I SA/Bd 996/14

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Sędzia WSA Ewa Kruppik-Świetlicka po rozpoznaniu w dniu 31 marca 2015 r., na posiedzeniu niejawnym wniosku K. G. o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi K. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2009 r. postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy W dniu 17 grudnia 2014r. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego wpłynął na urzędowym formularzu wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, sporządzonym na urzędowym formularzu PPF skarżący podał (pkt 6), że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z żoną oraz małoletnią córką. Jednocześnie w pkt 8 formularza wskazał, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe. W pozycji dochody (pkt 10 formularza) wnioskodawca wskazał, że utrzymuje się z wynagrodzenia za prace w kwocie 840 zł. Oświadczył, że nie posiada oszczędności oraz żadnego majątku. Podał, że jego pełnomocnik nie otrzymuje żadnego wynagrodzenia. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego do nadesłania dokumentów oraz oświadczeń obrazujących jego sytuacje finansową i majątkową wnioskodawca przedłożył: zeznania podatkowe za lata 2012-2013 z których wynika, że za 2013r. skarżący osiągnął dochód w kwocie 11.865,00 zł, natomiast za 2012r. z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej wykazał stratę w kwocie 6.610,04 zł. Ponadto w pismach z dnia 09 stycznia 2015r. skarżący oświadczył, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe; nie posiada tytułu prawnego do lokalu w którym mieszka, albowiem jest on własnością rodziców wnioskodawcy; mieszka z rodzicami; w okresie ostatnich 3 miesięcy nie uzyskał żadnych świadczeń z pomocy społecznej; nie ponosi kosztów związanych z utrzymaniem mieszkania; nie posiada oszczędności; uzyskuje pomoc od rodziców w kwocie 400 zł; w stosunku do skarżącego nie jest prowadzona żadna egzekucja. Postanowieniem z dnia 30 stycznia 2015r. referendarz sądowy odmówił przyznania prawa pomocy. Od powyższego postanowienia skarżący złożył sprzeciw. Stwierdził, że twierdzenie o tym, że prowadzi wspólne gospodarstwo z żoną jest bezzasadne. Wyjaśnił, że mieszka u rodziców w T. przy ul. P., tj. pod innym adresem niż żona. Nie pozostaje z nikim we wspólnym gospodarstwie domowym. Strona stwierdziła, że przedstawiła wszystkie dokumenty, a złożone zeznania podatkowe wyraźnie wskazują jej brak dochodów i uwidaczniają beznadziejną sytuację finansową. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. DZ.U. z 2012 r., poz. 270), dalej p.p.s.a., w przypadku skutecznego wniesienia sprzeciwu postanowienie przeciwko któremu został on wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Generalną zasadą postępowania przed sądami administracyjnymi jest konieczność ponoszenia przez strony kosztów postępowania związanych z udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Wyjątek od powyższej zasady wprowadza instytucja prawa pomocy. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wskazać należy, że prawo pomocy wywodzi swoją genezę z tzw. prawa ubogich, określanego też prawem ubóstwa lub nawet prawem o wspieraniu ubogich. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Burzy bowiem konstytucyjny obowiązek wynikający z art. 84 Konstytucji RP świadczenia ciężarów i świadczeń publicznych, do których zalicza się daniny publiczne w postaci kosztów sądowych na zasadzie równości i powszechności. Koszty procesu przerzucane są bowiem na innych i z tego tytułu instytucja prawa pomocy winna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a. (vide: postanowienie NSA z dnia 13 listopada 2013r., sygn. akt I FZ 385/13, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl) Celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie prawa do sądu osobom najuboższym (w tym również osobom prawnym oraz innym jednostkom organizacyjnym), znajdującym się w wyjątkowo złej sytuacji materialnej, które całkowicie nie są w stanie wygospodarować środków na pokrycie kosztów związanych z dochodzeniem swych praw przed sądem. Stosując prawo pomocy nie można chronić czy też wzbogacać majątku osób prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia. Zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sądowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą (vide postanowienia: NSA z dnia 29 listopada 2013r., sygn. akt II FZ 773/13; WSA w Poznaniu z dnia 16 października 2008r., sygn. akt I SA/Po 1433/07, NSA z dnia 1 kwietnia 2008r., sygn. akt I OZ 208/08). Dodatkowo podkreślenia wymaga fakt, że zgodnie z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika niezbicie, że to na stronie wnioskującej spoczywa obowiązek przekonania sądu, iż w jej przypadku zachodzą ustawowe przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że to strona powinna należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli fakty, które podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami o stanie majątkowym strony, istnieją podstawy do odmowy przyznania prawa pomocy (vide: postanowienia NSA z dnia 9 września 2004r., sygn. akt FZ 360/04, niepubl., z dnia 7 marca 2006r., sygn. akt OZ 211/06, niebubl.). To zatem strona ma przekonać rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy, że nie jest w stanie ponieść określonych kosztów postępowania. Składając formularz wniosku, powinna tym samym skrupulatnie go wypełnić, a w sytuacji, gdy zawarte w nim oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości (art. 255 p.p.s.a.), ma przedłożyć dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe pozwalające na zweryfikowanie złożonego przez nią oświadczenia i dokonanie oceny jej rzeczywistej sytuacji materialnej. Wybór żądanych dokumentów źródłowych uzależniony jest od indywidualnych okoliczności rozpoznawanej sprawy i pozostawiony został uznaniu rozpoznającego wniosek o przyznanie prawa pomocy. Podkreślić również należy, że art. 255 p.p.s.a. stanowi podstawę do wezwania strony, a nie organów państwowych, czy też jakichkolwiek instytucji, do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych oświadczeń, czy też dokumentów źródłowych. Zwrócić należy także uwagę, że przepis art. 255 p.p.s.a. jest nie tylko podstawą prawną dla działań Sądu umożliwiających prawidłową ocenę sytuacji materialnej wnioskodawcy, ale regulacja ta pozwala także ubiegającemu się o przyznanie prawa pomocy na uzupełnienie wniosku w przypadku, kiedy okoliczności wskazane we wniosku nie okażą się wystarczające do stwierdzenia przesłanek z art. 246 § 1 p.p.s.a. O ile zatem nieprzeprowadzenie postępowania uzupełniającego co do rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony, w przypadku, gdy okoliczności przedstawione we wniosku budzą jakiekolwiek wątpliwości, jest istotną wadą postanowienia skutkującą jego uchyleniem, o tyle uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku takiego postępowania należy uznać za przeszkodę wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku informacji o przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie (vide: postanowienie NSA z 10 stycznia 2008 r., sygn. II FZ 540/07, niepubl.). Mając na uwadze powyższe regulacje należy stwierdzić, iż wniosek skarżącego nie zasługuje na uwzględnienie. Oceniając przedstawione przez stronę informacje w kontekście przesłanki warunkującej przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. sytuacji gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny uznać należy, że składający wniosek o przyznanie prawa pomocy, z naruszeniem spoczywającego na stronie obowiązku nie wykazał i nie udokumentował podnoszonych we wniosku okoliczności. W ocenie Sądu nie uprawdopodobnił, że jego sytuacja materialna uzasadnia uwzględnienie wniosku. Składane przez wnioskodawcę w trakcie postępowania oświadczenia pozostają ze sobą w sprzeczności i jako niewiarygodne nie pozwalają ocenić jego sytuacji majątkowej i rodzinnej. W ocenie Sądu skarżący zdaje się przedstawiać swoją sytuację w sposób wybiórczy, dostosowując podawane informacje oraz przedstawianą argumentację do etapu postępowania. W pierwotnie złożonym urzędowym formularzu PPF oświadczył z jednej strony, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, by wskazać jednocześnie, że pozostaje w nim razem żoną oraz małoletnią córką. W odpowiedzi na wezwanie referendarza skarżący oświadczył zaś, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, ale mieszka z rodzicami, którzy ponoszą koszty utrzymania domu. W sprzeciwie zaś wyjaśnia, że z żoną pozostaje w faktycznej separacji, na dowód czego przedstawił oświadczenie żony, w którym podała ona, iż nie udziela i nie zamierza udzielać małżonkowi żadnej pomocy. Podkreślić należy, że wezwanie przewidziane w ww. art. 255 p.p.s.a. może odnosić się do osób trzecich pozostających z wnioskodawcą we wspólnym gospodarstwie domowym, i to nie tylko dlatego, że informacje o tych osobach muszą być zamieszczone w odpowiednich rubrykach formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, ale przede wszystkim z uwagi na fakt, iż treść tych oświadczeń, co oczywiste, może w istotnym stopniu wpłynąć na rozstrzygnięcie wniosku (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt I OZ 657/06, LEX nr 181557). Skoro bowiem wnioskodawca pozostaje we wspólnocie rodzinnej i majątkowej z innymi osobami (w przedmiotowej sprawie mieszka z rodzicami, pozostaje w związku małżeńskim), to dochody i wydatki tych osób bezsprzecznie kształtują jego status majątkowy, czasami wręcz przesądzając o tym, czy może on ponieść koszty postępowania, czy też nie. Zauważyć należy, że skarżący, co prawda oświadczył, że prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, jednakże wskazał, że mieszka w mieszkaniu rodziców. Dodatkowo wyjaśnił, że nie pokrywa żadnych kosztów utrzymania tego mieszkania. Zdaniem Sądu, skoro inne osoby pokrywają koszty utrzymania nieruchomości, w której skarżący zamieszkuje, to wątpliwości budzi jego oświadczenie o prowadzeniu jednoosobowego gospodarstwa domowego. W związku z tym, należało wyjaśnić nie tylko sytuację majątkową skarżącego, lecz również zbadać, czy nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania ze wsparciem rodziców czy żony. Wskazać w tym miejscu należy, że skarżący nie podał dochodów swoich rodziców, a informacje dotyczące dochodów żony w postaci jej zeznań podatkowych przedstawił dopiero na etapie składania sprzeciwu, zastrzegając przy tym, że nie mają one wpływu na ocenę jego sytuacji finansowej . Zauważyć należy, że w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 czerwca 2013r. sygn. akt II FZ 356/13 stwierdzono, iż wprawdzie rodzice strony, jak też inne osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie, nie mają obowiązku uiszczenia za nią wpisu, ale informacja o ich sytuacji materialnej i wysokości osiąganych dochodów pozwoliłaby na precyzyjne ustalenie rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego i obiektywnych możliwości poniesienia kosztów postępowania. Jednocześnie w kontekście możliwości partycypowania członków rodziny strony w pozyskaniu przez nią środków na opłacenie kosztów sądowych przywołać wypada postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 maja 2008r., sygn. akt II FZ 146/08, w którym podkreślono, iż zgodnie z art. 23, art. 27 oraz art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.), małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy i alimentacji również w zakresie ponoszenia kosztów sądowych postępowania, a na istnienie takiego obowiązku nie ma wpływu rozdzielność majątkowa małżonków. Obowiązek wzajemnego wspierania się i alimentacji dotyczy również rodziców i dzieci (art. 87 w związku z art. 128 wskazanej ustawy). Tym samym konieczność zapewnienia środków utrzymania członkom rodziny (małżonkowi, dzieciom czy rodzicom) przez stronę ubiegającą się o prawo pomocy, jak i możliwość pomocy rodziny przy pozyskaniu przez nią środków na ich opłacenie ma znaczenie przy ocenie możliwości poniesienia kosztów sądowych. Na stan majątkowy strony niewątpliwie ma wpływ stan majątkowy i dochody jej rodziny (członków, którzy mają obowiązek wspierania strony). Konieczność oceny stanu majątkowego strony ubiegającej się o prawo pomocy w oparciu wiedzę na temat stanu majątkowego jej rodziny potwierdza również art. 252 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym oświadczenie strony, będącej osobą fizyczną powinno zawierać dokładne dane o jej stanie majątkowym, dochodach i stanie rodzinnym. Powołać również można tezę postawioną w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 06 października 2004 r., sygn. akt GZ 71/04, w którym Sąd stwierdził, że przy badaniu przesłanek z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy wziąć pod uwagę, iż zgodnie z art. 23 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego małżonkowie są zobowiązani do wzajemnej pomocy i z tego obowiązku nie zwalnia pozostawanie w rozdzielności majątkowej. Prócz sprzecznych informacji dotyczących stosunków rodzinnych skarżącego wątpliwości w tym zakresie wynikają również z faktu, że mimo, iż jak podaje skarżący pozostaje z żoną w faktycznej separacji, pełni on funkcję prezesa zarządu w spółce, w której jego małżonka jest jedynym udziałowcem. Ponadto tezę, iż skarżący przedstawia swoją sytuację w sposób wybiórczy, starając się uwiarygodnić swoje twierdzenia zdaje się potwierdzać jego oświadczenie, że zawodowy pełnomocnik świadczy na jego rzecz swoje usługi nieodpłatnie. Wskazać ponadto należy, że skarżący nie wskazał jakie ponosi wydatki na żywność, utrzymanie i inne potrzeby. Nie podał żadnych danych na podstawie których możliwie było ustalenie jakie stałe opłaty obciążają jego budżet domowy i z jakich środków są pokrywane. Mając na uwadze, że skarżący w swoich kolejnych pismach przytaczał odmienne dane na temat swojej sytuacji majątkowej (okoliczności przedstawione przez skarżącego we wniosku o przyznanie prawa pomocy różniły się od danych przytoczonych na dalszych etapach postępowania w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy) należy uznać, że nie wykazał on braku dostatecznych środków pieniężnych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Takie niepełne przedstawienie przez skarżącego sytuacji majątkowej uniemożliwiło dokonanie przez Sąd oceny czy uiszczenie wpisu od skargi spowoduje na tyle istotny uszczerbek majątkowy, którego konsekwencją będzie brak środków dla utrzymania koniecznego stronie skarżącej. Mając powyższe na uwadze Sąd postanowił jak w sentencji.