I SA/Bd 702/17

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Ewa Kruppik-Świetlicka po rozpoznaniu w dniu 9 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z dnia 13 września 2017 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. A. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej z dnia [...] maja 2017 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za styczeń i luty 2014 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Skarżący wniósł na urzędowym formularzu PPF o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, którego miesięczny dochód wynosi 1.500 zł. Oświadczył również, że nie posiada nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i innych praw majątkowych oraz przedmiotów wartościowych. W rubryce zobowiązania i stałe wydatki skarżący wskazał: kredyt w banku P. B..P.. – 600.000 zł, kredyt w banku M. – 35.000 zł; kredyt m. k 25.000 zł; koszty utrzymania – 1.500 zł; G. N. B. – 100.000 zł. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego skarżący przedłożył zeznania podatkowe za lata 2015-2016; wyciąg z rachunku bankowego, na którym nie ma żadnej operacji finansowej; umowę rozdzielności majątkowej zawartą w formie aktu notarialnego; zaświadczenie o zarobkach; oświadczenie o zablokowanych rachunkach bankowych. Ponadto skarżący oświadczył, że: nie prowadzi z żoną wspólnego gospodarstwa domowego; nie uzyskuje świadczeń z pomocy społecznej; obecnie skarżący mieszka u ojca i nie ponosi kosztów wynajmu i opłat eksploatacyjnych; miesięcznie koszty utrzymania to kwota 900 zł oraz ubrania ok. 200 zł; lokal wskazany w rubryce 2.1. formularza należy do ojca wnioskodawcy; lokal wskazany w rubryce 2.2. należy do żony wnioskodawcy; nie utrzymuje bezpośredniego kontaktu z żoną, odbiera pocztę w urzędzie pocztowym, ponieważ niedawno się przeprowadził, a nie chce zmieniać adresu do korespondencji ze względu na sprawy urzędowe; nie posiada oszczędności; środki na utrzymanie w wysokości 1.500 zł otrzymuje od pracodawcy z tytułu umowy o pracę oraz od ojca – 300zł - 400 zł; nie prowadzi działalności gospodarczej. Postanowieniem z dnia 13 września 2017 r. Referendarz sadowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wskazał, że skarżący nie wykazał, by spełniał ustawowe przesłanki umożliwiające przyznanie mu prawo pomocy oraz że nie przedłożył wszystkich dokumentów, o które był wzywany. Pismem z dnia 29 września 2017 r. strona złożyła sprzeciw, w którym wnosiła o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Skarżący podniósł, że analiza dokumentów i jego sytuacji w zaskarżonym postanowieniu jest pobieżna i nie odnosi się do faktycznych realiów, w jakich funkcjonuje podatnik. Jednocześnie wnioskodawca wniósł o przeprowadzenie dowodu z aktualnego wydruku C. na potwierdzenie "zamknięcia" działalności gospodarczej oraz z decyzji Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w T. z dnia [...] w przedmiocie dokonania zabezpieczenia na majątku podatnika przez organ podatkowy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zważył, co następuje. Stosownie do treści art. 259 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.) – dalej jako: "p.p.s.a.", m.in. od postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy strona albo adwokat, radca prawny, doradca podatkowy lub rzecznik patentowy mogą wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia zarządzenia lub postanowienia. W takiej sytuacji, tj. rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd – jak stanowi art. 260 § 1 p.p.s.a. – wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Zgodnie z § 2 tego przepisu wniesienie sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność, a sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd rozpoznaje sprawę na posiedzeniu niejawnym (art. 260 § 3 p.p.s.a.). Wobec powyższego art. 260 § 2 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady określonej w art. 167a § 2-3 p.p.s.a., że sąd rozpoznający sprzeciw działa jako sąd pierwszej instancji. W świetle art. 199 p.p.s.a. zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005 r., sygn. akt I GZ 107/05). Innymi słowy, udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie mogą uiścić kosztów bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania siebie i rodziny, a przez to powinno sprowadzać się do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009r., sygn. akt I OZ 713/09). Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy. W sytuacji gdy przedstawione przez wnioskodawcę okoliczności faktyczne są niewiarygodne lub niekompletne, wspomniany wyżej obowiązek nie jest wypełniony. To z kolei powoduje, że sąd nie może ocenić sytuacji materialnej wnioskodawcy i musi odmówić przyznania prawa pomocy (por. postanowienia NSA: z dnia 28 sierpnia 2014 r., II FZ 1109/14, z dnia 5 września 2014 r., II OZ 874/14). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie Sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Podkreślenia wymaga, że skarżący nie przedłożył wszystkich dokumentów, o które był wzywany przez Referendarza sądowego – nie przedstawił w ogóle sytuacji finansowej i majątkowej żony. Przedmiotowych dokumentów nie dołączył także do złożonego sprzeciwu. W konsekwencji, skarżący nie przedłożył wystarczających informacji, by rzetelnie ocenić jego faktyczną sytuację materialną, a co za tym idzie nie wykazał, że całkowite poniesienie kosztów sądowych mogłoby spowodować ryzyko wystąpienia zagrożenia finansowego. Bez znaczenia w sprawie pozostaje okoliczność wskazana przez wnioskodawcę, że pozostaje w ustroju rozdzielności majątkowej z żoną. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się bowiem, że powołanie się we wniosku o przyznanie prawa pomocy na rozdzielność majątkową nie wpływa na ocenę tego wniosku (postanowienie NSA z 10 kwietnia 2013 r., sygn. akt I GZ 107/13). Podkreśla się, że małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy oraz do współdziałania dla dobra rodziny, którą przez swój związek założyli i z tego obowiązku nie zwalnia ich nawet pozostawanie w rozdzielności majątkowej (postanowienie NSA z 31 maja 2012r., sygn. akt I OZ 410/12). Uzasadnia się to w ten sposób, że małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów postępowania sądowego, a na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu ustanowiona rozdzielność majątkowa małżonków (postanowienie NSA z 28 grudnia 2012 r., sygn. akt II FZ 1020/12). Podnosi się też, że z art. 252 p.p.s.a. wynika, iż sąd rozpoznający wniosek o przyznanie prawa pomocy bada nie tylko stan majątkowy wnioskodawcy w ścisłym tego słowa znaczeniu, ale bierze pod rozwagę także jego stan rodzinny i w tym zakresie poza ustaleniem obciążeń związanych z utrzymaniem rodziny powinien uwzględnić możliwy wkład członków tej rodziny w koszty utrzymania, obowiązek wzajemnej pomocy nawet przy rozdzielności majątkowej zgodnie z art. 23 k.r.o., przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb rodziny stosownie do art. 27 k.r.o. (postanowienie NSA z 26 października 2011 r., sygn. akt II FZ 509/11). Ponadto, na podstawie przedłożonych przez skarżącego dokumentów, nie można ustalić jakie są rzeczywiste źródła finansowania ponoszonych przez stronę wydatków. W tym względzie wskazać należy, że skarżący utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę w kwocie 3.475 zł brutto (d.: k. 92 akt sądowych), a w formularzu PPF podał, że jego dochód to 1.500 zł (d.: k. 54 akt sądowych) i jednocześnie ponosi, jak to wynika ze złożonego przez niego oświadczenia, duże miesięczne wydatki na spłaty zobowiązań. Są to rozbieżności niewyjaśnione przez niego na żadnym etapie ubiegania się o przyznaniu mu prawa pomocy. Podkreślenia przy tym wymaga, że skarżący nie posiada żadnych oszczędności. Nie korzysta z pomocy społecznej. Nie ma również statusu osoby bezrobotnej. Skarżący nie wyjaśnił skąd bierze środki na systematyczne pokrywanie nadwyżki wydatków nad uzyskiwanymi dochodami. Niemożliwa jest sytuacja, w której wydatki przewyższają dochody, a wnioskodawca nie wykazuje innych źródeł ich finansowania. Powyższe powoduje, że oświadczenie o dochodach złożone przez skarżącego nie można uznać za rzetelne. Wprawdzie z sprzeciwie od postanowienie strona zaprzeczyła, aby wydatki te uiszczała i przez to "popada w spirale zadłużenia", jednak wyjaśnienie to trudno za wiarygodne na tle niepełnych i niejednoznacznych informacji jakie przedstawia. W oświadczeniu (formularz PPF) wnioskodawca wyraźnie wskazał, że ponosi miesięczne wydatki w określonych kwotach. W sprzeciwie twierdząc, że jest inaczej strona nie wyjaśniła powodów zmiany swojego stanowiska. Odnosząc się do okoliczności spłaty kredytu wskazać należy, że ponoszenie wydatków związanych ze spłatą zaciągniętych zobowiązań nie może być uznane za przyczynę uzasadniającą przyznanie prawa pomocy. W orzecznictwie wielokrotnie wyjaśniano, że przedkładanie należności o charakterze prywatnoprawnym nad publicznoprawnymi nie może skutkować przerzuceniem ciężaru finansowania postępowań sądowoadministracyjnych strony na Skarb Państwa (por. postanowienie NSA z 20 czerwca 2013 r., sygn. akt I FZ 224/13). Dlatego też nie znajduje uzasadnienia, aby wnioskodawca spłacał inne ciążące na nim zobowiązania o charakterze prywatnoprawnym, a jednocześnie żądał, aby koszty związane z wniesieniem skargi kasacyjnej pokrywał za niego Skarb Państwa. Brak jest racjonalnego uzasadnienia dla przyjęcia stanowiska, iż to budżet powinien kredytować w tym zakresie stronę skarżącą. Zdaniem Sądu strona nie wykazała, aby spełniła przesłanki upoważniające do przyznania prawa pomocy zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd po dokonaniu analizy sytuacji finansowej skarżącego uznał, że nie przedstawił on wystarczających informacji, by ocenić jego rzeczywistą sytuację materialną, a co za tym idzie – nie wykazał, że całkowite poniesienie kosztów sądowych mogłoby spowodować u niego ryzyko wystąpienia zagrożenia finansowego. W ogóle nie wiadomo jakie są źródła finansowania wydatków związanych z utrzymaniem skarżącego. Sąd zauważa, że postawa strony, która wybiórczo prezentuje informacje mające potwierdzać jej sytuację majątkową uniemożliwia uzyskanie pewności, co do jej rzeczywistej sytuacji finansowej (por. postanowienie NSA z dnia 21 lipca 2008 r., I FZ 287/08). Strona powinna podejmować takie czynności, które przekonałyby sąd, co do zasadności przyznania prawa pomocy. W przypadku, gdy zachodzą poważne wątpliwości co do wiarygodności złożonych przez stronę oświadczeń, to wnioskującemu powinno zależeć na ich obaleniu. Sąd nie jest zaś zobowiązany do prowadzenia postępowania mającego na celu ustalenie sytuacji majątkowej i finansowej skarżącego w sytuacji, gdy dane umożliwiające ocenę tego stanu nie są pełne, mimo istniejącego po stronie skarżącego ciężaru wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy. Jeszcze raz należy podkreślić, że warunkiem przyznania prawa pomocy jest wykazanie przez wnioskodawcę, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu takiego prawa, co oznacza, że ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Skoro skarżący nie przedłożył stosownych dokumentów, o które był wzywany i sposób nierzetelny przedstawił swoją sytuację materialną, to nie było podstaw do ustalenia jego rzeczywistej sytuacji majątkowej i przyznania mu pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Powyższej oceny nie zmieniają załączone do sprzeciwu dokumenty w postaci aktualnego wydruku C. oraz z decyzji Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w T. z dnia [...] maja 2014 r. w przedmiocie dokonania zabezpieczenia na majątku podatnika przez organ podatkowy. W sprzeciwie skarżący stwierdził też, że wykazanie sytuacji finansowej i majątkowej żony nie ma znaczenia dla sprawy. Nadal zatem skarżący nie wykonał w pełnym zakresie obowiązku udokumentowania rzeczywistej sytuacji finansowej wymaganej przepisami prawa, wobec czego trudno w tym względzie mówić o podnoszonym w sprzeciwie braku odniesienia się do "faktycznych realiów". Zdaniem Sądu, stan faktyczny sprawy został poprawnie oceniony i ustalony przez Referendarza sądowego. To, że strona nie zgadza się z oceną dokonaną przez Referendarza nie zmienia prawidłowości wydanego postanowienia i nie jest przesłanką stwierdzenia jego wadliwości. W tym stanie rzeczy, z uwagi na fakt, iż skarżący nie wykazał, że jego obecna sytuacja finansowa nie pozwala na poniesienie pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, Sąd na podstawie art. 260 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.