I SA/Gd 508/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia NSA Elżbieta Rischka po rozpoznaniu w dniu 9 listopada 2016 r. na posiedzeniu niejawnym wniosku J. K. o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 27 stycznia 2015 r., nr [...] w przedmiocie zryczałtowanego podatku dochodowego za 2007 r. od przychodów nieznajdujących pokrycia w ujawnionych źródłach lub pochodzących ze źródeł nieujawnionych postanawia: odmówić wnioskodawczyni przyznania prawa pomocy. Wnioskiem złożonym na urzędowym formularzu PPF i dołączonym do skargi kasacyjnej, skarżąca zwróciła się o przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, które na tym etapie postępowania kształtuje wpis od skargi kasacyjnej w kwocie 1.662 zł. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca podała, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z mężem, w jej małżeństwie istnieje ustrój rozdzielności majątkowej, na utrzymaniu małżonków pozostaje dwoje małoletnich dzieci w wieku 3 i 4 lat, skarżąca posiada niezabudowaną nieruchomość położoną w [...], natomiast jej mąż jest właścicielem mieszkania oraz samochodu osobowego marki [...], skarżąca nie otrzymuje wynagrodzenia z uwagi na niewypłacalność pracodawcy, który – jak określił – "złożony jest poważną chorobą", obecnie koszty utrzymania rodziny ponosi mąż, on także dokonuje spłat pożyczek i kredytów. Odpowiadając na zarządzenie referendarza sądowego z dnia 21 lipca 2016 r. skarżąca w oświadczeniu z dnia 23 sierpnia 2016 r. wyjaśniła, że: (-) nie składała zeznania podatkowego za rok 2015, gdyż nie osiągnęła dochodu ani ze stosunku pracy ani z innych źródeł – pracodawca przebywał na zwolnieniu lekarskim i nie wypłacał skarżącej wynagrodzenia, zaś ona sama pozostawała w gotowości do wykonywania pracy; (-) nie ma kontaktu z pracodawcą, który wciąż przebywa na zwolnieniu lekarskim, w związku z czym nie jest w stanie przedłożyć oświadczenia o zaprzestaniu wypłaty należnego jej wynagrodzenia; (-) nie zarejestrowała się jako osoba bezrobotna – pozostaje w gotowości do pracy, którą może podjąć niezwłocznie po ustaniu przyczyny zwolnienia chorobowego pracodawcy; (-) otrzymuje świadczenie wychowawcze w wysokości 500 zł, które w całości przeznacza na ich potrzeby; (-) nie posiada dokumentów obrazujących wysokość ponoszonych stałych opłat i kosztów utrzymania rodziny oraz stan zobowiązań kredytowo-pożyczkowych i ich spłatę, gdyż sprawami finansowymi zajmuje się małżonek, zaś w jej małżeństwie od momentu jego zawarcia istnieje ustrój rozdzielności majątkowej; (-) otrzymuje pomoc od rodziców w codziennych zakupach żywności, artykułów higienicznych, środków czystości etc. Jednocześnie skarżąca, pomimo że została poinformowana, że nie jest zobowiązana do przedstawienia danych i dokumentów odnoszących się do sytuacji majątkowej małżonka wyłącznie w sytuacji, gdy został orzeczony rozwód lub separacja, a skarżąca przedłoży stosowne orzeczenie sądu w tym zakresie, uchyliła się od przedłożenia dokumentów obrazujących jego sytuację finansową. Postanowieniem z dnia 18 października 2016 r. referendarz sądowy odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. Referendarz sądowy uznał, że skarżąca nie wykazała zasadności wniesionego żądania następujących przyczyn: Skarżąca w sposób wybiórczy odpowiedziała na zarządzenie z dnia 21 lipca 2016 r. Powołując się na ustanowioną rozdzielność majątkową uchyliła się od przedłożenia dokumentów, które pozwoliłyby ustalić sytuację finansową jej męża, na którego wyłącznym utrzymaniu pozostaje. Zdaniem orzekającego dokumenty te mają kluczowe znaczenie dla oceny, czy skarżąca może skorzystać z pomocy finansowej małżonka a udzielona jej pomoc nie wywoła uszczerbku w koniecznym utrzymaniu czteroosobowej rodziny. W konsekwencji nie sposób ustalić, czy skarżąca w ogóle jest w stanie uiścić wpis od skargi kasacyjnej, a jeśli tak, to w jakiej wysokości. Nadto, skarżąca w złożonym oświadczeniu podała nieprawdę, że w roku 2015 nie osiągnęła dochodów ze stosunku pracy. W aktach sprawy znajduje się zaświadczenie pracodawcy skarżącej O. K., prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą [...], który w dniu 8 czerwca 2015 r. poświadczył zatrudnienie skarżącej i zaświadczył, że jej wynagrodzenie wynosi 1.750 zł brutto. Zaświadczenie to zostało przedłożone przez skarżącą w postępowaniu z pierwszego wniosku o przyznanie jej prawa pomocy w niniejszej sprawie. Z jego treści nie wynika, aby wynagrodzenie za pracę nie było skarżącej wypłacane a ona sama pozostawała jedynie w gotowości do pracy. Zresztą sama skarżąca podnosiła, że osiąga niskie dochody ze stosunku pracy. Natomiast z oświadczenia skarżącej złożonego w dniu 23 sierpnia 2016 r. wynika, że pracodawca skarżącej przebywał na zwolnieniu lekarskim przez cały rok 2015; skarżąca bowiem podała, że za rok 2015 nie osiągnęła żadnych dochodów z wynagrodzenia za pracę właśnie z powodu choroby pracodawcy, a zatem zaprzestania przez niego wykonywania działalności gospodarczej. Wpływ na podjęte rozstrzygnięcie miała także postawa skarżącej, która z jednej strony ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy (zwanego też prawem ubogich) i sfinansowanie kosztów postępowania kasacyjnego ze środków budżetu Państwa ze względu na swoją trudną sytuację finansową, z drugiej zaś nie podejmuje żadnych starań, aby tę sytuację zmienić. Skarżąca nie poszukuje pracy, czekając na powrót do zdrowia pracodawcy, który – jeśli przyjąć za prawdziwe twierdzenia skarżącej – od ponad półtora roku nie prowadzi działalności zarobkowej ze względu na zły stan zdrowia. W sprzeciwie wniesionym od powyższego postanowienia skarżąca podniosła, że wraz z małżonkiem oszczędnie prowadzą gospodarstwo domowe. Opiekuje się dwójką małoletnich dzieci, korzystając przy tym z materialnej pomocy rodziców. Ponadto przeszła poważną operację i nie osiąga żadnych dochodów z pracy albowiem pracodawca – osoba fizyczna prowadząca działalność gospodarczą faktycznie jej obecnie nie prowadzi z uwagi na konieczność leczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2012 r., poz. 270, zwanej dalej jako "p.p.s.a." – w brzmieniu mającym zastosowanie w sprawie, tj. w brzmieniu sprzed 15 sierpnia 2015 r.) w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony zarządzenie lub postanowienie, przeciwko któremu został on wniesiony traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Rozpatrując ponownie wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku nie dopatrzył się istnienia przesłanek uzasadniających przyznanie takiego prawa. Stosownie do treści art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może zostać przyznane stronie w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Z przepisu art. 246 § 1 pkt 1 tej ustawy wynika z kolei, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym może nastąpić wówczas, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Mając na uwadze treść przywołanych wyżej przepisów zaznaczyć wypada, że prawo pomocy jest odstępstwem od generalnej reguły ponoszenia przez strony kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie (art. 199 p.p.s.a.). Oznacza to tym samym, że odstępstwo od tej zasady może mieć miejsce w przypadkach wyjątkowych, gdy strona nawet przy dołożeniu jak największych starań nie jest w stanie zgromadzić środków pieniężnych niezbędnych na pokrycie wspomnianych kosztów. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na pokrycie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Przyznanie prawa pomocy odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru na współobywateli (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 lutego 2010 r., sygn. akt II FZ 31/10). Uwzględniwszy treść przywołanych wyżej przepisów i konfrontując ją z przedstawionym przez skarżącą stanem majątkowym Sąd uznał, że wniosek nie zasługuje na uwzględnienie. Skarżąca w sposób wybiórczy odpowiedziała na zarządzenie z dnia 21 lipca 2016 r. Powołując się na ustanowioną rozdzielność majątkową uchyliła się od przedłożenia dokumentów, które pozwoliłyby ustalić sytuację finansową jej męża, na którego wyłącznym utrzymaniu pozostaje. Zdaniem orzekającego dokumenty te mają kluczowe znaczenie dla oceny, czy skarżąca może skorzystać z pomocy finansowej małżonka a udzielona jej pomoc nie wywoła uszczerbku w koniecznym utrzymaniu czteroosobowej rodziny. W konsekwencji nie sposób ustalić, czy skarżąca w ogóle jest w stanie uiścić wpis od skargi kasacyjnej, a jeśli tak, to w jakiej wysokości. Nadto, skarżąca w złożonym oświadczeniu podała nieprawdę, że w roku 2015 nie osiągnęła dochodów ze stosunku pracy. W aktach sprawy znajduje się zaświadczenie pracodawcy skarżącej O. K., prowadzącego działalność gospodarczą pod nazwą [...], który w dniu 8 czerwca 2015 r. poświadczył zatrudnienie skarżącej i zaświadczył, że jej wynagrodzenie wynosi 1.750 zł brutto (t. I, k. 51). Zaświadczenie to zostało przedłożone przez skarżącą w postępowaniu z pierwszego wniosku o przyznanie jej prawa pomocy w niniejszej sprawie. Z jego treści nie wynika, aby wynagrodzenie za pracę nie było skarżącej wypłacane a ona sama pozostawała jedynie w gotowości do pracy. Zresztą sama skarżąca podnosiła, że osiąga niskie dochody ze stosunku pracy. Natomiast z oświadczenia skarżącej złożonego w dniu 23 sierpnia 2016 r. wynika, że pracodawca skarżącej przebywał na zwolnieniu lekarskim przez cały rok 2015; skarżąca bowiem podała, że za rok 2015 nie osiągnęła żadnych dochodów z wynagrodzenia za pracę właśnie z powodu choroby pracodawcy, a zatem zaprzestania przez niego wykonywania działalności gospodarczej. Sąd orzekający zwraca również uwagę, że jest to drugim wniosek o przyznanie prawa pomocy w niniejszej sprawie. Z dokumentów złożonych do pierwszego wniosku wynika, że wnioskodawczyni wraz z małżonkiem utrzymują się z niemałych dochodów. Z przedstawionych przez skarżącą dokumentów, w tym oświadczeń złożonych przez jej małżonka, wynika że dochody skarżącej wynoszą 1.286,16 zł netto miesięcznie, zaś jej męża w okresie od stycznia do marca br. wyniosły średnio 5.420,72 zł netto miesięcznie. Łączne zatem dochody gospodarstwa domowego wnioskodawczyni zgodnie z przedstawionymi wybiórczo dokumentami wynoszą około 6.706,88 zł netto, co stanowi niemal 2,5 krotność średniego wynagrodzenia w 2015 r. Przy czym najprawdopodobniej nie jest to całość środków, którymi dysponuje rodzina skarżącej. Mężowi wnioskodawczyni bowiem, jako sędziemu delegowanemu do Ministerstwa Sprawiedliwości przysługują dodatkowe świadczenia na podstawie przepisów rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 18 czerwca 2009 r. w sprawie delegowania sędziów do Ministerstwa Sprawiedliwości i Krajowej Szkoły Sądownictwa i Prokuratury oraz świadczeń przysługujących sędziom delegowanym poza stałe miejsce pełnienia służby (Dz. U. nr 98, poz. 824) w zw. z art. 77 § 6 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych (t.j. Dz.U. z 2015 r., poz. 133), tj.: zwrot kosztów zamieszkania, zwrot kosztów pierwszego przejazdu z miejsca stałego zamieszkania do miejsca delegowania, zwrot kosztów ostatniego przejazdu z miejsca delegowania do miejsca stałego zamieszkania oraz zwrot kosztów przejazdów odbywanych nie częściej niż raz w tygodniu do miejsca stałego zamieszkania i z powrotem, ryczałt na pokrycie kosztów dojazdów środkami komunikacji miejscowej, diety itd. Nie umknęło również uwadze Sądu, że mąż skarżącej otrzymuje dodatkowe wynagrodzenie roczne tzw. "trzynastkę". Dokonane ustalenia prowadzą do wniosku, że w rzeczywistości mąż skarżącej dysponuje znacznymi środkami pieniężnymi, co wyjaśniałoby dlaczego skarżąca uchyliła się od przedłożenia dokumentów, które pozwoliłyby stwierdzić, że jej mąż nie posiada środków na rachunku bankowym ponad kwotę zadeklarowanych miesięcznych dochodów, nie otrzymuje żadnych dodatków do wynagrodzenia, czy też dodatkowych wynagrodzeń oraz ustalić źródła i wysokości jego dochodów za lata 2013-2014 a tylko zobrazowanie pełnej sytuacji finansowej małżonków pozwoliłoby na stwierdzenie, że wnioskodawczyni nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek (podkreślenie Sądu) kosztów postępowania. Takie zobrazowanie sytuacji majątkowej było podstawą do odmówienia przyznania prawa pomocy postanowieniem Sądu z dnia 7 października 2015 r. (zażalenie zostało oddalone postanowieniem NSA z dnia 12 stycznia 2016 r., sygn. II FZ 996/15). Przy czym nawet zakładając, że skarżąca faktycznie nie otrzymuje wynagrodzenia za pracę to jak sama wskazała obecnie otrzymuje dodatkowo 500 zł miesięcznie z tytułu posiadania dwójki małoletnich dzieci. Sytuacja finansowa nie uległa zatem znacznej zamianie w porównaniu do wykazanej przy pierwotnym wniosku, a przede wszystkim skarżąca uchyliła się od jej udokumentowania. Podkreślenia wymaga także, że we wniesionym sprzeciwie skarżąca wskazała, iż małżonkowie otrzymują materialną pomoc od rodziny. Przy czym ani wielkości tej pomocy ani częstotliwości w żaden sposób nie wyjaśniono, co jeszcze bardziej zamazuje rzeczywisty obraz sytuacji majątkowej rodziny wnioskodawczyni. Odnosząc się zaś do argumentacji co do rozdzielności majątkowej należy wyjaśnić, że w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, które ma charakter wpadkowy w stosunku do postępowania głównego, ocenia się możliwości finansowe wnioskodawcy, z uwzględnieniem dochodów i stanu majątkowego małżonka i nie zmienia tego istniejąca między małżonkami rozdzielność majątkowa. W świetle przepisów prawa rodzinnego rozdzielność majątkowa odnosi się - jak sama nazwa wskazuje - do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy zatem kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami (por. postanowienia NSA: z 2 marca 2009 r., I FZ 31/09; z 2 września 2009 r., I FZ 199/09; z 17 lutego 2010 r., II FZ 21/10). Inaczej mówiąc rozdzielność majątkowa nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego, w tym z tytułu prowadzenia spraw sądowych przez jednego z nich, a ponadto nie uzasadnia odmowy udzielenia informacji na temat sytuacji majątkowej drugiego małżonka. Tymczasem, jak już wcześniej wskazano, dokonanie wnikliwej i szczegółowej oceny sytuacji materialnej skarżącej wymaga zestawienia wydatków z uzyskiwanymi dochodami. Rzeczą niezbędną jest więc przedstawienie i udokumentowanie zarówno dochodów małżonków jak i ich wydatków. Reasumując Sąd uznał, że strona nie przedstawia swojej sytuacji majątkowej w sposób kompletny, w związku z czym zbyt wiele jest wątpliwości, by można było bez przeszkód dokonać rzetelnej oceny, czy spełnia przesłankę z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Ponadto w ocenie Sądu już nawet analiza przedłożonych wybiórczo dokumentów nie pozwala stwierdzić, aby skarżąca wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania – wpisu od skargi kasacyjnej w wysokości 1.662 zł. Innymi słowy sytuacja finansowa rodziny skarżącej nie jest na tyle trudna aby uniemożliwiała poniesienie wskazanych kosztów. Skarżąca oraz jej małżonek dysponuje stałym dochodem w łącznej wysokości co najmniej 6.706 zł netto, małżonkowie mają zapewnione warunki mieszkaniowe, nie wykazują przy tym żadnych problemów z regulowaniem bieżących zobowiązań i należności, a także nie korzystają z instytucjonalnej pomocy społecznej. Żądania przyznania prawa pomocy nie uzasadnia również posiadanie przez małżonków do spłaty zobowiązań kredytowych. Konieczność regulowania przez stronę posiadanych przez nią zobowiązań nie stanowi bowiem przesłanki przyznania prawa pomocy. Brak jest bowiem podstaw aby zobowiązania cywilne przedkładać nad obowiązek poniesienia kosztów związanych z zainicjowanym przez stronę postępowaniem sądowym. Koszty sądowe nie mogą być stawiane na ostatnim miejscu pod względem kolejności ich zaspokajania (por. np. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 lutego 2010 r. sygn. akt II FZ 55/10). Mając na względzie przedstawione powyżej okoliczności Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku, na podstawie art. 246 § 1 pkt 1 w zw. z art. 260 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.