III SA/Gd 337/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Elżbieta Kowalik – Grzanka Sędziowie: Sędzia NSA Anna Orłowska Sędzia WSA Jolanta Sudoł (spr.) Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Wioleta Gładczuk po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 28 czerwca 2012 r. sprawy ze skargi G. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 5 kwietnia 2012 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy z dnia 1 marca 2012 r. nr [...]. Decyzją z dnia 1 marca 2012 r., nr [...] Wójt Gminy odmówił G. M. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy w związku z opieką nad B. M. W podstawie prawnej powołano art. 104 § 1 k.p.a., art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, "rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 grudnia 2011 r.", art. 128, art. 131 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz zarządzenie Wójta Gminy Nr [...] z dnia 11 kwietnia 2011 r. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ stwierdził, że w dniu 14 lutego 2012 r. G. M. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na ciocię (siostrę ojca). Z przedłożonych akt sprawy wynika, że wnioskodawca jest właścicielem gospodarstwa rolnego o pow. 14,75 ha i z tego tytułu podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników od 17 października 1994 r. Orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w S. B. M. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe z koniecznością stałej i długotrwałej opieki i pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Z wywiadu środowiskowego wynika zaś, że B. M. jest osobą samotną, bezdzietną i brak jest osób zobowiązanych do alimentacji, a opiekę nad nią sprawuje wyłącznie jej bratanek – G. M. Organ stwierdził, że zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych o przedmiotowe świadczenie mogą ubiegać się osoby, na których ciąży obowiązek alimentacyjny. Obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo (art. 126 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), a także przysposabiającego (art. 131 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego). G. M. odwołał się od tej decyzji podnosząc, że tylko on sprawuje opiekę nad ciotką, która jest osobą samotną i bezdzietną. W styczniu b.r. doznała ona skomplikowanego złamania uda i nie chodzi o własnych siłach, jest pampersowana. Odwołujący prowadzi gospodarstwo rolne o pow 14,19 ha użytków rolnych, co jednak nie przeszkadza mu w sprawowaniu opieki. Po rozpatrzeniu odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 5 kwietnia 2012 r., nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ odwoławczy wskazał na treść art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych i stwierdził, że skoro wśród przesłanek umożliwiających ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wymieniony został warunek istnienia pomiędzy osobą wymagającą opieki a jej opiekunem - obowiązku alimentacyjnego, to organ administracji nie jest władny wymogu tego pominąć. Zgodnie z art. 128 ustawy - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Art. 129 § 1 tej ustawy przesądza z kolei, iż obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. W przedmiotowej sprawie wnioskodawca nie mieści się w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji. Jest on krewnym B. M. w linii bocznej - jest zstępnym zobowiązanego do alimentacji osoby wymagającej opieki. Jego obowiązku alimentacyjnego nie da się też wywieść z żadnego przepisu Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Kolegium podkreśliło, że opieka strony nad ciotką zasługuje na najwyższy szacunek i uznanie, jednak organy administracji związane są przepisami prawa, które nie przewidują możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w wypadku braku obowiązku alimentacyjnego. Na marginesie organ odwoławczy wskazał, że odwołujący pracuje w swym gospodarstwie rolnym, nie zrezygnował więc z pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad ciotką. G. M. zaskarżył opisaną wyżej decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku twierdząc, że jest ona krzywdząca. W uzasadnieniu skargi powtórzył, że jest jedyną osobą, która sprawuje opiekę nad ciotką. Zaznaczył, że ciotka jest osobą samotną i bezdzietną, legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności od kwietnia 2010 r. Nie chodzi o własnych siłach od stycznia 2012 r. i jest pampersowana. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2012 r., poz. 270) stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) innym osobom, na których, zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, z późn. zm.), ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, 3) opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W myśl ust.1a. osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1. Podkreślić należy, że celem ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2006 r. Nr 139, poz. 192 ze zm.), zwaną dalej -ustawą, jest m.in. rekompensata dla osób, które rezygnują z zatrudnienia celem sprawowania opieki nad członkiem rodziny, niezdolnym do samodzielnego funkcjonowania z uwagi na niepełnosprawność. Przyznanie tej rekompensaty jest wynagrodzeniem przez Państwo osób opiekujących się członkami rodziny, gdyż w innym wypadku musiałoby ono wywiązać się z obowiązku opieki nad swoimi obywatelami. Taką rekompensatę stanowi świadczenie pielęgnacyjne, regulowane art. 17 ustawy. Przepis ten, a przede wszystkim jego ust. 1 był oceniony co do zgodności z Konstytucją przez Trybunał Konstytucyjny. Wyroki Trybunału (18 lipca 2008 r. P 27/07, 22 lipiec 2008 r. P 41/07) wskazywały, że ograniczenie podmiotowe co do możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego są niezgodne z Konstytucją, przy czym chodziło o niemożność uzyskania tego świadczenia za opiekę nad osobami innymi niż dziecko, ale wobec których ciąży obowiązek alimentacyjny. Trybunał podkreślał naruszenie konstytucyjnej zasady równości wynikające z tego, że podmioty znajdujące się w takiej samej sytuacji nie są traktowane jednakowo, ale ich prawa są różnicowane. W ocenie Sądu w tym składzie, analogiczna sytuacja zachodzi w niniejszej sprawie. Bezsporną była okoliczność sprawowania opieki przez skarżącego G. M. nad B. M., która legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym na stałe. Poza sporem było również, że B. M. ma 87 lat, jest osobą samotną i bezdzietną. Z załączonego do akt wywiadu środowiskowego wynika, że w styczniu b.r doznała skomplikowanego złamania uda, ma choroby krążenia i inne dolegliwości związane z wiekiem. Obecnie nie chodzi o własnych siłach i jest pampersowana. G. M. odmówiono przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tego względu, że wobec osoby nad którą sprawuje opiekę - ciotka (siostra ojca) - nie ciąży na nim obowiązek alimentacyjny. Podstawę odmowy stanowił art. 17 ust. 1 i ust.1a ustawy, który wśród osób uprawnionych do tego świadczenia nie wymienia takich, na których nie ciąży obowiązek alimentacyjny, odwołując się do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Art. 128 tego kodeksu stanowi, że obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zatem w istocie skarżący nie jest zobowiązany do alimentacji na rzecz swojej ciotki. Znalazł się natomiast w sytuacji takiej samej, jak członkowie rodziny - o których mowa a art. 17 ust. 1 ustawy - sprawujący opiekę na osobami bliskimi. Ustawa w art. 3 pkt 16 zawiera definicję pojęcia "rodziny", wymieniając bardzo wąski krąg osób, znacznie nawet węższy aniżeli art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, do którego odwołuje się art. 17 ust. 1 ustawy. Jakkolwiek G. M. nie jest członkiem rodziny z B. M. w rozumieniu art. 3 pkt 16 ustawy i nie ciąży na nim obowiązek alimentacyjny, gdyż nie należy do kręgu osób wskazanych w art. 128 Kodeksu rodzinnego, to jednak w rozumieniu tradycyjnym stanowi rodzinę dla B. M., jako osoba bardzo blisko z nią spokrewniona. Ponadto będąc członkiem tak rozumianej rodziny jest, z mocy art. 934 Kodeksu cywilnego, powołany z ustawy do dziedziczenia. Oboje - ciotka i skarżący są rodziną także w sensie faktycznym, zamieszkują bowiem wspólnie, a skarżący sprawuje wyłącznie opiekę nad nią. B. M. przysługuje prawo dożywocia (do pokoju i kuchni), na co wskazuje wywiad środowiskowy. Przepis art. 17 ustawy w ust. 1 wskazuje krąg podmiotów uprawnionych do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego. Jednak ust. 1a krąg ten rozszerza. Art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy jako uprawnionych wymienia inne, oprócz matki lub ojca, osoby na których ciąży obowiązek alimentacyjny, zaś ust. 1a prawo do świadczenia przyznaje osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny. Ten przepis można rozumieć mając właśnie na uwadze konstytucyjną zasadę równości tak, że inną osobą uprawnioną do świadczenia jest nie tylko spokrewniona w pierwszym stopniu, czy kolejnym, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, ale każda spokrewniona, na której obowiązek ten nie ciąży, tj. będąca członkiem rodziny rozumianej tradycyjnie. Takie stanowisko powinno skutkować tym, że nie tracą gwarancji równego traktowania wobec prawa również osoby, które poświęcając się opiece nad krewnymi, co do których nie ciąży na nich obowiązek alimentacyjny, ale dla których są jedynymi członkami rodziny, mogącymi taką opiekę świadczyć bez nadmiernego uszczerbku dla sytuacji finansowej najbliższej rodziny - rezygnują z aktywności zawodowej i zarobkowej. Taka wykładnia uwzględnia więź rodzinną i służy jej umacnianiu a jednocześnie pozwala wspierać osoby alimentujące bliskich (w tym poza ustawowym obowiązkiem alimentacji), dotkniętych niepełnosprawnością w stopniu znacznym. Odmienna wykładnia byłaby niezgodna z konstytucyjną zasadą równości - art. 18 i 71 ust. 1 Konstytucji RP. Identyczną wykładnię przepisu w zakresie kręgu osób uprawnionych do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego można znaleźć w orzecznictwie sądowoadministracyjnym (por. wyroki: NSA z dn. 10 lutego 2011 r., sygn. akt I OSK 1873/10; WSA w Szczecinie z dn. 6 kwietnia 2011 r., sygn. akt II SA/Sz 196/11; WSA w Łodzi z dn. 25 listopada 2011 r., sygn. akt II SA/Łd 943/11; WSA w Poznaniu z dn. 2 lutego 2012 r., sygn. akt IV SA/Po 1292/11; WSA w Krakowie z dn. 7 grudnia 2010 r., sygn. akt III SA/Kr 931/10). Na zakończenie rozważań należy dodać, że "na marginesie" Samorządowe Kolegium Odwoławcze podniosło, że odwołujący się pracuje w gospodarstwie rolnym, nie zrezygnował więc z pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki. Jednak okoliczność ta nie legła u podstaw decyzji odmownej, ani też nie była przedmiotem rozważań w kontekście istnienia przesłanek uprawniających do nabycia świadczenia. Nie mniej można podnieść, iż sam fakt, że skarżący jest rolnikiem i posiada gospodarstwo rolne, nie musi stanowić przeszkody do przyznania przedmiotowego świadczenia. Wprawdzie orzecznictwo w tym zakresie nie jest jednolite, to należy podzielić pogląd, że świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane rolnikowi (por. wyrok WSA w Kielcach z dnia 13 października 2011 r., sygn. akt II SA/Ke 574/11, baza Lex nr 1053469, wyroki WSA w Gdańsku zapadłe w sprawach: III SA/Gd 40/12, III SA/Gd 245/12, III SA/Gd 121/12, publ. Centralna Baza Orzeczeń Sądów Administracyjnych, i przywołane w uzasadnieniach tych wyroków liczne aprobujące orzecznictwo). Ponownie rozpoznając sprawę organy administracji publicznej winny mieć na uwadze przedstawioną powyżej prokonstytucyjną wykładnię przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, którą to wykładnią organ administracyjny jest związany z mocy art. 153 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Mając na uwadze powyższe, Sąd na mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi uchylił zarówno zaskarżoną decyzję jak i decyzję organu pierwszej instancji.