I SA/Bd 318/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Halina Adamczewska-Wasilewicz po rozpoznaniu w dniu 26 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 13 kwietnia 2017 r. w zakresie prawa pomocy w sprawie ze skargi M. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie określenia należności przypadającej do zwrotu z tytułu dotacji wykorzystanej niezgodnie z przeznaczeniem postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie W dniu 20 lipca 2016 r. wpłynął do Sądu złożony na urzędowym formularzu PPF wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku skarżący podał, że pomimo wysokich dochodów uzyskiwanych z prowadzonej działalności gospodarczej, większość z nich pochłaniają zobowiązania rat leasingu oraz ubezpieczeń mienia. Ponadto bardzo duża kwota zobowiązująca do zwrotu dotacji do budżetu państwa powoduje, że znaczna część tych dochodów odkładana jest na wypadek nieuwzględnienia przez Sąd skargi. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz dwójką małoletnich dzieci, którego miesięczny dochód wynosi 11.549,69 zł. Jako majątek wnioskodawca wskazał dom o pow. 250 m² – wartość ok. 500.000 zł. Ponadto żona skarżącego jest właścicielem mieszkania o pow. 56 m² – wartość ok. 200.000 zł. Skarżący oświadczył, że nie posiada oszczędności, papierów wartościowych, wierzytelności oraz przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 5.000 zł. W rubryce zobowiązania i stałe wydatki skarżący podał: leasing budynku w którym prowadzona jest szkoła – 54.229,04 zł; leasing samochodu – 1.441,31 zł; ubezpieczenie domu – 476 zł; ubezpieczenie samochodu (OC +AC) 1.559 zł; ubezpieczenie budynku szkoły – 4.380 zł; opłaty za mieszkanie – 350 zł; media mieszkanie – 230 zł. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego skarżący przedłożył: wyciągi z rachunków bankowych; porozumienie do umowy leasingu operacyjnego; umowę leasingu; kserokopie paragonów; obliczenie dochodu za okres od stycznia do lipca 2016 r.; faktury za: energię, czynsz; dodatkową opłatę z tytułu podatku od nieruchomości; wodę; gaz; leasing samochodu, usługi telekomunikacyjne; PIT-36L skarżącego za lata 2014-2015; PIT-36 żony skarżącego za lata 2014-2015; zawiadomienia o zajęciu prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność z rachunku bankowego; tytuł wykonawczy. W piśmie z dnia 16 sierpnia 2016 r. pełnomocnik skarżącego wskazał, że wszystkie rachunki bankowe skarżącego zostały zajęte. Oszczędności, które posiadał skarżący, przeznaczone były na ewentualną spłatę należności wobec Miasta B. z tytułu wykorzystania dotacji niezgodnie z przeznaczeniem. Znaczna część środków na rachunkach bankowych skarżącego należy do jego rodziców, stąd też w dniu 8 sierpnia 2016 r. został dokonany przelew na konto matki skarżącego. Skarżący w 2012 r. pożyczył od rodziców kwotę 200.000 zł, co zostało zgłoszone do właściwego Urzędu Skarbowego. Prawomocnym postanowieniem z dnia 7 września 2016 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący nie wniósł środka zaskarżenia od powyższego orzeczenia i uiścił wpis od skargi. Wyrokiem z dnia 15 listopada 2016 r. Sąd uchylił decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego. W dniu 27 stycznia 2017 r. wpłynęła do Sądu skarga kasacyjna strony skarżącej od powyższego wyroku. W odpowiedzi na wezwanie do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej skarżący złożył na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz dwójką małoletnich dzieci, którego miesięczny dochód wynosi 14.700 zł. Jako majątek wnioskodawca wskazał dom o pow. 300 m² – wartość ok. 250.000 zł., mieszkanie o pow. 56 m² – wartość ok. 200.000 zł oraz samochód osobowy marki Citroen rok produkcji 2013. Skarżący oświadczył, że nie posiada oszczędności, papierów wartościowych, wierzytelności. W rubryce zobowiązania i stałe wydatki skarżący podał: leasing budynku – 54.500 zł oraz 5.000 zł koszty utrzymania rodziny. Postanowieniem z dnia 13 kwietnia 2017 r. Referendarz sądowy odmówił zmiany postanowienia z dnia 7 września 2016 r. W uzasadnieniu podał, że strona nie wykazała, by uiszczenie wpisu od skargi kasacyjnej mogło spowodować uszczerbek utrzymania koniecznego dla niej i rodziny. Referendarz wskazał na prowadzoną przez skarżącego działalność gospodarczą, jego wysokie dochody oraz posiadany przez skarżącego majątek. W sprzeciwie skarżący wskazał na pominięcie przez Referendarza bardzo dużych zobowiązań (ponad 55.000,00 zł z tytułu leasingu operacyjnego i innych kosztów) oraz zadłużenia względem Miasta B. (ponad 1.000.000,00 zł). Podał, że małżonkowie mieszkają w mieszkaniu stanowiącym ich własność, natomiast dom był darowizną, jaką otrzymali od rodziców skarżącego; nigdy we wskazanym domu nie zamieszkali, a na wynajem dużego budynku poza miastem nie było nigdy chętnych. Odnośnie do samochodu skarżący podał, że został wykupiony po 3 letnim okresie leasingu, jest jedynym samochodem posiadanym przez skarżącego i jego rodzinę, służącym do prowadzenia działalności gospodarczej przez skarżącego oraz do celów prywatnych. Skarżący podkreślił, że uiszczenie wysokich opłat sądowych wiąże się dla niego ze znacznym obciążeniem budżetu domowego, gdyż faktycznie środki na ten cel muszą zostać przez niego pożyczone. Wraz ze złożeniem sprzeciwu skarżący uiścił wpis sądowy od skargi kasacyjnej w kwocie 4.766 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) – dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie Referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. W świetle art. 199 p.p.s.a., zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005r., sygn. akt I GZ 107/05), a zatem np. osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Innymi słowy, udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Wskazać trzeba, że opłaty sądowe stanowią rodzaj danin publicznych, zwolnienie od ich ponoszenia stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP (postanowienie NSA z dnia 19 października 2007r., II FZ 498/07). Ubiegający się o taką pomoc wnioskodawca powinien w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach, do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby poczynione w ten sposób oszczędności okazały się niewystarczające – może zwrócić się o pomoc państwa (por. postanowienie SN z dnia 24 września 1984r. o sygn. akt II CZ 104/84). Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009r., sygn. akt I OZ 713/09). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Sąd w pełni podziela stanowisko Referendarza sądowego, że strona nie wykazała, aby spełniła przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżący prowadzi działalność gospodarczą w znacznym rozmiarze. Dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej przez skarżącego za 2015 r. wyniósł 184.776,20 zł (d.: k. 160 akt sądowych), a za okres od stycznia do lipca 2016 r. 99.434 zł (d.: k. 120 akt sądowych). Skarżący w pierwszym złożonym wniosku wskazał, że z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej uzyskuje miesięczny dochód w kwocie 9.806,20 zł, natomiast w obecnie rozpoznawanym wniosku podaje, że dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wynosi 11.800 zł miesięcznie. W kontekście powyższych ustaleń słusznie stwierdził Referendarz, że działalność gospodarcza skarżącego generuje znaczny dochód, zatem powinien zabezpieczyć środki finansowe na opłacenie wpisu sądowego od skargi kasacyjnej. Również żona skarżącego uzyskuje miesięczny dochód w kwocie 2.900 zł netto, zatem łączny dochód małżonków wynosi 14.700 zł. Ponadto, jak także poprawnie wskazał Referendarz, pod pojęciem stanu majątkowego należy rozumieć także środki finansowe ulokowane w majątku ruchomym i nieruchomym (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 144/11). Z tego też względu posiadanie majątku, w postaci jakichkolwiek aktywów zawsze rzutuje na ocenę prawa do zwolnienia strony z kosztów postępowania. Biorąc pod uwagę powyższe dane, Sąd po dokonaniu analizy sytuacji finansowej skarżącego uznał, że nie wykazał on, iż całkowite poniesienie kosztów sądowych mogłoby spowodować wystąpienie uszczerbku utrzymania koniecznego dla strony i jej rodziny. Odnosząc się do okoliczności spłaty leasingu operacyjnego i innych kosztów wskazać należy, że ponoszenie wydatków związanych ze spłatą zaciągniętych kredytów nie może być uznane za przyczynę uzasadniającą przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie wielokrotnie wyjaśniano, że przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych strony na Skarb Państwa (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 20 czerwca 2013 r., sygn. akt I FZ 224/13). Dlatego też nie znajduje uzasadnienia, aby wnioskodawca spłacał inne ciążące na nim zobowiązania o charakterze prywatnoprawnym, a jednocześnie żądał, aby koszty związane z wniesieniem skargi kasacyjnej pokrywał za niego Skarb Państwa. Brak jest racjonalnego uzasadnienia dla przyjęcia stanowiska, iż to budżet powinien kredytować w tym zakresie stronę skarżącą. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005 r., sygn. akt II OZ 318/05 wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym strony i jej rodziny. W przedmiotowej sprawie wpis od skargi kasacyjnej wynosi 4.766 zł, natomiast miesięczny dochód gospodarstwa domowego skarżącego to kwota 14.700 zł. Strona posiada też majątek, z którego może czerpać dochód. W konsekwencji należy stwierdzić, że skarżący nie wykazał, że znajduje się w sytuacji finansowej uniemożliwiającej poniesienie przez nią jednorazowego wydatku na wpis od skargi kasacyjnej. Co więcej – wraz ze złożonym sprzeciwem skarżący uiścił wpis w pełnej wysokości, co potwierdza, że finansowanie sporu sądowego z budżetu państwa oraz jego samego jako jednostki potrzebującej przyznania "prawa ubogich", nie jest w sprawie konieczne. Powyższej oceny skarżący skutecznie nie podważył w sprzeciwie. W sprzeciwie strona nie neguje dokonanych przez Referendarza ustaleń faktycznych, zarzuca natomiast błędną ocenę zebranego materiału dowodowego. Podnosi, iż wbrew twierdzeniom Referendarza nie ma środków na pokrycie wpisu od skargi kasacyjnej i że ma bardzo duże zobowiązania. Zdaniem Sądu, stan faktyczny sprawy został poprawnie oceniony i ustalony przez Referendarza. To, że strona nie zgadza się z oceną stanu faktycznego i prawnego dokonaną przez Referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. Ponadto Sąd wskazuje, że obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Prawidłowe zastosowanie przez Referendarza przepisów p.p.s.a. nie stanowi naruszenia norm Konstytucji RP gwarantujących obywatelowi swobodny dostęp do niezawisłego i bezstronnego sądu (por. postanowienia NSA: z dnia 28 lipca 2011 r., II FSK 1407/11, z dnia 12 stycznia 2012 r., II FZ 876/11). Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w przekonujący sposób (por. postanowienie NSA z dnia 25 lutego 2011 r., I FZ 26/11). W tym stanie rzeczy, z uwagi na fakt, iż skarżący nie wykazał, że jego obecna sytuacja finansowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.