III SA/Gl 2067/15

Referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach Leszek Wolny po rozpoznaniu w dniu 25 listopada 2015 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi I. W. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie zabezpieczenia zobowiązań podatkowych w kwestii wniosku o przyznanie skarżącej prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych postanawia: odmówić przyznania prawa pomocy. Wraz ze skargą na ww. decyzję skarżąca, reprezentowana przez fachowego pełnomocnika procesowego w osobie radcy prawnego z wyboru złożyła na druku urzędowego formularza PPF wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku, wnioskodawca oświadczyła, że od dnia [...] r. do dnia [...] r. przebywała na urlopie wychowawczym w związku z wychowaniem syna. Strona nie otrzymywała żadnego wynagrodzenia i jest razem ze swoim synem na utrzymaniu męża. Obecnie skarżąca jest w drugiej ciąży i od dnia [...] r. przebywa na zwolnieniu lekarskim. Strona oświadczyła, że wszystkie bieżące wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego i wychowaniem dziecka ponoszone są przez jej małżonka, który dodatkowo ponosi wydatki z tytułu zobowiązań finansowych i kosztów jej kształcenia. Miesięczne wydatki i koszty utrzymania przewyższają możliwości finansowe skarżącej, która ze względu na ciążę i opiekę nad trzyletnim synem nie jest w stanie podjąć pracy zarobkowej. W tej sytuacji wnioskodawca uzależniona jest także od stałej pomocy dalszej rodziny. Skarżąca oświadczyła na druku urzędowego formularza PPF, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe ze swoim trzyletnim synem K. W. Na jej majątek składa się ¼ udziału w nieruchomości zabudowanej budynkiem mieszkalnym o powierzchni [...] m2 wraz z garażem o powierzchni [...] m2. Szacunkowa wartość udziału wynosi [...] zł. Poza tym, wnioskodawca nie posiada żadnego innego majątku, oszczędności, papierów wartościowych, ani przedmiotów o wartości przekraczającej kwotę 5.000 zł. Strona podkreśliła, że od dnia zawarcia związku małżeńskiego ze swoim mężem znajduje się w ustroju rozdzielności majątkowej. W tym stanie rzeczy, referendarz sądowy pismem z dnia [...] r. wezwał stronę skarżącą do uzupełnienia i uprawdopodobnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie szeregu dokumentów, mających zobrazować jej rzeczywisty i aktualny stan majątkowy. Wezwanie to miało na celu uzupełnienie, jak również udokumentowanie danych zawartych we wniosku o prawo pomocy. Odnosiło się ono do wykazania aktualnego stanu majątkowego męża wnioskodawcy, w tym źródeł i wysokości jego dochodów oraz ustalenia rodzaju, zakresu i częstotliwości pomocy udzielanej wnioskodawcy przez członków jej dalszej rodziny. W odpowiedzi na to wezwanie, pełnomocnik procesowy wnioskodawcy nadesłał następujące dokumenty: szereg kserokopii faktur i rachunków zapłaty za szereg różnorodnych zakupów wraz z tabelkami dokumentującymi wydatki objęte ww. paragonami, potwierdzeniami zapłaty oraz wskazaniem dodatkowych dokumentów, które można przekazać. Do akt załączono rachunek opłaty za energię elektryczną. W piśmie przewodnim z dnia [...] r. pełnomocnik procesowy skarżącej oświadczył, że dane męża wnioskodawcy, K. W., nie zostały ujawnione ze względu na fakt, że nie jest on stroną postępowania, a ponadto uzasadnione jest to koniecznością ochrony jego danych osobowych. Mając powyższe na uwadze, zważono, co następuje: Stosownie do art. 243 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity w Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zmianami) – zwanej dalej w skrócie "P.p.s.a." – stronie na jej wniosek może być przyznane prawo pomocy. Z kolei zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a., prawo pomocy może zostać udzielone w zakresie częściowym lub całkowitym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Z kolei prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub części (...) albo obejmuje tylko ustanowienie fachowego pełnomocnika w osobie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Na wstępie należy zaznaczyć, że skarżąca składając wniosek o przyznanie prawa pomocy, zażądała przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, tj. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Mając to na uwadze, odnosząc się do wniosku I. W., należy przywołać zasadę wyrażoną w art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., zgodnie z którą, przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym (czyli na zasadzie art. 245 § 3 P.p.s.a., mogącym obejmować zwolnienie od kosztów sądowych, na które składają się opłaty i wydatki albo ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika w osobie radcy prawnego lub adwokata) następuje wtedy, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. O ewentualnym przyznaniu prawa pomocy przesądza zatem przesłanka zobiektywizowana, o czym świadczy słowo "wykazanie", które nakłada na stronę nie tylko powinność uprawdopodobnienia ale więcej, formułuje obowiązek wskazania przez nią obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego (por. P. Dobosz, Procedury administracyjne, model sądownictwa administracyjnego a "prawo pomocy" [w:] praca zbiorowa pod red. J. Stelmasiaka, J. Niczyporuka, S. Fundowicza, Polski model sądownictwa administracyjnego, Oficyna Wydawnicza VERBA s. c., Lublin 2003, s. 120). Oznacza to, że inicjatywa dowodowa w stosunku do okoliczności, z których strona wnioskująca zamierza wywieść skutki prawne leży po stronie wnioskodawcy, a nie rozpoznającego wniosek. Nie budzi zatem wątpliwości, że rozstrzygnięcie wniosku zależy od tego, co zostanie udowodnione przez stronę (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wyd. Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2004, s. 319). Przyznanie prawa pomocy jest możliwe tylko i wyłącznie w sytuacji wyczerpującego przedstawienia informacji dotyczącej sytuacji materialnej strony, zawierającej przede wszystkim dokładne dane dotyczące wysokości otrzymywanych dochodów i to niezależnie od ich źródła, które w zestawieniu z ponoszonymi wydatkami na konieczne utrzymanie umożliwiają dokonanie oceny, czy stać ją na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Obowiązkiem strony jest wykazanie zasadności złożonego wniosku w świetle ustawowych przesłanek przyznania prawa pomocy. Brak jest prawnych podstaw do prowadzenia z urzędu postępowania w sprawie sytuacji majątkowej wnioskodawcy, jeżeli on sam nie wykaże istnienia przesłanek uzasadniających uwzględnienie żądania prawa pomocy. Sąd nie jest wobec tego zobowiązany do prowadzenia jakichkolwiek dochodzeń w sytuacji, gdy przedstawione przez stronę dane uniemożliwiają pełną ocenę jej stanu majątkowego, albo gdy nie są one do końca jasne. Odnosząc powyższe uregulowania do przedmiotowej sprawy, należy stwierdzić, że skarżąca nie udowodniła w sposób przekonujący, aby znajdowała się w sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W pierwszej kolejności stwierdzić należy, że z oświadczeń wnioskodawcy wynika, że pozostaje ona na całkowitym utrzymaniu swojego męża, który ponosi wszelkie opłaty związane z utrzymaniem wspólnego gospodarstwa domowego – w tym utrzymaniem ich wspólnego trzyletniego syna K., oraz ponosi koszty jej kształcenia. Ponadto, skarżąca oświadczyła, że jest ona uzależniona od stałej pomocy swojej dalszej rodziny. W tym stanie rzeczy, zobowiązano skarżącą za pośrednictwem jej pełnomocnika procesowego do wykazania aktualnego stanu majątkowego jej małżonka oraz do nadesłania oświadczeń członków rodziny strony, w których wskażą rodzaj, zakres, charakter i wysokość udzielanej pomocy. W rzeczywistości wezwanie referendarza sądowego pozostało jednak bez odpowiedzi. Rozpoznanie wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzedzone jest analizą aktualnego stanu majątkowego skarżącej, a ściślej rzecz biorąc danymi popartymi stosownym materiałem źródłowym, obrazującymi wysokość otrzymywanych dochodów we wspólnym gospodarstwie domowym – i to niezależnie od ich źródła oraz wydatkami ponoszonymi na konieczne utrzymanie. Dopiero analiza tych danych umożliwia dokonanie oceny, czy wnioskodawcę stać na poniesienie kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Od strony ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych oczekuje się aktywnej postawy procesowej przejawiającej się przede wszystkim w wyczerpującym podawaniu informacji na temat swojego stanu majątkowego oraz w dostarczaniu wszelkich żądanych dokumentów, w oparciu o które ma zostać poddana analizie ich kondycja finansowa i możliwości płatnicze. Właśnie na podstawie przedłożonych dokumentów i materiałów źródłowych rozpoznający wniosek dokonuje analizy stanu majątkowego wnioskodawcy i jego możliwości płatniczych. Dopiero w następstwie dokonanej analizy przedłożonych materiałów możliwe jest rozstrzygnięcie w przedmiocie prawa pomocy. Wynika z tego, że to na podstawie dokumentów przedłożonych przez stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy stwierdza się, czy w konkretnej sprawie spełnione są przesłanki skutkujące uwzględnieniem wniosku. W przedmiotowej sprawie, wnioskodawca pozostaje w związku małżeńskim z K. W. i prowadzi z nim wspólne gospodarstwo domowe. Strona nie przedstawiła jednak aktualnej sytuacji majątkowej swojego męża, zasłaniając się tym, że w ich małżeństwie od początku obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej. Stanowisko wnioskodawcy nie zasługuje jednak na aprobatę, ponieważ w judykaturze ugruntowany został pogląd, zgodnie z którym małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy (art. 23 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy – t.j. Dz. U. z 2015 r., poz. 583 ze zm.) obejmującej swoim zakresem także prowadzenie procesów sądowych i pokrywania związanych z tym kosztów, którego to obowiązku nie niweczy zniesienie między małżonkami wspólności ustawowej (por. postanowienia NSA z dnia 12 listopada 2012 r. sygn. akt I FZ 421/12, Lex 1247068, z dnia 22 stycznia 2013 r. sygn. akt II FZ 5/13, Lex 1274294, z dnia 25 marca 2013 r. sygn. akt II FZ 104/13, Lex 1299412 oraz z dnia 28 stycznia 2014 r. sygn. akt I FZ 11/14, Lex 1419368). Rozdzielność majątkowa, jak sama nazwa wskazuje, odnosi się przecież do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania tymi majątkami, nie zaś ich wzajemnych obowiązków, w tym polegających na udzielaniu współmałżonkowi pomocy finansowej w zakresie prowadzonego postępowania sądowego (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 29 czerwca 2009 r., sygn. akt I FZ 230/09). Podkreślić należy, że ustrój małżeńskiej rozdzielności majątkowej będzie miał "zastosowanie" w przypadku odpowiedzialności małżonków z tytułu zawartych przez nich (osobno, oddzielnie) umów cywilnoprawnych, czy też w zakresie odpowiedzialności za ich indywidualne zobowiązania podatkowe. Generalnie ustrój rozdzielności majątkowej w małżeństwie "obowiązuje" przy odpowiedzialności finansowej, majątkowej małżonka, która wynika z przepisów prawa materialnego, w tym, szeroko pojętych czynności cywilnoprawnych. Na małżonkach ciąży bowiem obowiązek udzielania sobie wsparcia finansowego – i to także w zakresie prowadzonych postępowań sądowych, niezależnie od tego w jakim ustroju majątkowym pozostają i niezależnie od tego czy prowadzą, czy też nie prowadzą wspólnego gospodarstwa domowego (tak w postanowieniu NSA z dnia 12 września 2013 r. sygn. akt I FZ 313/13, Lex nr 1363511). Takie właśnie stanowisko powszechnie obowiązuje w orzecznictwie sądowym i w praktyce nie ma znaczenia jakiekolwiek subiektywne przekonanie małżonków, które zawęża pojęcie i zakres pomocy wzajemnej małżonków. Nic nie zmienia faktu, że skarżąca pozostaje w związku małżeńskim z K. W., a jak już wyżej wykazano, w aspekcie rozpoznawania wniosku o przyznanie prawa pomocy nie ma znaczenia fakt, że w małżeństwie wnioskodawcy obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej. Jednocześnie na małżonkach ciąży obowiązek udzielania sobie wsparcia finansowego nawet wtedy, gdy nie prowadzą oni wspólnego gospodarstwa domowego. Z akt sprawy wynika jednak, że małżonkowie W. prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Bezsprzecznie, rozpatrywane wezwanie może być skierowane wyłącznie do osoby wnioskującej o prawo pomocy, a nie do osób trzecich (nie do męża strony skarżącej), nie będących stroną tego postępowania sądowego. Jeśli natomiast osoba trzecia odmówi współpracy z wnioskodawcą, to powinna się liczyć z tym, że swoją postawą naraża tegoż wnioskodawcę na negatywne konsekwencje w postaci odmowy przyznania prawa pomocy. Wnioskodawca nadesłała do akt jedynie kserokopie wielu faktur i paragonów obrazujących wydatki na gospodarstwo domowe (ujęła je również w odpowiednie, porządkujące tabele), oraz nadesłała wybiórcze potwierdzenia transakcji obrazujących przelewy dokonywane z rachunku bankowego prowadzonego przez jej męża. Zaznaczyć należy, że w wezwaniu referendarza sądowego z dnia [...] r. wyraźnie sprecyzowano, że wzywa się o przedłożenie wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącą oraz jej męża, obrazujących operacje dokonane w ich ramach w ciągu ostatnich trzech miesięcy. Tymczasem do akt sprawy nadesłano jedynie wybiórcze potwierdzenia dokonywanych transakcji. Co istotne jednak, skarżąca nie wykazała jaki jest dochód jej męża. Strona wskazała jedynie, jakie są obciążenia wspólnego gospodarstwa domowego, odstępując od wskazania jakie są jego dochody – i to zarówno odstąpiła od wskazania ich źródła, jak i ich wysokości. Jest to bardzo istotny brak, ponieważ, jak już wskazano wyżej, rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, analizuje się nie tylko wydatki, lecz również i dochody wspólnego gospodarstwa domowego. O spełnieniu przesłanek przyznania prawa pomocy decydują w zasadzie relacje zachodzące pomiędzy tymi dwoma elementami: dochodami i wydatkami. Z przedłożonego natomiast przez stronę materiału źródłowego w ogóle nie można stwierdzić, jaki dochód osiąga mąż wnioskodawcy. Co więcej, skarżąca w żaden sposób nie ustosunkowała się do tej kwestii, nie podała nawet szacunkowej kwoty tych dochodów. Wnioskodawca nie przedłożyła również stosownych oświadczeń członków dalszej rodziny, z pomocy których, wg swojego oświadczenia, jest zmuszona korzystać. Do tej kwestii wnioskodawca również w żaden sposób się nie odniosła. Reasumując, strona skarżąca, wbrew wyraźnemu wezwaniu, nie wykazała aktualnego stanu majątkowego swojego małżonka, z którym pozostaje przecież we wspólnym gospodarstwie domowym. Brak jest więc możliwości dokonania rzetelnej i wyczerpującej analizy całokształtu sytuacji majątkowej wnioskodawcy w aspekcie wspólnego gospodarstwa domowego. Uchylenie się strony od obowiązków nałożonych w toku postępowania o przyznanie prawa pomocy, czy też nierzetelne ich wykonanie, jest przeszkodą wykluczającą uprawdopodobnienie wskazanych we wniosku okoliczności, a w konsekwencji wyłącza możliwość przyznania jej prawa pomocy w żądanym zakresie (por.: postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego; z dnia 5 września 2005 r., sygn. akt II FZ 414/05 oraz z dnia 14 września 2005 r., sygn. akt II FZ 575/05). Mając powyższe na uwadze, postanowiono jak w sentencji, działając na podstawie art. 258 § 1 i § 2 pkt 7 P.p.s.a. w związku z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.