I SA/Gl 864/11

Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach Piotr Łukasik po rozpoznaniu w dniu 25 kwietnia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi K.J. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych w kwestii wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym p o s t a n a w i a odmówić przyznania prawa pomocy. W dniu 7 marca 2012 r. (data nadania w urzędzie pocztowym), do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wpłynęło pismo procesowe pełnomocnika skarżącego, w którym poinformował Sąd, że K.J. nie posiada środków pieniężnych na uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 1500 zł. Przy piśmie pełnomocnika złożono urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy, którego wypełnienie datowano na 11 stycznia 2012 r. W uzasadnieniu powyższego podał, iż wspólne gospodarstwo domowe prowadzi z żoną i trójką dzieci w wieku 3 i 5 lat oraz 12 miesięcy. Źródłem utrzymania całej rodziny są środki pochodzące z prowadzonej przez żonę działalności gospodarczej w kwocie 7.000,00 zł. Dochód ten ulega pomniejszeniu o spłacany kredyt hipoteczny, którego raty ustalone zostały na poziomie 2.400,00 zł. Z jego płatnością spóźnia się ok. miesiąc, jako że na podstawie ustnej umowy Urząd Skarbowy w Z. zajmuje ok. 4.000,00 zł. Ponadto posiada nieuregulowane zobowiązanie w A na kwotę 12.300,00 zł z tytułu linii kredytowej dla małych firm. Z kolei żona ma zaległości w podatku VAT w wysokości 4.745,00 zł, podatku dochodowym rzędu 4.856,00 zł i ZUS w kwocie ok. 1.400,00 zł. Dodatkowo skarżący spłaca wykorzystany limit kredytowy na koncie firmowym w wysokości 9.100,00 zł. W treści oświadczenia o stanie majątkowym skarżący zeznał nadto, że jest właścicielem 1/6 udziału w nieruchomości, w której zamieszkuje. Natomiast jego żona posiada działkę, na której wspólnie budują dom. Prace wykonywane są osobiście dzięki wsparciu ojca żony w kwocie 26.700,00 zł. Mając na uwadze treść przywołanego wyżej oświadczenia oraz dokumentacji źródłowej nadesłanej przez skarżącego w toku rozpoznania jego poprzedniego wniosku, zobowiązano K.J. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy przez złożenie dodatkowych oświadczeń oraz przedłożenie dokumentów źródłowych, w szczególności przez: 1) wykazanie za pomocą kopii stosownych dokumentów (np. rachunki, faktury za media, w tym: gaz, woda, energia elektr., telefon; koszty ubezpieczenia; aktualny nakaz płatniczy podatku od nieruchomości; kopie umów dokumentujących kredyty konsumpcyjne, itp.) jakiego rzędu kwoty aktualnie obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego; w tych ramach należało dodatkowo wskazać kto i w jakiej wysokości partycypuje w ponoszeniu rzeczonych opłat; dodatkowo należało przedstawić dokumenty potwierdzające zapłatę ww. należności np. potwierdzenia przelewu, wpłaty gotówkowe, inne; w przypadku występowania zaległości z tytułu tychże wydatków należało przedstawić aktualne zaświadczenia właściwych podmiotów potwierdzające tę okoliczność; 2) przedłożenie wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i pozostałe osoby pozostające/zameldowane (zamieszkałe) w gospodarstwie domowym, w tym rozliczeniowo-oszczędnościowych oraz gospodarczych (obsługujących m.in. firmy B M.J. i C K. J.), obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich pięciu miesięcy oraz dokumentów dotyczących lokat i kont. W przypadku, gdyby rachunki te były zajęte, należało przedstawić potwierdzające ten fakt zaświadczenie wystawione przez bank, informujące o wysokości zajęć oraz sposobie ich spłaty, a w razie likwidacji któregokolwiek z nich po październiku 2011 r. – stosowne zaświadczenie wystawione przez bank lub kopię umowy z bankiem o zamknięciu rachunku; 3) udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów – należało w tym celu nadesłać zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz świadczeń z okresu ostatnich pięciu miesięcy; zaświadczenia winny zawierać adnotację o sposobie wypłaty środków (np. przelew bankowy, wypłata gotówką, inne) – ten punkt wezwania dotyczy wszystkich domowników pozostających w gospodarstwie domowym; dla udokumentowania dochodów z działalności gospodarczej należało nadesłać kopie dokumentów księgowych obrazujących wynik finansowy działalności gospodarczej w okresie ostatnich pięciu miesięcy, w tym przede wszystkim księgi przychodów i rozchodów (pełna wersja z opisem zdarzeń gospodarczych), deklaracji VAT, raportów kasowych; w tych ramach należało nadto nadesłać aktualną ewidencję środków trwałych i wartości niematerialnych prowadzonej działalności; 4) przedłożenie kopii zeznań podatkowych za 2011, złożonych przez skarżącego oraz pozostałe osoby przebywające w gospodarstwie domowym; 5) udokumentowanie okoliczności podniesionej w druku PPF, tj. "dom w budowie, działka jest własnością żony"; w tych ramach należało nadesłać kopie kart z dziennika budowy, na których zawarte są ostatnio dokonane wpisy; 6) udokumentowanie okoliczności zakończenia prowadzenia działalności gospodarczej z dniem 31 października 2011 r.; w tych ramach należało nadesłać: dokumentację świadczącą o rozwiązaniu np. umowy najmu lokalu w D. przy ul. [...]; kopię wniosku o wykreślenie działalności z Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej; kopię wykazu składników majątku na dzień likwidacji działalności gospodarczej itp.; 7) nadesłanie aktualnego, tj. wystawionego po otrzymaniu niniejszego wezwania, zaświadczenia z banku obsługującego kredyt hipoteczny, z którego wynikałby przebieg realizacji spłaty tego zobowiązania i ewentualne zaległości z tego tytułu; 8) nadesłanie kopii tytułu prawnego, który dokumentuje wyzbycie się przez skarżącego samochodu marki STAR o wartości 15.000,00 zł, który był zdeklarowany w poprzednim druku PPF; 9) złożenie wyjaśnień co do okoliczności powołanej w druku PPF z dnia 11 stycznia 2012 r., tj. zajęcia według umowy ustnej kwoty 4000 zł przez Urząd Skarbowy w Z.; 10) udokumentowanie okoliczności zalegania ze spłatą zobowiązania z tytułu linii kredytowej dla małych firm; 11) udokumentowanie pozostałych zaległości wymienionych w pkt 5 druku PPF z dnia 11 stycznia 2012 r. Odpowiadając na przywołane wyżej wezwanie skarżący oświadczył (patrz pismo procesowe z dnia 10 kwietnia 2012 r. – data nadania), że wszelkie koszty związane z prowadzeniem gospodarstwa domowego pokrywane są wyłącznie z dochodu jego żony. K.J. podniósł, że w chwili obecnej jest zarejestrowany w urzędzie pracy, gdzie przyznano mu zasiłek dla bezrobotnych, płatny od 7 kwietnia 2012 r. w kwocie 761,40 zł. Zdeklarował, że miesięczne koszty utrzymania domu wynoszą około 5.800,00 zł, w tym: kredyt hipoteczny – 2447,26 zł; kredyt [...] 258,20 zł; energia elektryczna – 257,15 zł; woda i kanalizacja – 141,15 zł; żywność i chemia gospodarcza – 1800 zł; ubezpieczenie domu – 49,75 zł; koszty leków i opieki medycznej – 200,21 zł; wywóz nieczystości stałych – 51,84 zł; koszty ogrzewania – 308 zł (za ostatnie dwa tygodnie). Przy ww. piśmie nadesłano plik dokumentów źródłowych, w tym takie, które potwierdzają przywołane wyżej obciążenia budżetu domowego. Dodatkowo przedłożono: wyciągi z trzech rachunków bankowych; deklaracje VAT-7 za okres do października 2011 r. do lutego 2012 r. firmy F.H.U. B M.J. (łączna podstawa opodatkowania za ten okres wyniosła 130.621,00 zł; ewidencję środków trwałych; zestawienie obrotów wspomnianej firmy za okres od października 2011 r. do lutego 2012 r. (dochód w tym okresie wyniósł 52.857,97 zł); podatkową księgę przychodów i rozchodów firmy F.H.U. B za ww. okres; zaświadczenie o wykreśleniu z dniem 31 października 2011 r. numeru REGON nadanego K.J; decyzję o wykreśleniu wpisu do ewidencji działalności gospodarczej podmiotu: Firma Handlowo-Usługowa C K.J.(prowadzenia działalności zaprzestano z dniem 31 października 2011 r.); zaświadczenie z banku o stanie zaległości w spłacie rat z tytułu kredytu hipotecznego (na dzień 3 kwietnia 2012 r. była to kwota 2.533,94 zł); historia spłaty wspomnianego ostatnio kredytu za okres od stycznia do marca 2012 r.; faktury VAT dokumentujące sprzedaż środka trwałego w postaci ruchomości oznaczonej jako D, w pierwszej kolejności na rzecz firmy F.H.U. B (kwota 8.241,00 zł brutto na rzecz sprzedawcy: K.H.U. C), a następnie na rzecz firmy P.P.U. E (kwota 13.530,00 na rzecz sprzedawcy: F.H.U. B, płatność gotówką). Przy piśmie z dnia 10 kwietnia 2012 r. skarżący nadesłał nadto kopie postanowień Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 2 lutego 2012 r. i z dnia 19 marca 2012 r., mocą których zwolniono z egzekucji skierowanej do wierzytelności w spółce F Sp. z o.o. z siedzibą w W. łączną kwotę 32.165,07 zł. Postępowanie egzekucyjne prowadzone jest z tytułu wspólnego zobowiązania małżonków K. i M.J. Należy w tym miejscu odnotować, że postanowieniem z dnia 9 stycznia 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Orzeczenie to stało się prawomocne z dniem 16 lutego 2012 r., kiedy to Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał środek odwoławczy wniesiony przez K.J. Wówczas to, postanowieniem w sprawie o sygn. akt II FZ 131/12, sąd kasacyjny oddalił zażalenie skarżącego. Oceniając prawidłowość postanowienia sądu I instancji, Naczelny Sąd Administracyjny zwrócił w pierwszej kolejności uwagę na rozbieżność między oświadczeniem skarżącego zawartym we wniosku, a treścią przedłożonych dokumentów. W tych ramach wywiedziono, że oświadczeniu skarżącego nie sposób przypisać waloru dokładności. W dalszej kolejności sąd kasacyjny odnotował, że już samo porównanie "dochodów osiąganych w gospodarstwie domowym strony z wysokością należnej w niniejszej sprawie opłaty sądowej pozwala na stwierdzenie, że "wpis ten skarżący powinien być w stanie uiścić z bieżących środków". Opłata ta jest bowiem wielokrotnie niższa od uzyskiwanych dochodów." Podkreślono dalej, że "o trudnej sytuacji finansowej skarżącego nie może także świadczyć per se , bowiem przesłanki wymienione w art. 67a Ordynacji podatkowej nie są tożsame z tymi, wskazanymi art. 246 § 1 pkt 2 Ppsa." Końcowo zauważono, że akcentowana przez skarżącego konieczność spłaty zobowiązań cywilnoprawnych wnioskodawcy nie może uzasadniać zwolnienia z opłacenia należności publicznoprawnej, jaką jest wpis od skargi. Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje: Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270) - dalej w skrócie: P.p.s.a., przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym, czyli w świetle art. 245 § 3 przywołanej ustawy obejmującym m. in. zwolnienie od kosztów sądowych, następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Strona, wnosząc o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie, powinna zatem udowodnić istnienie tego faktu. Innymi słowy, na skutek wskazanych przez nią dowodów musi zostać osiągnięty stan pewności co do tego, iż nie jest ona w stanie pokryć pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku dla koniecznego utrzymania. W punkcie wyjścia rozważań na temat wniosku skarżącego z dnia 7 marca 2012 r. (data nadania w urzędzie pocztowym) należy zauważyć, iż jest on drugim wnioskiem złożonym w tejże sprawie, zatem jego rozpoznanie winno nastąpić przy uwzględnieniu regulacji płynącej z art. 165 ustawy P.p.s.a. Zgodnie z jego treścią, postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Z kolei przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" zgodnie z utrwalonym dotychczas orzecznictwem rozumie się wszelkie zmiany zarówno w okolicznościach faktycznych jak i w obowiązujących przepisach prawnych, które uzasadniają wydanie postanowienia o odmiennej treści, niż to które swego czasu zapadło (por. postanowienia NSA z dnia 15 kwietnia 2008 r. sygn. akt II FZ 106/08, LEX nr 471131 oraz z dnia 11 stycznia 2010 r. sygn. akt II OZ 1161/09, LEX nr 601096). Chodzi tu o takie zmiany, które w istotny sposób wpływają na sytuację materialną strony, a w konsekwencji na jej możliwości ponoszenia kosztów postępowania. Na gruncie przywołanego wyżej stanowiska judykatury stwierdzono, iż nie doszło w tej sprawie do zmiany okoliczności w przywołanym wyżej rozumieniu. Dostrzeżono wprawdzie ograniczenie możliwości zarobkowania przez skarżącego, nie mniej jednak jego sytuację finansową należało ocenić w globalnym ujęciu możliwości, limitowanych przez dochód całego gospodarstwa domowego, w którym przebywa. Przedstawione w kolejnym wniosku argumenty i dokumenty źródłowe nie wskazują jakoby warunki wnioskodawcy uległy pogorszeniu w stopniu, który uniemożliwiłby mu partycypację w kosztach sądowych. Dokonując bowiem analizy podnoszonych okoliczności zauważyć należy, iż w poprzednio złożonym wniosku skarżący deklarował dochody rzędu 5.000,00 zł, pochodzące z zarejestrowanych odrębnie dwóch firm. W toku dalszego postępowania, co znamienne, zakończonego postanowieniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wykazano, iż w rzeczywistości dochody te były wyższe. Podobna sytuacja zachodzi na gruncie obecnie rozpoznanego wniosku. Skarżący poinformował bowiem o zakończeniu działalności przez jedną z ww. firm na skutek prowadzonych czynności egzekucyjnych, wskazując, iż jedynym źródłem utrzymania całej rodziny jest działalność gospodarcza prowadzona przez żonę skarżącego, która przynosi dochód w kwocie 7.000,00 zł. Tymczasem analiza dokumentacji źródłowej, w szczególności zestawień obrotów firmy F.H.U. B za okres do października 2011 r. do lutego 2012 r., pozwala stwierdzić, że dochód z tytułu tej działalności gospodarczej prowadzonej przez żonę skarżącego kształtuje się dynamicznie. Ustalono wszak, dokonując uśredniającego zestawienia, że dochód z tej firmy kształtuje się na poziomie 10.571,59 zł. Nie sposób zatem stwierdzić, że w kontekście wymaganych w tej sprawie kosztów sądowych, a w szczególności wysokości wpisu sądowego od skargi, doszło w omawianym przypadku do pogorszenia sytuacji materialnej skarżącego w sposób, który uprawniałby do odstąpienia od konkluzji przyjętych w toku poprzedniego postępowania w przedmiocie prawa pomocy. Reasumując ten wątek rozważań, przyszło stwierdzić, że należności z tytułu opłat sądowych mogą być pokryte przez wnioskodawcę z bieżących dochodów w jego gospodarstwie domowym. Wypada tutaj zaznaczyć, że w na potrzebę postępowania w przedmiocie prawa pomocy uwzględniono dochody małżonki skarżącego, pomimo deklarowanej uprzednio rozdzielności majątkowej (okoliczności tej skarżący nie kwestionował, ani w sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego z dnia 30 listopada 2011 r., ani w zażaleniu na postanowienie Sądu z dnia 9 stycznia 2012 r.). Taki stan rzeczy wynika, po pierwsze z tego, że skarżący sam – wypełniając urzędowy formularz – wskazał, iż żona pozostaje z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, po wtóre, przyjmuje się w judykaturze, że przez pryzmat art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59 ze zm.) wyłączenie wspólności majątkowej małżeńskiej nie wyklucza możliwości pomocy małżonkowi. Przepis ten zobowiązuje małżonków do wzajemnej pomocy, niezależnie od tego, czy pozostają oni w rozdzielności majątkowej (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r., sygn. GZ 71/04, ONSAiWSA 2005, nr 1, poz. 8). W innym ze swoich orzeczeń Naczelny Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, że rozdzielność majątkowa małżeńska w świetle przepisów prawa rodzinnego odnosi się, jak sama nazwa wskazuje, do majątków małżonków, a nie do ich wzajemnych obowiązków. Rozdzielność majątkowa dotyczy kwestii zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich, a także kwestii samodzielnego dysponowania i zarządzania swoimi majątkami" (z uzasadnienia postanowienia z dnia 29 czerwca 2009 r. sygn. akt I FZ 229/09). Podobnie Naczelny Sąd Administracyjny rozstrzygał w innych postanowieniach (np. z dnia 1 września 2010 r. sygn. akt II FZ 421/10; z dnia 12 sierpnia 2010 r. sygn. akt I GZ 268/10; z dnia 28 lipca 2009 r. sygn. akt I FZ 233/09; wszystkie dostępne na stronie internetowej: www.nsa.gov.pl/baza orzeczeń). Wypada nadto odnotować, że w toku rozpoznania wniosku nie stracono z pola widzenia twierdzenia, iż skarżący opóźnia się ze spłatą zaciągniętego kredytu hipotecznego, którego raty w dalszym ciągu wynoszą ok. 2.400,00 zł. W tych ramach należy w pierwszej kolejności zauważyć, że zaświadczenie właściwego banku z dnia 3 kwietnia 2012 r., zostało wystawione przed terminem, w którym zwyczajowo skarżący uiszcza należności z tego tytułu, a ujawnione w nim zaległości obejmują należność z tytułu bieżącej raty. Po wtóre, nie każdy wydatek, który subiektywnie przez stronę jest postrzegany jako dolegliwy finansowo, oznacza, że ponoszony jest jako uszczerbek w koniecznym utrzymaniu. Tak należy wszakże ocenić wymienione wśród deklarowanych wydatków raty spłacanego kredytu, który został zaciągnięty na dokończenie budowy domu położonego w S., jako że zobowiązania cywilnoprawne nie mogą być powodem pokrycia z budżetu Skarbu Państwa kosztów zainicjowanego przez wnioskodawcę postępowania, gdyż w przeciwnym razie dochodziłoby do sytuacji, w której ciężar zaspokajania potrzeb niezasługujących na miano niezbędnych dla utrzymania danej osoby i jej rodziny zostałby przerzucony na pozostałych współobywateli (por. postanowienia NSA: z dnia 28 stycznia 2011 r. sygn. akt I FZ 8/11, LEX nr 740977, z dnia 12 kwietnia 2011 r. sygn. akt II FZ 97/11 oraz z dnia 21 czerwca 2011 r. sygn. akt II GZ 326/11 - niepubl.). Oznacza to, iż spłata zobowiązań cywilnoprawnych, bo do takich należy niewątpliwie zaliczyć kredyt hipoteczny, nie może być traktowana z pierwszeństwem przed kosztami zainicjowanego postępowania sądowego. Ustawodawca formułując w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przesłanki udzielenia prawa pomocy, założył bowiem, że obciążenie związane z postępowaniem sądowym nie może wpływać jedynie na zaspokojenie podstawowych i niezbędnych potrzeb życiowych, za które należy uznać wyłącznie koszty utrzymania, wyżywienia, lekarstw czy edukacji, a nie wydatki związane ze spłatą rat zaciągniętego kredytu, zwłaszcza w sytuacji, gdy strona jest jeszcze współwłaścicielem innej nieruchomości, tj. domu położonego przy ul. [...] w P., gdzie może zajmować 76 m2. Nie bez znaczenia pozostaje tutaj okoliczność, iż postępowania wpadkowe, zainicjowane wnioskami skarżącego o przyznanie prawa pomocy, toczą się de facto od sierpnia 2011 r. Trafnie zauważył Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 16 lutego 2012 r. sygn. akt II FZ 131/12, że strona miała zatem kilka miesięcy na zgromadzenie środków z przeznaczeniem na opłacenie wpisu sądowego od skargi. Już wcześniej podkreślono, że partycypacja w kosztach sądowych może nastąpić w tej sprawie z bieżących środków dostępnych skarżącemu. Dodatkowego źródła finansowania rozpoznający wniosek dopatrzył się w wyniku sprzedaży środka trwałego oznaczonego jako D za kwotę 13.530,00 zł brutto. W związku z powyższym, działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 i art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a., przy uwzględnieniu art. 165 tej ustawy, orzeczono jak w sentencji.