I SA/Gl 633/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Bożena Suleja – Klimczyk (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 10 września 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu A sp. z o.o. w G. od postanowienia starszego referendarza Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 10 sierpnia 2018 r. w sprawie ze skargi A sp. z o.o. w G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] nr [...] w przedmiocie zwrotu dotacji udzielonej z budżetu miasta w 2010 i 2011 r. postanawia: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 10 sierpnia 2018 r. starszy referendarz sądowy odmówił stronie skarżącej przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Przedstawiając stan faktyczny sprawy referendarz sądowy wskazał, że Spółka odpowiadając na wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 8.698 zł wniosła o przyznanie jej prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Podkreśliła, że znajduje się w trudnej sytuacji, czego dowodzi strata z prowadzonej działalności, wynosząca za ostatni rok obrotowy 818.364,90 zł. Wskazała, że względu na zmniejszenie kwoty przyznanej jej dotacji oraz konieczność zwrotu dotacji przyznanych wcześniej, nie jest w stanie pokryć nawet podstawowych wydatków prowadzonych przez siebie szkół, z których wiele zostało zamkniętych ze szkodą dla osób pobierających naukę. Podała, że stan jej trzech rachunków bankowych jest bądź zerowy, bądź ujemny. W rubrykę nr 6 urzędowego formularza /wartość środków trwałych wnioskodawcy/ wpisano 2.725.165,40 zł. Do wniosku załączono kopie bilansu i rachunku zysków i strat na dzień 31 grudnia 2017 r. (poza wspomnianą stratą netto z działalności, która znacznie zmniejszyła się w stosunku do straty na dzień 31 grudnia 2016 r., kiedy wynosiła aż 1.691.851,80 zł, referendarz sądowy odnotował kwoty: zobowiązań i rezerw na zobowiązania – 9.415.635,11 zł, przychodów ze sprzedaży – 3.534.981,26 zł czy kosztów działalności operacyjnej – 4.257.889,81 zł). Referendarz sądowy wezwał skarżącą do uzupełnienia w terminie siedmiu dni danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie w szczególności kopii zeznania podatkowego w podatku dochodowym od osób prawnych za 2017 r. oraz wyciągów z wszystkich posiadanych przez Spółkę rachunków bankowych (podano numer rachunku bankowego wskazanego w pismach znajdujących się w aktach administracyjnych jako rachunek, na który przekazywano dotacje, i zastrzeżono, że jeżeli rachunek ten został zlikwidowany, należy przedstawić zaświadczenie wystawione przez bank lub kopię umowy o zamknięciu rachunku). Odpowiadając na wezwanie, Spółka nadesłała: wyciągi z trzech rachunków bankowych wymienionych we wniosku (referendarz sądowy zauważył, że dwa z nich są rzadko wykorzystywane, z kolei przychody wpływające na trzeci z nich, w większości wpłacane przez restaurację, zapewne prowadzoną przez Spółkę, są niezwłocznie spożytkowywane na spłatę zobowiązań, w tym dochodzonych w toku egzekucji), kopie: zeznania podatkowego Spółki za 2016 r. (wykazano przychód w kwocie 5.063.387,42 zł, koszty jego uzyskania w kwocie 3.241.368,21 zł oraz dochód, wolny od podatku i przeznaczony na cele statutowe, w kwocie 1.822.019,21 zł), deklaracji dla podatku od towarów i usług za pierwsze półrocze bieżącego roku (najniższą podstawę opodatkowania, 9.117 zł, wykazano w styczniu, najwyższą, 183.444 zł, w maju), raportów kasowych za okres od kwietnia do czerwca tego roku (w czerwcu odnotowano przychód – również w postaci utargu restauracji, np. w dniu 29 czerwca w kwocie 8.384,40 zł – w łącznej wysokości 157.740,88 zł i rozchód w łącznej wysokości 155.097,93 zł), a także faktur w trzech plikach, obrazujących poniesione ostatnio różnorodne wydatki, w tym łączące się np. z wynajmem sal na potrzeby przeprowadzenia egzaminu maturalnego, płatne przelewem w przeciwieństwie do większości faktur, w których podano gotówkową formę płatności). Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie referendarz sądowy cytując treść art. 246 § 2 pkt 2 ppsa oraz powołując się na orzecznictwo sądowe podniósł, że z treści tego przepisu wynika, że rozstrzygnięcie w przedmiocie wniosku o prawo pomocy złożonego przez osobę prawną, inaczej niż jest to w przypadku wniosku osoby fizycznej, ma charakter uznaniowy, a uwzględnienie takiego wniosku pozostaje fakultatywne nawet wówczas, gdy spełnione są przesłanki określone w art. 246 § 2 ww. ustawy. W myśl rozpatrywanego przepisu prawo pomocy bowiem może, a nie musi być przyznane, gdy zachodzi taka potrzeba w świetle zapewnienia stronie realizacji zasady prawa do sądu. Wchodzi to niemniej w rachubę dopiero wówczas, gdy osoba prawna udowodni, że nie ma dostatecznych środków na pokrycie pełnych kosztów postępowania, przedstawiając stosowną dokumentację źródłową. Zaś minimum staranności procesowej, jaką powinna przejawić, sprowadza się do dokładnego wykonania wezwania do uzupełnienia danych zawartych we wniosku, tj. złożenia dodatkowych wyjaśnień i nadesłania wszystkich dokumentów źródłowych wymienionych w wezwaniu. Tymczasem, w ocenie referendarza sądowego, skarżąca Spółka wykonała to wezwanie w sposób niedokładny i wybiórczy nadsyłając kopię zeznania podatkowego za 2016 r. zamiast za 2017 r. i nie ustosunkowała się w ogóle do wezwania w części odnoszącej się do rachunku bankowego wskazanego w dokumentach znajdujących się w aktach administracyjnych jako rachunek, na który należy przekazywać dotacje. Referendarz sądowy zaakcentował, że wezwanie to obejmowało zaś nie tylko wyciągi z rachunku, lecz także dokumenty mający potwierdzać jego ewentualną likwidację. Spółka poprzestała zaś na nadesłaniu wyciągów z rachunków bankowych wymienionych we wniosku, których z pewnością nie wykorzystuje do pokrywania wydatków łączących się z bieżącym utrzymaniem prowadzonych przez siebie szkół, mających wedle wniosku istotny negatywny wpływ na jej sytuację finansową. W tym kontekście referendarz sądowy odnotował, że w kopiach faktur, które mogą takich wydatków dotyczyć, wystawionych w związku z wynajmem sal celem przeprowadzenia egzaminów maturalnych, przewidziano bezgotówkową formę płatności. W ocenie referendarza sądowego przedłożony materiał dowodowy, a ściślej kopie raportów kasowych, pozwalają prześledzić wyłącznie płatności dokonywane przez Spółkę gotówkowo, czyli ze środków niepochodzących z dotacji i finansujących koszty inne niż te, na które dotacji udzielono. Zaakcentował przy tym, że środki te, tak samo jak większość wpływów na jednym z rachunków bankowych, stanowią utarg uzyskiwany przez restaurację. Analiza tych raportów, zdaniem referendarza sądowego, wyklucza uwzględnienie wniosku bowiem wynika z niej, że zaledwie w czerwcu bieżącego roku, kiedy doręczono Spółce wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi i kiedy wniosek ten złożyła, uzyskała ona gotówką i poczyniła wydatki, które wielokrotnie, wprost niewspółmiernie przewyższają tę opłatę, najwyższą, jaką można uiścić w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Referendarz sądowy zauważył, że wpis ten stanowi przecież jedynie około 5,5% wspomnianych przychodów i rozchodów, co więcej nawet w dniu złożenia wniosku do kasy Spółki wpłacono utarg restauracji w kwocie niewiele od niego niższej. Zdaniem referendarza sądowego Spółka dysponowała więc środkami pozwalającymi jej opłacić koszty sądowe, lecz przeznaczyła jej na inne cele, i to w czasie, kiedy toczyło się już postępowanie w przedmiocie prawa pomocy. Przedsiębiorca powinien jednak uwzględniać koszty postępowania sądowego w pierwszej kolejności w ramach kosztów prowadzonej przez siebie działalności gospodarczej, i to traktując jej priorytetowo z uwagi na ich publicznoprawny charakter. Nie może zatem preferować innych wydatków, domagając się zwolnienia od kosztów sądowych, zwłaszcza w sytuacji, gdy znacznie wyższe kwoty przeznacza na sfinansowanie innych potrzeb, których skala i różnorodność jest ogromna, czego dowodzą dostarczone pliki faktur. Dalszą kwestią w ocenie referendarza sądowego pozostaje strata wykazywana przez Spółkę w sprawozdaniu finansowych (bo nie w zeznaniu podatkowym). Zaznaczył, że nie stoi ona na przeszkodzie kontynuowaniu działalności, regularnemu osiąganiu wysokich obrotów, w tym podlegających opodatkowaniu podatkiem od towarów i usług, odzwierciedlonych w przedłożonych kopiach deklaracji, oraz uzyskiwaniu znacznych przychodów i ponoszeniu sporych kosztów działalności. Od ww. postanowienia referendarza sądowego Spółka wniosła sprzeciw, w którym podniosła, że udokumentowała w sposób wystarczający swoją trudną sytuację finansową przedkładając komplet dokumentacji finansowo-księgowej. Ponadto wykazała, że za ostatni rok obrotowy poniosła stratę i uzasadniła ważny interes w uzyskaniu zwolnienia od kosztów sądowych podnosząc realną groźbę zwolnienia kilkuset pracowników Spółki, jak i ryzyko uniemożliwienia ukończenia nauki przez dużą rzeszę słuchaczy z uwagi na konieczność zamknięcia prowadzonych szkół. Zaznaczyła, że nie wnosiła o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym, a zatem nie miała obowiązku wykazania, iż nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. W ocenie Spółki wykazała ona, iż jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej zasady ponoszenia kosztów sądowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Sprzeciw nie zasługuje na uwzględnienie. W myśl art. 260 § 1 i § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302, dalej "ppsa"), rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach takich wniesienie sprzeciwu wstrzymuje wykonalność zarządzenia lub postanowienia, a Wojewódzki Sąd Administracyjny orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. W dalszej kolejności wskazać trzeba, że w myśl art. 246 § 2 pkt 2 ppsa prawo pomocy w zakresie częściowym, czyli stosownie do art. 245 § 3 ppsa obejmującym np. zwolnienie od opłat sądowych, może być przyznane osobie prawnej, gdy wykaże ona, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Zastosowanie ww. kryterium finansowego, w przypadku osób prawnych, polega w dużym uproszczeniu na zestawieniu z jednej strony kosztów sądowych związanych z udziałem tejże osoby w postępowaniu sądowym, z drugiej zaś, aktywnych środków finansowych, dostępnych w czasookresie, w którym owo postępowanie zostało zainicjowane. Zaakcentować w tym miejscu należy, że zwolnienie od kosztów sądowych stanowi wyjątek od zasady ich uiszczania, mający zastosowanie jedynie w sytuacjach, gdy jest to konieczne dla zapewnienia stronie skarżącej prawa do sądu. Z tego powodu wspomniana strona musi nie tylko uprawdopodobnić, ale i wykazać, czyli udowodnić zaistnienie okoliczności uzasadniających wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych. Generalną zasadą postępowania sądowego jest więc ponoszenie przez stronę kosztów związanych z jej udziałem w tym postępowaniu, stąd każda osoba wszczynająca postępowanie winna się liczyć z wydatkami na ten cel. Przyznanie przez sąd prawa pomocy winno mieć zatem charakter wyjątkowy. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i winno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona rzeczywiście nie ma środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący (zob. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 4 kwietnia 2011 r., sygn. akt II FZ 103/11 oraz z dnia 25 lutego 2011 r., sygn. akt I FZ 26/11; orzeczenia sądów administracyjnych dostępne pod adresem www.orzeczenia.nsa.gov.pl.). W omawianej sprawie referendarz sądowy odmówił stronie skarżącej przyznania prawa pomocy wskazując, że przedłożony materiał źródłowy nie daje podstaw do przyjęcia, że Spółka nie ma dostatecznych środków na pokrycie pełnych kosztów postępowania. W ocenie Sądu, referendarz sądowy prawidłowo zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy uznając, że Spółka nie wykazała, iż w jej przypadku spełniona została przesłanka przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Przede wszystkim należy zgodzić się z referendarzem sądowym, że Spółka w sposób wybiórczy wykonała jego wezwanie do uzupełnienia danych zawartych we wniosku, poprzestając na złożeniu wyciągu tylko z części posiadanych rachunków bankowych. Ponadto - jak słusznie zauważył referendarz sądowy - przedłożone dokumenty źródłowe, w tym raporty kasowe wskazują, że tylko w miesiącu w którym doręczono Spółce wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi, uzyskała ona gotówką i poczyniła wydatki wielokrotnie przewyższające tę opłatę. Zasadnie zatem referendarz sądowy uznał, że Spółka była w posiadaniu kwoty, którą mogłaby przeznaczyć na pokrycie aktualnie wymaganych kosztów sądowych, lecz przeznaczyła je na inne cele. Zgodnie zaś z utrwalonym orzecznictwem Spółka powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na prowadzone przez nią postępowania sądowe i wobec tego powinna koszty sądowe traktować na równi z innymi zobowiązaniami. Wskazać bowiem należy, że podmiot prowadzący działalność gospodarczą ma obowiązek zarezerwować środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych związanych z ewentualnie prowadzonymi postępowaniami sądowymi, gdyż prowadzenie takich postępowań mieści się w ryzyku działalności gospodarczej (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 208/08, z dnia 13 marca 2012 r., sygn. akt II FZ 195/12, z dnia 3 lipca 2013 r., sygn. akt II FZ 532/13). W orzecznictwie przyjmuje się również, że nie można uznawać wszelkich kosztów działalności gospodarczej za priorytetowe wobec kosztów prowadzonego postępowania sądowego (por. postanowienia: Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 listopada 2011 r., sygn. akt I FZ 344/11, z dnia 16 września 2014 r., sygn. akt II FZ 1264/14). Zauważyć należy także, że z akt sprawy nie wynika, aby skarżąca Spółka z uwagi na swoją sytuację finansową zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej. Przeciwnie, Spółka pomimo deklarowanych trudności finansowych, funkcjonuje na rynku gospodarczym. Z przedłożonej zaś informacji odpowiadającej odpisowi aktualnemu z Rejestru Przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego wynika, że nie znajduje się ona w stanie likwidacji. Tymczasem w orzecznictwie podkreśla się wprost, że przedsiębiorstwo, które nie wykazało, że utraciło płynność finansową i nadal funkcjonuje w obrocie gospodarczym, powinno partycypować w kosztach postępowania, i to nawet w przypadku trudności finansowych (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OZ 208/08, LEX nr 477191). Podkreślić też należy, że wysokość kapitału zakładowego Spółki wynosi 50.000 zł, a wartość jej środków trwałych według bilansu na ostatni rok wyniosła 2.725.165,40 zł. Tymczasem zgodnie z poglądem Naczelnego Sądu Administracyjnego wyrażonym w uzasadnieniu postanowienia z dnia 19 listopada 2004 r., sygn. akt FZ 463/04 podmiot dysponujący wciąż majątkiem, którego wartość wielokrotnie przewyższa wysokość wpisu, nie spełnia przesłanek udzielenia mu prawa pomocy zawartych w art. 246 § 2 ppsa. Pogląd ten pozostaje aktualny również w rozpatrywanej sprawie. Odnosząc się natomiast do akcentowanej przez Spółkę straty poniesionej w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej, wskazać przyjdzie, że jest ona jedynie wynikiem bilansowym nadwyżki kosztów nad przychodami i nie jest tożsama z brakiem środków finansowych i co za tym idzie, sama ta okoliczność nie warunkuje potrzeby udzielenia pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych (por. postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego: z dnia 24 czerwca 2008 r., sygn. akt I FZ 260/08, publ. LEX nr 479125 i z dnia 22 marca 2011 r., sygn. akt II GZ 112/11, publ. LEX nr 783893). Ponadto zwrócić należy uwagę na pogląd wyrażony w orzecznictwie, że osoba prawna nie może powoływać się tylko na to, że aktualnie nie dysponuje środkami na poniesienie kosztów sądowych, ale musi także wykazać, że nie ma ich, mimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania, by zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 marca 2011 r., sygn. akt I OZ 191/11, publ. nr LEX nr 794951). W konsekwencji podzielić należy stanowisko referendarza sądowego co do tego, że skarżąca Spółka nie wykazała braku dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania w przedmiotowej sprawie, co z kolei musiało skutkować odmową przyznania prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze Sąd, działając na podstawie art. 260 ppsa, orzekł jak w sentencji.