prowadzoną działalność gospodarczą; od 15 stycznia 2016r. podjął zatrudnienie w R. sp. z o.o. z wynagrodzeniem miesięcznym brutto 1.850 zł; w 2015r. utrzymywał się dzięki pomocy rodziny, która opłaca rachunki; skarżący zamieszkuje w użyczonym mu przez ojca domu; opłaty związane z użytkowaniem domu ponosi obecnie ojciec skarżącego; skarżący nie posiada żadnych nieruchomości, samochodu ani oszczędności; skarżący nie korzystał i nie korzysta z pomocy społecznej. Postanowieniem z dnia 24 marca 2016r. referendarz odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu podał, że skarżący zamieszkuje w domu użyczonym mu przez brata. Od 15 stycznia 2015r. skarżący podjął pracę uzyskując miesięczne wynagrodzenie w kwocie 1.850 zł brutto. Referendarz zaznaczył, że fakt prowadzenia przez skarżącego działalności gospodarczej do 11 stycznia 2016r. i wysokie przychody z niej uzyskiwane także nie wypełniają przesłanki przyznania mu prawa pomocy. W złożonym sprzeciwie skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia wskazując, że na dzień orzekania przez referendarza nie prowadził już działalności gospodarczej, zatem jego zdolności płatnicze nie mogą być rozpatrywane w kategorii przedsiębiorcy, albowiem nie uzyskuje już przychodu z działalności gospodarczej. Podniósł, że nie mógł planować sporów sądowych i związanych z tym kosztów. Dodał, że nawet gdyby poczynił oszczędności, to wszczęte postępowania egzekucyjne pozbawiłyby go środków. Skarżący nie zgodził się także z oceną referendarza dotyczącą korzystania przez niego z profesjonalnego pełnomocnika oraz nie korzystania z pomocy społecznej. Dodał, że od 15 stycznia 2016r. jest zatrudniony w firmie R. sp. z o.o. z wynagrodzeniem miesięcznym brutto 1.850 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje. Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r., poz. 270 ze zm.) - dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu, wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego, art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. W świetle art. 199 p.p.s.a. zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005r., sygn. akt I GZ 107/05 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl), a zatem np. osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (postanowienie NSA z dnia 19 października 2007r., II FZ 498/07 – dostępne j.w.). Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984r. o sygn. akt II CZ 104/84, Lex nr 8623). Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009r., sygn. akt I OZ 713/09 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Sąd w pełni podziela stanowisko referendarza sądowego, że strona nie wykazała, aby spełniła przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd po dokonaniu analizy sytuacji finansowej skarżącego uznał, że nie wykazał on, by całkowite poniesienie kosztów sądowych mogło spowodować ryzyko wystąpienia jego zagrożenia finansowego. Analizując złożone oświadczenia skarżącego zawarte na urzędowym formularzu PPF, informacje podane przez pełnomocnika skarżącego zawarte w piśmie z dnia 25 lutego 2016r., które znajduje się w aktach sprawy I SA/Bd 1058/15 oraz przedłożone dokumenty, należy zgodzić się z oceną referendarza, że skarżący do dnia 11 stycznia 2016r. prowadził działalność gospodarczą w znacznym rozmiarze. Ze znajdujących się w aktach sprawy zeznań podatkowych za lata 2013-2014. wynika, że co prawda z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej za ten okres skarżący wykazał stratę w kwocie 1.411.526,56 zł oraz 46.006,40 zł, jednakże przychód za powyższe okresy wyniósł odpowiednio 4.865.458,04 zł oraz 2.452.825,54 zł. W tym kontekście Sąd wskazuje, że strata w zakresie prowadzonej działalności jest jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, nie oznacza natomiast realnego braku środków finansowych. Powstanie straty nie oznacza zatem jeszcze utraty płynności finansowej podmiotu (postanowienie NSA z dnia 12 kwietnia 2011r., I GZ 92/11 oraz z dnia 11 maja 2011r., II GZ 228/11). W przypadku podmiotów prowadzących działalność gospodarczą, miarodajną dla oceny ich zdolności płatniczych nie jest kategoria dochodu, lecz przychodu. Istnieją bowiem legalne instrumenty podatkowe pozwalające na równoważenie kosztów i przychodów, tak by w końcowym rozliczeniu obciążenie podatkowe zminimalizować, czy też w ogóle je wyeliminować. Do instrumentów takich należą choćby zwolnienia podatkowe, dokonywanie zakupów w odpowiednim okresie, obniżenie dochodu przez przesunięcie kosztów w czasie, amortyzacja majątku trwałego. Istotne zatem jest to, że strona uzyskuje przychody z działalności gospodarczej (postanowienie NSA z dnia 18 kwietnia 2012r., II FZ 280/12). Podkreślenia również wymaga, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym, znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Stosując prawo pomocy nie można chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (postanowienia: NSA z dnia 29 listopada 2013r., sygn. akt II FZ 773/13; WSA w Poznaniu z dnia 16 października 2008r., sygn. akt I SA/Po 1433/07, NSA z dnia 1 kwietnia 2008r., sygn. akt I OZ 208/08). Zatem skarżący jako przedsiębiorca w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Tym samym, w przypadku planowania bądź wystąpienia na drogę sądową, skarżący powinien liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów sądowych. Wskazać również należy, że tylko za lata 2013-2014 z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej skarżący uzyskał przychód w kwocie ponad 7.000.000 zł, co zasadnym czyni tezę referendarza, którą tut. Sąd podtrzymuje i podziela, iż skarżący mógł poczynić znaczne oszczędności. Prowadzona przez skarżącego działalność gospodarcza pod nazwą Z. O. "I." B. R. z siedzibą [...], B. w przeważającym zakresie była działalnością polegającą na wykonywaniu robót budowlanych związanych ze wznoszeniem budynków mieszkalnych i niemieszlanych. Sąd ustalił, na podstawie dostępnego w Internecie wypisu z Krajowego Rejestru Sądowego, że firma, w której obecnie pracuje skarżący należy do jego brata – L. R., a jej adres jest taki sam jak adres firmy prowadzonej wcześniej przez skarżącego ([...], B.; d.: KRS "R." sp. z o.o.). W oparciu o powyższe należy stwierdzić, że skarżący nie ma nikogo na utrzymaniu, uzyskuje wsparcie ze strony rodziny w postaci możliwości zamieszkiwania w domu członka rodziny, otrzymywania gotówki w wysokości 1.000 zł miesięcznie oraz zatrudnienia w "R." sp. z o.o. za wynagrodzeniem miesięcznym 1.850 zł brutto. Stąd pomijając nawet okoliczność, że strona nie prowadzi już działalności gospodarczej, to ma jednak możliwość wygospodarowania środków na pokrycie kosztów sporu sądowego związanego z prowadzoną wcześniej działalnością gospodarczą - w przedmiotowej sprawie wpis wynosi 2.040 zł. Sądowi z urzędu są znane sytuacje, w których np. osoby bezrobotne bądź osiągające najniższe wynagrodzenie i mające na utrzymaniu osoby niepełnoletnie, rzeczywiście znajdują się w szczególnie trudnej sytuacji materialnej i nie są w stanie ponieść kosztów sądowych. Jednocześnie nie każdy ma możliwość skorzystania z pomocy rodziny, a którą należy ocenić bardzo pozytywnie. Właśnie to do tych osób pozbawionych jakiegokolwiek wsparcia powinna być skierowana w pierwszej kolejności pomoc ze strony Państwa. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005r., sygn. akt II OZ 318/05 (dostępne j.w.) wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym skarżącego. Należy stwierdzić, że biorąc pod uwagę wskazane wydatki i pomoc otrzymywaną od rodziny oraz zatrudnienie ze stałym wynagrodzeniem, sytuacja finansowa skarżącego nie przedstawia się w sposób zagrażający zapewnieniu minimum warunków socjalnych. Powyższej oceny skarżący skutecznie nie podważył w sprzeciwie. To, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez referendarza, nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Jednocześnie tut. Sąd podziela stanowisko zaprezentowane w orzeczeniach przywołanych przez stronę skarżącą, jednakże nie zapadły one w identycznej sytuacji, jak w przedmiotowej sprawie. Zaznaczyć należy, że rozpatrzenie wniosków o prawo pomocy nosi cechy dość zindywidualizowane, ze względu na zróżnicowaną sytuację, w której znajdują się skarżący (odmienna sytuacja materialna, rodzinna czy zdrowotna). Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.