I SA/Bd 90/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Halina Adamczewska-Wasilewicz po rozpoznaniu w dniu 27 kwietnia 2015r. na posiedzeniu niejawnym wniosku M. T. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. T. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za styczeń, luty, marzec 2011 r. postanawia: zwolnić skarżącego od kosztów sądowych w 50% W dniu 25 lutego 2014r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wpłynął na urzędowym formularzu wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 09 kwietnia 2014r. Referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem strona złożyła sprzeciw. Postanowieniem z dnia 09 maja 2014r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Prawidłowość powyższego rozstrzygnięcia potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny, który postanowieniem dnia 17 lipca 2014r. sygn. akt I FZ 200/14 oddalił zażalenie skarżącego. W dniu 11 lutego 2015r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wpłynął na urzędowym formularzu kolejny wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wnioskodawca podał, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz małoletnią córką. Oświadczył, że córka pozostaje na utrzymaniu żony, z którą skarżący posiada rozdzielność majątkową. Wnioskodawca oświadczył, że nie posiada oszczędności, papierów wartościowych, przedmiotów wartościowych oraz nieruchomości. Wskazał, że działalność gospodarcza została zawieszona dnia 16 stycznia 2012r. Do wniosku załączono umowę rozdzielności majątkowej zawartą w formie aktu notarialnego. W odpowiedzi na zarządzenie referendarza sądowego skarżący przedłożył: PIT 36L za lata 2013-2014 z których wynika, że za 2013 z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wnioskodawca wykazał stratę w kwocie 5.408,13 (przychód 1.133.016,40 zł), natomiast za 2014r. nie uzyskał żadnego przychodu; protokół o stanie majątkowym zobowiązanego; dokument dostawy wyrobów węglowych; oświadczenie brata, z którego wynika, że pomaga skarżącemu finansowo w kwocie 1.000 zł miesięcznie. Ponadto skarżący oświadczył, że z żoną pozostaje w rozdzielności majątkowej i nie ma dostępu do jej zeznań podatkowych, nie posiada rachunków bankowych, nie posiada nieruchomości, ani ruchomości. Nie posiada stałego źródła utrzymania. Nie posiada statusu osoby bezrobotnej. W stosunku do jego osoby prowadzone jest postępowanie egzekucyjne. Postanowieniem z dnia 24 marca 2015r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy. We wniesionym sprzeciwie skarżący - reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika z wyboru - wskazał, że referendarz zakwestionował w istocie instytucję rozdzielności majątkowej ugruntowaną w polskim prawie rodzinnym. W ocenie skarżącego, organy państwa nie powinny ingerować w wewnętrzne uregulowania stosunków majątkowych małżonków. Zaznaczył, że samo prowadzenie w przeszłości działalności gospodarczej w znacznych rozmiarach nie przesądza o jego aktualnej sytuacji finansowej, która jest bardzo trudna. Podkreślił, że wbrew ocenom referendarza, podejmuje inicjatywę w znalezieniu pracy i nie przeczy temu fakt niezarejestrowania w Urzędzie Pracy. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012r. poz. 270) – dalej jako: "p.p.s.a.", w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Pismem z dnia 14 kwietnia 2015r. strona wniosła sprzeciw od postanowienia referendarza sądowego Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 24 marca 2015r., który nie został odrzucony przez Sąd, a zatem powyższe postanowienie utraciło moc. W świetle art. 199 p.p.s.a., zasadą jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Wyjątkiem od tej zasady jest instytucja prawa pomocy. Na podstawie art. 245 § 1 i 3 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Intencją wprowadzenia przepisów dotyczących prawa pomocy było stworzenie możliwości dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które znajdując się w trudnej sytuacji finansowej nie mogą uiścić kosztów sądowych. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania i zapewnia osobie znajdującej się w ciężkich warunkach materialnych możność obrony swoich praw przed sądem, mimo braku środków finansowych potrzebnych do poniesienia należnych kosztów sądowych. Jej wyjątkowy charakter powoduje, że prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom, których środki są bardzo ograniczone i zaspokajają tylko potrzeby egzystencjalnie niezbędne (por. postanowienie NSA z dnia 19 października 2005r., sygn. akt I GZ 107/05 – dostępne na www.orzeczenia.nsa.gov.pl), a zatem np. osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Jak wskazuje się w orzecznictwie, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony w taki sposób, że nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych. Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 10 maja 2005r., sygn. akt II OZ 318/05 (dostępne j.w.) wskazał, że prawo pomocy przyznawane jest osobom, które pomimo starań i przy największym możliwym wysiłku nie mogą ponieść kosztów postępowania, ponieważ ich dochód jest wybitnie niski lub też nie osiągają żadnego dochodu. Nie każdy więc wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w utrzymaniu koniecznym skarżącego i jego rodziny. Należy również zauważyć, że wykładnia określenia "gdy wykaże" użytego w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. oznacza, iż to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009r., sygn. akt I OZ 713/09 – dostępne j.w.). W związku z powyższym, rozstrzygnięcie sądu w kwestii przyznania bądź odmowy przyznania prawa pomocy zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane w trakcie postępowania. Dopełnieniem powyższych przepisów jest art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Ponadto, zgodnie z art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Przenosząc powyższe na grunt rozpoznawanej sprawy na wstępie należy zaznaczyć, że jest to drugi wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Pierwszy, złożony na etapie skargi, został oddalony postanowieniem tut. Sądu w dniu 9 maja 2014r. (k. 62 akt sądowych). Prawidłowość tego orzeczenia potwierdził Naczelny Sąd Administracyjny, który postanowieniem z dnia 17 lipca 2014r. oddalił zażalenie skarżącego na powyższe postanowienie (k. 75 akt sądowych). Na obecnym etapie postępowania skarżący - reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika - zobowiązany jest do zapłaty wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w kwocie 3671 zł. W wyniku dokonanej analizy sytuacji finansowej i majątkowej skarżącego Sąd stanął na stanowisku, że wykazał on, iż na chwilę obecną nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie. Wpływ na taką ocenę miało ustalenie, że skarżący prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz małoletnią córką, przy czym, jak zaznaczył córka pozostaje na utrzymaniu żony. Zgodnie z protokołem o stanie majątkowym zobowiązanego z dnia 16 grudnia 2014r. sporządzonym dla potrzeb prowadzonego postępowania egzekucyjnego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w R. skarżący zamieszkuje w domu stanowiącym własność jego małoletniej (obecnie 8-letniej) córki (k. 182-183 akt sądowych). Ponadto skarżącemu, zgodnie z oświadczeniem, pomaga finansowo brat, w kwocie ok. 1.000 zł miesięcznie (k. 166 i 181 akt sądowych.). Skarżący podał wprawdzie, że pozostaje z żoną w rozdzielności majątkowej i nie ma dostępu do jej zeznań podatkowych, zatem nie mógł przedstawić jej sytuacji finansowej, jednakże - zdaniem Sądu - fakt prowadzenia przez małżonków wspólnego gospodarstwa domowego wskazuje, iż małżonka skarżącego partycypuje w kosztach jego utrzymania. W orzecznictwie sądowym prezentowany jest pogląd, zgodnie z którym przez pojęcie "pozostawania we wspólnym gospodarstwie domowym" należy rozumieć stałe przebywanie kilku osób w tym samym miejscu przy jednoczesnym partycypowaniu w utrzymaniu tego gospodarstwa (por. postanowienie NSA z dnia 7 kwietnia 2015r., sygn. akt I FZ 69/15, z dnia 15 kwietnia 2015r. sygn. akt I FZ 68/15, z dnia 12 marca 2015r., sygn. akt II FZ 29/15, z dnia 29 listopada 2012r., sygn. akt II GZ 442/12). Nie bez znaczenia dla oceny możliwości finansowych skarżącego pozostaje fakt, że z przedłożonych dokumentów wynika, iż skarżący działalność gospodarczą prowadził w znacznym rozmiarze, a uzyskany przez niego przychód kształtował się na wysokim poziomie. W 2013r. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej skarżący wykazał wprawdzie stratę w kwocie 5.408,13 zł, ale przychód wyniósł 1.133.016,40 zł. Natomiast w 2014r. jego przychód oraz dochód wyniósł 0 zł. W tym kontekście zauważyć należy, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą (por. postanowienie NSA z dnia 17 października 2011r., sygn. akt II FZ 542/11, LEX 987763). Fakt ponoszenia kosztów działalności gospodarczej jest związany z istotą aktywności gospodarczej nastawionej na zysk, nie ma zatem podstaw do przerzucania konieczności ponoszenia kosztów sądowych na Skarb Państwa tylko z tego powodu, że koszty działalności są wysokie. Zauważyć bowiem należy, że koszty uzyskania przychodu powiększane są np. o odpisy amortyzacyjne, co z kolei powoduje niższy dochód podlegający opodatkowaniu podatkiem dochodowym. Nie oznacza to jednak, że środki finansowe z działalności gospodarczej są równe temu dochodowi. Oczywiście działalność gospodarcza może przynosić niskie dochody czy nawet stratę podatkową, co jednak nie jest równoznaczne z brakiem uzyskiwania w ogóle realnego dochodu – środków finansowych. Wykazywanie przy dużych obrotach (milionowych) równocześnie wysokich kosztów uzyskania przychodów nie przesądza jeszcze, że podatnik nie dysponuje żadnymi środkami pieniężnymi. Odróżnić bowiem należy dochód podatkowy, od faktycznego dochodu osiąganego z działalności gospodarczej będącego w dyspozycji podatnika. W ocenie Sądu, nie można pominąć całkowicie wielkości obrotów/przychodów i dokonać oceny sytuacji materialnej skarżącego wyłącznie poprzez pryzmat dochodu ustalonego na użytek podatku dochodowego. Podkreślenia również wymaga, że skarżący będąc ówcześnie przedsiębiorcą w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych. Koszty związane z postępowaniem przed sądem należy traktować na równi z innymi kosztami prowadzonej działalności, takimi jak należności publicznoprawne czy pieniężne zobowiązania umowne. Ponadto przeciwko większemu zwolnieniu od kosztów niż orzeczono w sentencji przemawia fakt, że skarżący jest osobą bezrobotną, jednakże niezarejestrowaną w Urzędzie Pracy. Skarżący zatem nie dopełnił elementarnych obowiązków, aby uzyskać status osoby bezrobotnej i ewentualnie - za pośrednictwem Urzędu Pracy - stosowne zatrudnienie. Nie można przecież wykluczyć, że uzyskanie statusu osoby bezrobotnej mogłoby doprowadzić do pozyskania oferty pracy i zatrudnienia, a w konsekwencji otrzymywania wynagrodzenia, co polepszyłoby sytuację materialną skarżącego i choćby w części umożliwiłoby pokrycie kosztów sądowych. Dodatkowo wskazać należy, że skarżący pomimo odmowy zwolnienia go z kosztów sądowych był w stanie wygospodarować środki finansowe na pokrycie wpisu sądowego od skargi, który wyniósł 7.342 zł. Z akt sprawy nie wynika, aby sytuacja finansowa skarżącego uległa istotnemu pogorszeniu od chwili uiszczenia wpisu do chwili obecnej. Stąd poniesienie przez Skarb Państwa 50%, a nie więcej, kosztów sądowych na etapie postępowania kasacyjnego, nie może być postrzegane jako naruszające prawo do obrony. W tej sytuacji Sąd przychylił się do wniosku skarżącego o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 260 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.