II SA/Gd 976/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Mariola Jaroszewska po rozpoznaniu w dniu 9 lutego 2012 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi K. P. i Stowarzyszenia w B. na decyzję Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 17 listopada 2011 r. Nr [...] w przedmiocie odroczenia wykonania rozbiórki obiektu budowlanego postanawia odmówić Stowarzyszeniu w B. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Stowarzyszenie "A" w B. z siedzibą w Ch. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. W uzasadnieniu wniosku wyjaśniono, iż celem statutowym Stowarzyszenia jest obrona interesów właścicieli domków i działek w B. oraz administrowanie osiedlem domków w B. Stowarzyszenie jest organem społecznym czysto charytatywnym a majątek Stowarzyszenia stanowią wyłącznie kwoty uzyskiwane ze składek członkowskich, które przeznaczane są na realizację celów statutowych tj. zakup materiałów biurowych, opłaty obce związane z usługami kserograficznymi, pocztowymi, faxem, delegacjami służbowymi członków zarządu, telefon służbowy, opłata pracownika sezonowego do opieki i konserwacji sieci wodociągowej na osiedlu domków letniskowych administrowanych przez Stowarzyszenie. Wyjaśniono również, iż Stowarzyszenie nie prowadzi żadnej działalności gospodarczej i tym samym nie osiąga żadnych dochodów zaś na koncie oszczędnościowym Stowarzyszenie posiada środki w łącznej wysokości 2613,17 zł. Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gdańsku, postanowieniem z dnia 18 stycznia 2012 r. sygn. akt II SA/Gd 976/11, odmówił Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W ocenie Referendarza, Stowarzyszenie nie wykazało bowiem, że nie posiada żadnych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania w niniejszej sprawie. Stowarzyszenie "A" w B. wniosło sprzeciw od postanowienia Referendarza sądowego, domagając się jego uchylenia. Stowarzyszenie podniosło, iż zostało powołane do życia w celu obrony praw i interesów swoich członków, będących jednocześnie właścicielami działek i domków w miejscowości B. W ocenie Stowarzyszenia brak jest w przepisach prawa stwierdzenia, że organizacja społeczna chcąc uczestniczyć w postępowaniu sądowoadministracyjnym na prawach strony musi posiadać środki finansowe na obronę interesów i praw swoich członków a wymaganie aby stowarzyszenie organizowało wśród swoich członków zbiórki środków materialnych z przeznaczeniem ich na pokrycie działań organizacji społecznej w obronie przed krzywdą, jaka ich spotkała ze strony organów państwa, jest nieuzasadnione. Stowarzyszenie ponownie wyjaśniło, iż kwota ponad 2000 zł., którą obecnie dysponuje, stanowi zabezpieczenie dla dalszej jego działalności (opłaty za telefon służbowy, zakup materiałów biurowych i inne). Zarząd stowarzyszenia nie pobiera od swoich członków żadnych opłat za wykonywanie na ich rzecz działań, mających na celu obronę ich praw przed organami administracji państwowej i nie stać ich na korzystanie z usług radcy prawnego czy adwokata. Stowarzyszenie podniosło ponadto, że Sąd odmawiając przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, przed wydaniem postanowienia, powinien dać Stowarzyszeniu możliwość wyboru innej formy pomocy w zakresie częściowym, czego nie uczyniono. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: W myśl art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) – dalej p.p.s.a., w związku z wniesieniem sprzeciwu, postanowienie Referendarza sądowego z dnia 18 stycznia 2012 r. utraciło moc a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z brzmieniem art. 246 § 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane: 1) w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy oznacza, że ciężar kosztów postępowania w zakresie objętym prawem pomocy poniesie zamiast strony budżet państwa, a zatem wszyscy obywatele. Skutki przyznania prawa pomocy znajdą bowiem odzwierciedlenie po stronie dochodowej i wydatkowej budżetu, ze względu na możliwe zmniejszenie dochodów z uwagi na zwolnienie od opłat sądowych, jak i na zwiększenie wydatków ze względu na konieczność pokrycia za stronę należnego od niej zwrotu wydatków. Dlatego w postępowaniu o przyznanie prawa pomocy dochodzi do konieczności dokonywania wyboru pomiędzy zapewnieniem prawa do sądu podmiotowi niemającemu dostatecznych środków, a odstąpieniem od zasady powszechności i równości w ponoszeniu ciężarów i świadczeń publicznych wskazanych w art. 84 Konstytucji, czego wyrazem na gruncie postępowania sądowoadministracyjnego jest regulacja zawarta w art. 199 i art. 214 p.p.s.a. (por. M. Niezgódka-Medek, Komentarz do ustawy prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Zakamycze 2005 – LEX). Skoro zaś przepisy dotyczące prawa pomocy stanowią odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a., który stanowi, iż to strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, to rzeczą wnioskodawcy jest wykazanie własnej sytuacji materialnej na tyle trudnej, by uzasadniała wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych powyżej przepisach. Tym samym, to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. W doktrynie prezentowany jest ponadto pogląd, z którym w pełni należy się zgodzić, iż osoba prawna, czy też inna jednostka organizacyjna nie posiadająca osobowości prawnej, obowiązana jest wykazać nie tylko, że nie posiada niezbędnych środków, ale również, że podjęła wszelkie niezbędne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków związanych z postępowaniem (por. J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LexisNaxis, Warszawa 2006 r., str. 504). W niniejszej sprawie Stowarzyszenie "A" w B. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego. Sąd nie będąc jednak związany treścią wniesionego żądania zbadał również, z urzędu, możliwość przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym. Ze Statutu Stowarzyszenia wynika, iż zostało ono utworzone w celu obrony interesów właścicieli domków i działek w miejscowości B. oraz administrowania osiedlem domków w B. (§ 6). Stowarzyszenie realizuje swoje cele m.in. poprzez występowanie w imieniu swoich członków do właściwych władz i urzędów oraz współuczestnictwo wszystkich członków w kosztach działań Stowarzyszenia (§ 7). Stowarzyszenie może prowadzić działalność gospodarczą a dochód z niej osiągnięty służy realizacji celów statutowych i nie może być przeznaczony do podziału między jego członków (§ 8). Majątek Stowarzyszenia stanowią nieruchomości, ruchomości i fundusze (§ 27) zaś źródłami powstania majątku są składki członkowskie, darowizny, zapisy i spadki a także wpływy z działalności statutowej Stowarzyszenia (§ 28). W złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy wykazano, iż Stowarzyszenie posiada na koncie oszczędnościowym środki w łącznej wysokości 2613, 17 zł. W ocenie Sądu Stowarzyszenie nie wykazało, że nie posiada żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, co uzasadniałoby przyznanie mu prawa pomocy w zakresie całkowitym. Nadto Sąd ocenia, że sytuacja prawna i finansowa Stowarzyszenia nie uzasadnia przyznania mu również prawa pomocy w zakresie częściowym. Stowarzyszenie posiada na rachunku oszczędnościowym środki finansowe w wysokości ponad 2.000 zł, a skoro w taki sposób rozumie cel swojej działalności, iż wiąże się ona z koniecznością wnoszenia skarg na niekorzystne dla swoich członków rozstrzygnięcia organów administracji, to powinno uzyskane ze składek członkowskich środki przeznaczać również na koszty sądowe. Argumentacja, iż Stowarzyszenie ma do uregulowania inne wydatki nie jest wystarczającym argumentem dla przyznania prawa pomocy. Sąd orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko wyrażone w orzecznictwie sądowym, zgodnie z którym członkowie Stowarzyszenia przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m.in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, powinni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 13 lutego 2008 r., sygn. akt II OZ 133/09, Lex nr 535051 i z dnia 11 maja 2011 r., sygn. akt I OZ 322/11, Lex nr 795311). Stowarzyszenie, w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie procesów sądowych (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 28 maja 2010 r., sygn. akt II OZ 488/10, Lex nr 673944). Przyznanie prawa pomocy Stowarzyszeniu prowadziłoby do sytuacji przerzucenia faktycznych kosztów działalności tego typu organizacji na Skarb Państwa, a to rodziłoby skutek, że faktycznie działalność stowarzyszenia finansowana byłaby ze środków publicznych, a to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, ze stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 20 grudnia 2006 r., sygn. akt II OZ 1433/06, dostępne na stronie internetowej www.cbois.nsa.gov.pl). Stowarzyszenie, jako strona skarżąca, inicjując a następnie uczestnicząc w postępowaniu sądowoadministracyjnym, powinno przewidzieć obowiązek ponoszenia związanych z tym kosztów (zob. postanowienie NSA z dnia 5 sierpnia 2010 r., sygn. akt II OZ 752/10, Lex nr 663825). Sąd orzekający zgadza się również, ze stanowiskiem, zgodnie z którym fakt, że stowarzyszenie zrezygnowało z uzyskiwania dochodów, jak również nie ma zamiaru prowadzić działalności gospodarczej nie uzasadnia przyznania prawa pomocy i przejęcia ciężaru kosztów postępowania przed sądami administracyjnymi przez Skarb Państwa (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 10 września 2010 r., sygn. akt II OZ 852/10, Lex nr 743942). Całkowita rezygnacja przez stowarzyszenie z prowadzenia działalności gospodarczej nawet w zakresie koniecznym dla zdobycia środków na opłacenie kosztów sądowych, prowadziłaby do nieusprawiedliwionego przerzucenia części kosztów statutowej działalności stowarzyszenia na Skarb Państwa, a dalszej kolejności na podatników. Tymczasem celem wprowadzenia do porządku prawnego prawa pomocy jest zagwarantowanie pomocy finansowej państwa tym podmiotom, które z powodów od siebie niezależnych, nie mogą zgromadzić środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom które dobrowolnie zaniechały poszukiwania tych środków, które należało przewidzieć rozpoczynając statutowa działalność (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 listopada 2008 r., sygn. akt II OZ 1157/08, Lex nr 574463). Odwołując się do wniosku o ustanowienie radcy prawnego Sąd wskazuje, że ustanowienie radcy prawnego powinno następować jedynie wówczas, gdy istnieje niebezpieczeństwo, że brak profesjonalnej pomocy prawnej może pozbawić stronę możliwości obrony swoich praw. Takie niebezpieczeństwo nie zachodzi jednak w postępowaniu przed wojewódzkim sądem administracyjnym z uwagi na gwarancje procesowe przewidziane w art. 134 § 1 i art. 140 § 1 (por. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 24 maja 2006 r., II SA/Lu 603/05, niepubl.). Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku na podstawie art. 246 § 2 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi odmówił Stowarzyszeniu "A" w B. przyznania prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego.