I SA/Bd 370/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Leszek Kleczkowski po rozpoznaniu w dniu 28 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia Referendarza sądowego z dnia 12 października 2016 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi R. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za styczeń i od marca do grudnia 2009 r. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy Skarżący złożył na urzędowym formularzu PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku wskazał, że nie posiada środków niezbędnych do uiszczenia wpisu. Skarżący oświadczył, że jego sytuacja jest na tyle tragiczna, że ogłasza upadłość. Ponadto skarżący wskazał, że nie stać go na opłacenie dotychczasowego pełnomocnika, a bez niego nie jest w stanie sam sporządzić pism ani występować przed sądem. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżący podał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. Nie uzyskuje żadnego dochodu. Nie posiada majątku, oszczędności oraz papierów wartościowych ani innych praw majątkowych. W rubryce zobowiązania i stałe wydatki skarżący wskazał 300 zł na jedzenie i 50 zł na leki miesięcznie. Zarządzeniem z dnia 27 lipca 2016r. referendarz sądowy wezwał pełnomocnika skarżącego do nadesłania dokumentów oraz oświadczeń obrazujących sytuację finansową i majątkową skarżącego oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. W odpowiedzi na wniosek pełnomocnika skarżącego zarządzeniem z dnia 25 sierpnia 2016r. przedłużono termin do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. W dniu 9 września 2016r. wpłynęło do Sądu pismo pełnomocnika z dnia 7 września 2016r., w którym wskazał, że z oświadczenia jego mandanta wynika, że: składał wniosek o upadłość 1 grudnia 2015r. wskazując, iż jest niewypłacalny; nie był zatrudniony, a jedyne dochody osiągał z działalności gospodarczej, która została wyrejestrowana; nie korzysta z pomocy społecznej; wyprowadził się z [...] w P. i pomieszkuje u znajomych bez stałego miejsca zamieszkania; nie posiada oszczędności; nie pozostaje z nikim we wspólnym gospodarstwie domowym; nie pozostaje w związku małżeńskim; z majątku skarżącego prowadzona jest egzekucja z wniosku wierzycieli; nie ma statusu osoby bezrobotnej. Do pisma dołączono: wniosek o ogłoszenie upadłości; pismo wyjaśniające; oświadczenie dłużnika; wezwania do zapłaty; zajęcie wierzytelności; protokół zajęcia ruchomości; zawiadomienie o wszczęciu egzekucji; zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego; zawiadomienie o zajęciu rachunku bankowego; nakaz zapłaty; umowę kredytu obrotowego. Postanowieniem z dnia 12 października 2016 r. referendarz odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wskazał, że niezastosowanie się przez stronę do wezwania Referendarza sądowego wystosowanego w trybie wyznaczonym przez art. 255 p.p.s.a. ma ten skutek, że referendarz nie może skorzystać ze wszystkich koniecznych do rozstrzygnięcia wniosku oświadczeń bądź dokumentów źródłowych. Ich brak powoduje, że materiał dowodowy jest niekompletny, a zatem niewystarczający do sprawdzenia, czy twierdzenie strony o niemożności poniesienia kosztów postępowania znajduje odzwierciedlenie w rzeczywistości. Referendarz zwrócił także uwagę, że skarżący nie wyjaśnił również skąd pochodzą środki finansowe związane z comiesięcznym utrzymaniem. Na tej podstawie Referendarz uznał, że skarżący nie wykazał, iż wystąpiła ustawowa przesłanka przyznania prawa pomocy. W złożonym sprzeciwie pełnomocnik skarżącego podniósł, że sytuacja materialna R. P. została wyczerpująco przedstawiona. Wskazał, że przedłożone oświadczenia, dokumenty oraz formularz PPF wystarczająco przedstawiają sytuację finansową skarżącego i pokazują, że wypełnia on przesłanki udzielenia mu prawa pomocy. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie art. 246 § 1 pkt 1 i art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016., poz. 718 ze zm., dalej jako: "p.p.s.a."). Do sprzeciwu nie załączono żadnych dodatkowych dowodów. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że w dniu 15 sierpnia 2015 r. weszła w życie nowelizacja ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, wprowadzona ustawą z dnia 9 kwietnia 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2015 r., poz. 658 - dalej zwanej "ustawą nowelizującą"), mocą której został zmieniony m.in. art. 260, mający w niniejszej sprawie zastosowanie. Na podstawie art. 1 pkt 73 ustawy nowelizującej, art. 260 p.p.s.a. otrzymał w § 1 następujące brzmienie: "Rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy". W § 2 przyjęto natomiast, że "W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu", a w § 3, że "Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym". W art. 2 ustawy nowelizującej przyjęto zaś regułę prawa międzyczasowego, zgodnie z którą przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, w brzmieniu nadanym przez art. 1 pkt 2-8, pkt 10-14, pkt 19-32, pkt 34-39, pkt 41-47, pkt 51, pkt 52, pkt 55, pkt 57, pkt 58, pkt 60-69, pkt 71, pkt 72 i pkt 74-81 ustawy nowelizującej należało stosować również do postępowań wszczętych przed dniem jej wejścia w życie. W zdaniu drugim postanowiono, że "W pozostałym zakresie do tych postępowań stosuje się przepisy ustawy, o której mowa w art. 1, w brzmieniu dotychczasowym". Stosownie do art. 3 ustawy nowelizującej, zmiany weszły w życie z dniem 15 sierpnia 2015 r. Ponieważ art. 1 pkt 73 ustawy nowelizującej nadający nowe brzmienie art. 260 p.p.s.a. nie został wymieniony w zdaniu pierwszym art. 2 ustawy nowelizującej, zgodnie z przyjętą w zdaniu drugim zasadą działania dawnego prawa, do postępowań wszczętych przed dniem jej wejścia w życie należało stosować przepis art. 260 "w brzmieniu dotychczasowym", tj. obowiązującym przed 15 sierpnia 2015 r. Powyższe oznacza, że jeżeli postępowanie wszczęto przed 15 sierpnia 2015 r. - w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie referendarza sądowego, przeciwko któremu został on wniesiony, traciło moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlegała rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym (por. postanowienie NSA z dnia 12 października 2016 r., II OZ 1198/16; postanowienie NSA z dnia 6 września 2016 r., II OZ 842/16). Biorąc pod uwagę, że w niniejszej sprawie postępowanie zostało wszczęte z dniem złożenia skargi, tj. z dniem 15 marca 2015 r. (data nadania skargi na poczcie), zastosowanie ma art. 260 p.p.s.a. w brzmieniu obowiązującym sprzed jego nowelizacji. Z chwilą zatem wniesienia sprzeciwu wydane przez referendarza sądowego postanowienie z dnia 12 października 2016 r. straciło moc. Przechodząc do merytorycznego rozpatrzenia wniesionego sprzeciwu, należy zauważyć, iż w świetle art. 199 p.p.s.a., zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko niezbędne potrzeby egzystencjalnie (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005r., sygn. akt I GZ 107/05). Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W sytuacji, gdy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności faktyczne są niewiarygodne lub niekompletne, wspomniany wyżej obowiązek nie jest wypełniony. To z kolei powoduje, że sąd nie może ocenić sytuacji materialnej wnioskodawcy i musi odmówić przyznania prawa pomocy (por. postanowienia NSA: z dnia 28 sierpnia 2014 r., II FZ 1109/14, z dnia 5 września 2014 r., II OZ 874/14). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Dopełnieniem powyższych przepisów jest art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym, wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Zgodnie natomiast z art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Należy zauważyć, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie informacji dotyczących posiadanego majątku skarżący wskazywał: "brak" lub "0". Zaznaczył, że nie pracuje, nie zarabia. Ponosi wydatki na jedzenie w wysokości 300 zł oraz 50 zł na leki. W sytuacji gdy skarżący nie podał żadnych źródeł finansowania wydatków związanych ze swoim utrzymaniem (a bez wątpienie takie ponosi), zasadnie referendarz sądowy uznał, że wskazane we wniosku dane są niewystarczające dla oceny jego sytuacji majątkowej i wezwał stronę – na podstawie art. 255 p.p.s.a. - do przedłożenia dodatkowych informacji lub dokumentów dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Nie sposób uznać, aby tak lakoniczne informacje, jak zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy, mogłyby stanowić podstawę do przyznania prawa pomocy. Wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach oraz dokładne dane o stanie rodzinnym. Informacje na temat możliwości płatniczych powinny być na tyle szczegółowe, by możliwa była ocena rzeczywistej kondycji finansowej strony (por. postanowienie NSA z dnia 22 października 2014 r., II FZ 1294/14). Zdaniem Sądu, strona nie wykazała, aby spełniła przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd po dokonaniu analizy danych zawartych we wniosku, w tym sytuacji finansowej skarżącego uznał, że nie przedstawił on wystarczających informacji, by ocenić jego rzeczywistą sytuację materialną, a co za tym idzie – nie wykazał, że całkowite poniesienie kosztów sądowych mogłoby spowodować u niego ryzyko wystąpienia zagrożenia finansowego. W ogóle nie wiadomo jakie są źródła finansowania wydatków związanych z utrzymanie skarżącego. Skarżący nie korzysta z pomocy społecznej. Nie ma również statusu osoby bezrobotnej. Podkreślenia wymaga, że mimo wezwania, skarżący nie przedstawił nawet tak podstawowych dokumentów jak odpisy zeznań podatkowych, wyciągi z rachunków bankowych czy oświadczenia o źródłach utrzymania. Sąd zauważa, że postawa strony, która wybiórczo prezentuje informacje mające potwierdzać jej sytuację majątkową i rodzinną, uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej (por. postanowienie NSA z dnia 21 lipca 2008 r., I FZ 287/08). Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji rodzinnej, majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Reasumując, skoro skarżący nie przedłożył stosownych dokumentów oraz oświadczeń, o które był wzywany, to nie było podstaw do rzetelnej oceny jego sytuacji majątkowej. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez wnioskodawcę, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu takiego prawa, co niewątpliwie oznacza, iż ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Uchylając się od przedstawienia dokumentów i złożenia oświadczeń, o które wzywał referendarz, wskazujących na sytuację rodzinną i majątkową, skarżący powinien liczyć się z tym, że brak będzie wystarczających podstaw do uznania jego oświadczeń i twierdzeń za uprawdopodobnione, a tym samym za uzasadniające przyznanie prawa pomocy (postanowienia NSA: z dnia 25 kwietnia 2008r., II OZ 322/08, z dnia 24 czerwca 2008r., I GZ 147/08, z dnia 5 czerwca 2008 r. sygn. akt. I FZ 236/08). Brak jest także podstaw do przyznania skarżącemu pomocy profesjonalnego pełnomocnika. Sam fakt ustanowienia fachowego pełnomocnika z wyboru, jak ma to miejsce w rozpatrywanej sprawie, wyklucza jego ustanowienie w ramach prawa pomocy. Zgodnie bowiem z art. 246 § 3 p.p.s.a. adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego można ustanowić dla strony, która nie zatrudnia lub nie pozostaje w innym stosunku prawnym z wyżej wskazanymi osobami. Nie dotyczy to adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego ustanowionego na podstawie przepisów o prawie pomocy. W rezultacie, obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, w sytuacji gdy strona korzysta z pomocy profesjonalnego pełnomocnika ustanowionego z wyboru (por. postanowienie NSA z dnia 25 sierpnia 2010 r., II GZ 156/10). Ustanowiony przez skarżącego pełnomocnik uczestniczy w postępowaniu sadowoadministracyjnym: składa pisma procesowe, odbiera korespondencje, złożył sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego. Reasumując należy stwierdzić, że nie zostały spełnione przesłanki wynikająca z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. dotyczące przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wbrew twierdzeniom zawartym w sprzeciwie nie został także naruszony art. 255 p.p.s.a. Mając powyższe na uwadze, Sąd orzekł jak w sentencji postanowienia.